दुई दशकयता नेपालको स्टिल र फलाम उद्योगमा उत्पादन उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ । आयातित उत्पादनमा निर्भर नेपालको अवस्था फेरिएको छ । स्टिल पाइप, रिबार्स र संरचनात्मक स्टिल स्वदेशमै उत्पादन गरेर नेपालले बलियो आधार विकास गरिसकेको छ ।

स्टिल क्षेत्र मुलुकको निर्माण, पूर्वाधार र औद्योगिक वृद्धिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । सबैभन्दा ठूलो चुनौती कच्चा पदार्थको अभाव नै हो ।

नेपालसँग फलाम खानी वा स्थानीय रूपमा कच्चा स्टिल उत्पादन गर्ने स्रोत छैन । एचआर कोइला, बिलेट, स्क्र्याप स्टिलको आयातमा निर्भर छौं । यसले मूल्य उतारचढावको जोखिम बढाएको छ । यसले उत्पादन लागत बढाउँछ । भारत तथा चीनजस्ता ठूला स्टिल उत्पादन गर्ने देशबाट आयातित उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन बनाउँछ ।

बितेका पाँच वर्षमा धेरै ठूलो पूर्वाधार परियोजनाबाट माग वृद्धि हुने अपेक्षा थियो । सोही अनुसार उद्योगहरूले उत्पादन सुविधा विस्तार गरेका थिए । तर, राजमार्ग, जलविद्युत् र औद्योगिक विकासमा सरकारको खर्च अपेक्षित रूपमा बढ्न सकेको छैन । निजी क्षेत्रले ठूला स्तरका ‘रियल स्टेट’ तथा औद्योगिक परियोजनामा लगानी सुस्त बनाए । सोही कारण स्टिलको खपत अपेक्षाभन्दा कम भएको छ । बजारमा अत्यधिक आपूर्ति सिर्जना भएको छ । तर खपत छैन । यही कारण स्टिलको मूल्यमा तीव्र प्रतिस्पर्धा उत्पन्न भएको छ ।

धेरै स्टिल उत्पादक बाँच्नका लागि न्यून नाफामा बिक्री गर्न बाध्य छन् । जुन दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ व्यवसाय मोडेल होइन । स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको सट्टा, मूल्ययुद्ध उत्पन्न भएको छ । नेपालमा उत्पादन पर्याप्त भए पनि निर्यातमा प्रतिस्पर्धी बन्न सकेका छैनौं ।

केही कम्पनीले भारत र बंगलादेशमा स्टिल निर्यात गरेका छन् । तर हाम्रो उत्पादन लागत महँगो छ । उत्पादन लागत भारत र चीनको तुलनामा अझै उच्च छ । उच्च लागत हुनुका प्रमुख कारण महँगोमा कच्चा सामग्री आयात, अस्थिर ऊर्जा लागत हो । त्यस्तै, सरकारको सहुलियत नहुनु र सीमित औद्योगिक पूर्वाधार हो । यही कारण उत्पादन लागत बढ्दो छ । 

स्टिल निर्यात बढाउन सरकारले महत्त्वपूर्ण नीतिगत परिवर्तन गर्न आवश्यक छ । विद्युत् निर्यात गर्नेभन्दा नेपालले यो विद्युत् औद्योगिक उत्पादनमा प्रयोग गर्नुपर्छ । तयारी अवस्थामा रहेको स्टिल निर्यातमा जोड दिनुपर्छ । सरकारले नयाँ उत्पादन प्लान्टको लागत घटाउन पुँजीगत अनुदान प्रदान गर्न जरुरी छ । उद्योग विस्तारका लागि वित्तीय सहायता अनुदान उपलब्ध गराउनुपर्छ । उत्पादन लागत घटाउन उद्योगहरूका लागि प्रतिस्पर्धात्मक विद्युत् शुल्क लागू गर्नॅपर्छ । यदि सही नीति लागू गरिएमा नेपाल स्टिल निर्यातका लागि क्षेत्रीय केन्द्रको रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।

नेपालको स्टिल उद्योगका लागि अर्को ठूलो चुनौती जनशक्ति हो । साधारण श्रमिकको कमी नभए पनि धातु विज्ञान, औद्योगिक स्वचालन, स्टिल उत्पादन र गुणस्तर नियन्त्रण जस्ता क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको अभाव छ । दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा सरकारको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहन्छ । नेपालका उत्कृष्ट इन्जिनियर र प्राविधिक विदेशमा काम गर्न रुचाउँछन् । कारण सेवा सुविधा र तलब नै हो । यसले स्थानीय उद्योगमा प्रतिभाको अभाव सिर्जना गरेको छ । कम्पनीहरूलाई योग्य जनशक्ति फेला पार्न कठिनाइ भएको छ । नेपालको शिक्षा प्रणाली उद्योगका आवश्यकतासँग मेल खाँदैन । धेरै इन्जिनियरिङ र प्राविधिक स्नातकसँग स्टिल उत्पादन, प्रि–इन्जिनियरिङ बिल्डिङमा व्यावहारिक अनुभवको कमी छ । यसका लागि तालिम आवश्यक पर्छ । 

अनियमित ब्याजदरले उद्योग व्यवसाय क्षेत्रमा हतोत्साहित बनाउँछ । नेपालसँग अतिरिक्त विद्युत् भए पनि प्रसारण र वितरणमा समस्या देखिन्छ । यही कारण उद्योगले पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न सकिरहेका छैनन् । सरकारले बारम्बार आयात शुल्क र करको दर परिमार्जन गर्दा पनि समस्या निम्त्याएको छ । यसले व्यवसाय सञ्चालनलाई अनिश्चित बनाउँछ । नीति परिवर्तनको क्रममा सरोकारवाला उद्योगी व्यवसायीसँग परामर्श गर्न जरुरी छ । नेपालमा भ्याट फिर्ता गर्ने प्रभावकारी प्रणाली छैन । ठूला पुँजीगत परियोजनालाई धेरै समस्या हुन्छ । यसले नगद प्रवाहमा समस्या ल्याउँछ ।