धनगढी — तराईको कैलाली र कञ्चनपुरसहित ९ जिल्लाको केन्द्रमा रहेको अत्तरिया चौराहा हालका वर्षमा गुलजार हुँदै गएको छ । अत्तरिया सुदूरपश्चिम प्रदेशका पहाड र तराई जोड्ने प्रवेशद्वार हो । पहाडी भूभागसँगै तराईको भावर क्षेत्र छिचोल्दै मुलुकको चारै दिशामा आउजाउ गर्न पुगिने पहिलो बिसौनी पनि हो, अत्तरिया चौराहा ।

यति मात्र होइन कैलालीको सीमा–नाका गौरीफन्टा र कञ्चनपुरको गड्डाचौकी हुँदै भारत पस्ने मार्गस्थल चौराहा पनि हो । यहाँको चौराहा भएर कामको खोजीमा सुदूरका दुर्गम पहाडबाट झरेका युवा भारत पस्न गौरीफन्टा र गड्डाचौकीतिर जान लागेकाहरूको दिनहुँ लर्को देखिन्छ । अत्तरिया चौराहा भएर रोजगारीका लागि भारत पस्नेहरूमा केही वर्षयता कैलाली र कञ्चनपुरका थारू समुदायका युवा कामदार पनि थपिएका छन् ।

राजा महेन्द्रका पालामा पूर्व–पश्चिम राजमार्गको रेखांकन सुरु हुँदाका बखत अत्तरिया चोकबाहेक चारैतिर वनजंगल थियो । नजिकका पुराना बस्तीमा गेटा र मालाखेती मात्र थिए । पहाडबाट तराई झर्नेहरू पनि पुराना बस्तीका पैदलमार्ग छिलोल्दै कैलाली, कञ्चनपुर र भारततिर आउजाउ गर्थे । २० को दशकयता जब पूर्व–पश्चिम राजमार्गको निर्माणसँगै पहाडी भूभाग जोड्ने धनगढी–डडेलधुरा राजमार्ग निर्माण हुन थाल्यो, अत्तरिया चौराहा र आसपासका क्षेत्रमा पनि बस्ती बिस्तार हुन थालेको हो ।

‘चौराहाभन्दा दक्षिणतिरको पुरानो बस्ती गेटामा सानो बजार थियो, पश्चिम मालाखेतीमा मण्डी थियो,’ ११ वर्षको उमेरमा डोटीबाट अत्तरिया पुगेका रामचन्द्र अवस्थी (उमेरले ७२) भन्छन्, ‘पूर्व–पश्चिम राजमार्ग र धनगढी–डडेलधुरा राजमार्ग निर्माण सुरु भएपछि अत्तरियाले काँचुली फेरेको हो ।’ धनगढी–डडेलधुरा राजमार्ग बन्न त वर्षौं लाग्यो । २०२१ सालतिर धनगढीबाट अत्तरियाको सिरानमा रहेका गोदावरीसम्म सडक कटिङ हुन थालेपछि भने अत्तरियाको अवस्था बदलिन थालेको हो ।

बीसको दशकमा सडक निर्माण पनि सुरु भयो, पहाडमा प्राकृतिक विपद्ले भोकमरी पनि बढ्न थालेपछि सुदूरका पहाडी क्षेत्रबाट बसाइँ सर्ने क्रम सुरु भएको अवस्थी बताउँछन् । ‘सीमा क्षेत्रमा बस्ती विस्तार गर्ने योजनाअनुसार राजा महेन्द्रको हुकुम प्रमांगीबाट २०२३ सालमा अत्तरिया आसपासमा जंगल फँडानी भयो,’ उनले भने, ‘त्यसपछि पहाडबाट मान्छे तल झर्न थाले र यहाँका बस्ती फैरिन थाल्यो ।’ अत्तरियामा भने धनगढी–डडेलधुरा राजमार्ग निर्माणको काम अघि बढ्न थालेपछि नै बस्ती र बजार विस्तार हुन थालेको उनको भनाइ छ ।

अत्तरिया चौराहाबाट १५ किलोमिटर दक्षिण सुदूरपश्चिम प्रदेशको अस्थायी राजधानी सहर धनगढी छ । अत्तरिया चौराहाको उत्तरतर्फ हिमालदेखि उच्च लेकाली भेगसँगै मध्यपहाडी क्षेत्रमा फैलिएका सुदूरपश्चिमका ७ पहाडी जिल्ला छन्— बाजुरा, बझाङ, दार्चुला, डोटी, डडेलधुरा, बैतडी र अछाम । यी सबै जिल्ला जोड्ने सुदूरपश्चिमको ‘लाइफ लाइन’ का रूपमा रहेको प्रमुख सडक खण्ड धनगढी–डडेलधुरा राजमार्ग हो ।

अहिलको अत्तरिया चौराहा रहेको क्षेत्र कुनै बखत मालाखेती गाउँपालिका र गेटा गाउँपालिका क्षेत्रमा पर्दथ्यो । पञ्चायतकालदेखि हालका वर्षसम्म आइपुग्दा विभिन्न कालखण्डमा सीमा र क्षेत्र परिवर्तन हुँदै गोदावरी नगरपालिका–१ र २ मा अत्तरिया चौराहा छ । २०३६ सालसम्म अत्तरियामा केही भारतीय मूलका व्यवसायीका २/४ वटा मात्र पक्की घर थिए । झन्डै ४०/५० वर्षको अवधिमा अत्तरिया आधुनिक सहरका रूपपमा विस्तार भइरहेको स्थानीय रामचन्द्र अवस्थी बताउँछन् । ‘चौराहाको उत्तरतर्फ चेत साहनीको चिया पसल र व्यवसायी जयराज मोहपालको पुरानो पक्की घर मलाई अझै पनि सम्झना छ,’ अवस्थीले भने, ‘अब अहिलेको चौराहा हेर्ने हो भने आकाश–पाताल जस्तो फरक भइसक्यो ।’