पोखरा — माओ त्से तुङ र इन्दिरा गान्धीलाई आफ्नो सारंगीको धुनमा गीत सुनाएका खिमबहादुर गन्धर्वले बुधबार पोखराको बाटुलेचौरमा अन्तिम सास लिए । सारंगीवादक तथा कर्खा गायक गन्धर्वको ९१ वर्षको उमेरमा आफ्नै घरमा निधन भएको हो । 

राजा महेन्द्रको राज्याभिषेकदेखि चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका तत्कालीन अध्यक्ष माओ त्से तुङ र भारतकी प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीसम्मलाई आफ्नो सारंगीको धुनमा गीत सुनाउने सौभाग्य प्राप्त गर्ने खिमबहादुर गन्धर्वको जीवन नेपाली लोककलाको जीवन्त इतिहास थियो । तर उनको विशाल प्रतिभा र ऐतिहासिक योगदान गुमनामीकै अन्धकारमा बित्यो ।

२०१३ मा राजा महेन्द्रको राज्याभिषेकको अवसरमा उनलाई दरबारमा सारंगी बजाउन बोलाइएको थियो । राजाबाट सम्मान र केही दाम पाएर पोखरा फर्किएका उनलाई केही समयपछि तुरुन्त काठमाडौं आउन भन्ने पत्र आयो । तर हातमा पैसा थिएन । श्रीमतीको ढुंग्री बन्धकी राखेर आमाले जुराइदिएको साठी रुपैयाँले जहाजको टिकट काटेर उनी काठमाडौं पुगे ।

राजा महेन्द्रको अनुरोधमा चीन सरकारले नेपाली सांस्कृतिक टोलीलाई निम्तो पठाएको थियो । जनकवि केशरी धर्मराज थापाको नेतृत्वमा चुनिएका पाँच सदस्यीय टोलीमा खिमबहादुर पनि परे । २०१३ मै उनी चीन भ्रमणमा पुगे र महेन्द्रलाई सुनाएको सारंगीको धुनमा माओ त्से तुङका अगाडि पनि गीत सुनाउने दुर्लभ अवसर पाए ।

त्यसपछि डाँफे कला मन्दिरको टोलीका साथ दिल्ली पुग्दा उनले तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीलाई पनि सांरगी बजाएर गीत सुनाए । इन्दिरा गान्धीको निवासमा समेत बोलाइएका खिमबहादुरले उनीसँग खिचिएको सामूहिक तस्बिर आफ्नो घरको भित्तामा झुन्ड्याएका थिए ।

पोखरा–१६ बाटुलेचौरमा गन्धर्वको बाक्लो बस्ती छ । धर्मराज थापा र झलकमान गन्धर्व बाटुलेचौरकै हुन् । इतिहासमा कास्कीका राजाले हिउँदे दरबार बाटुलेचौरमा बनाएपछि मनोरञ्जनका लागि तनहुँबाट गन्धर्वहरूलाई ल्याइको अध्येता सुनील उलक बताउँछन् । तर खिमबहादुरका पुर्खा भने हेम्जाबाट बाटुलेचौर झरेका थिए ।

तल कालीखोला बगिरहेको र माथिल्लो पाखोमा रहेको उनको घर नजिकै नेपाली लोकसंगीत क्षेत्रमा सुपरिचित झलकमान गन्धर्वको पनि घर थियो । खिमबहादुर र झलकमान जेठान–ज्वाइँ थिए । एकै बेला, उस्तै–उस्तै गीत गाएर गाउँगाउँ पुगेका दुवैको प्रतिभा उस्तै भए पनि संगीत जगतमा एकै ठाउँ पाएनन् । झलकमानले रेडियोमा जागिर पाएर गीत गाए, चिनिए । तर खिमबहादुरले गीत रेकर्ड गराउन सकेनन् ।

खिमबहादुरले सारंगीका तारबाट आफैंले धुन बनाउँथे । ती धुनमा आफ्ना शब्द मिसाउँथे । आफ्नै शब्द, स्वर र धुनमा उनी गुञ्जिन थालेका थिए । उनको कवि धर्मराज थापासँग घनिष्ठता भयो र थापाले नै उनलाई राजा महेन्द्रको राज्याभिषेकमा काठमाडौं जाने मौका जुराइदिएका थिए ।

तर कलाकर्ममा दशकौं बिताएका खिमबहादुरको जीवन गुमनामप्रायः बित्यो । ‘झलकमानले गीत रेकर्ड गराए, मैले गराइनँ, गराउनै सकिनँ । गायो छाडिदियो, कता गयो थाहै नहुने । रेकर्ड गरेर राखेको भए हुनेरहेछ,’ उनले तीन वर्षअघि कान्तिपुरसँग पछुतो पोखेका थिए । केही वर्ष अगाडि जापानको मिनपाकु संग्रहालयले गन्धर्वसम्बन्धी वृत्तचित्र बनाएको थियो, जसमा खिमबहादुरको पनि कथा समेटिएको छ । उनले झन्डै एक दशक पोखरा महानगरमातहतको विन्ध्यवासिनी संगीत प्रशिक्षण केन्द्रमा सारंगी प्रशिक्षक भएर पनि काम गरे । 

एक दशकयता उच्च रक्तचापका कारण उनको देब्रे हात चल्न छाडेको थियो । हातसँगै उनको कला, साधना, चेतना, प्रतिभा पनि थलिएका थिए । सारंगी नबजाएकै दशक हुन लागेको थियो । घरको भित्तामा विभिन्न समय पाएका सम्मानपत्रका फ्रेम सीसाविहीन झुन्डिरहन्थे । उनलाई एउटा डरले पिरोल्थ्यो– आफूसँगै मंगल, कर्खा जस्ता गीत हराउने । गन्धर्व जातिको एक इतिहास नामेट हुने ।