काठमाडौँ — हास्यव्यंग्य कस्तो हुनुपर्छ ? व्यंग्य–लेखनका शिखर भैरव अर्यालले भनेका छन्, ‘हास्यव्यंग्यलाई प्रहसनको हलुका स्तरबाट उठाई जीवन र जगत्का गम्भीर, गहन अनुभूति पनि बोक्न र पोस्न सक्ने गरी उठाउनु आजका हास्य–व्यंग्यकारको ध्येय हुनुपर्छ ।’ तर, नेपाली हास्यव्यंग्य हेर्दा एक गम्भीर प्रश्न उठ्छ— हामी किन अझै समाजको पिँधमा रहेकालाई नै खिसीटिउरी गर्ने परम्परामा अड्किएका छौं ? टेलिभिजनका सिरियल, सिनेमा, गाईजात्रे प्रहसन र कमेडी–शो हेर्नुस्— सीमान्तकृत समुदाय, भाषिक उच्चारण वा जीवनशैलीलाई आधार बनाएर गरिने ‘जोक्स’ नै मूलधारमा छन् । व्यंग्यको असली उद्देश्य सत्तासीन र शक्तिशालीमाथि प्रश्न गर्नु हो, कमजोर र वञ्चितिलाई होच्याउनु होइन । आजको हास्यव्यंग्यको मार्ग के हुनुपर्छ ?

००

यसपल्ट पनि गाईजात्रा महोत्सव— २०८२ बेजान साबित भयो । प्रज्ञा प्रतिष्ठान र सांस्कृतिक संस्थानको गाईजात्रा कुनै नवीन प्रस्तुति भएनन्— प्रत्येक वर्ष तिनै कथा दोहोरिएजस्तो, अर्थात् त्यही । 

त्यही अर्थात् सत्तासीन नेतालाई झटारो, सिर्जनाहीन व्यंग्य, समानुपातिक सांसदमाथिको प्रहार, राज्य संयन्त्रको सतही बुझाइ झल्किने सस्ता प्रहसन ! र, ‘बातैपिच्छे ताली आओस्’ भन्ने चाहले जोडजाड पारी बनाएर घोकिएको कमजोर स्क्रिप्टको पुनःप्रदर्शन ! यस्तै कलाविहीन रोस्टिङ र शिल्प हराएको प्रदर्शन बढ्दै गयो भने त्यसको परिणाममा हास्य रस नभई फौजदारी अभियोग लाग्ने खतरा ज्यादा छ । 

असलमा हास्य र व्यंग्य कलाका एकै रसिला गल्लीहरूमा यात्रा गर्छन् । तर, गाईजात्रा महोत्सवमा त्यो गल्ली अलग—अलग भेटिन्छ । 

साहित्यका नवरसमध्येको एक हास्य रसमा घोलिन्छ— हँस्यौली र ठट्यौली । जान्नेहरू भन्छन्— आत्माको संगीत हो हाँसो । र, हो त्यो— मान्छेको निर्दोष गीत । ‘नानीहरूका ओठमा झुल्किने न्यानो मुस्कान नै संसारको सुन्दर उपहार हो’ भनिरहेको चिकित्सा–विज्ञानले यसो पनि भन्छ, ‘हाँसोले नै प्राणलाई प्रसन्न पार्छ, आयुमा वसन्त थप्छ ।’ त्यसैले संसारमा अनेकन् ‘लाफ्टर क्लब’ र ‘लाफ्टर योगा’ अस्तित्वमा छँदै छन्, जहाँ बोझ त्यागेर मान्छेहरू मस्त हाँस्न भेला हुन्छन् । 

बोझको गह्रुँगो झोला फ्याँकेर मान्छेहरू ‘एस्ट्रे काठमाडौं’ को एक कुना (सांस्कृतिक संस्थान : राष्ट्रिय नाचघर, जमल) मा हाँस्न जम्मा भएका छन्— गाईजात्रा महोत्सव– २०८२ को साइत पारेर । प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा जारी ‘८२ सालको गाईजात्रा’ भर्खरै सकिएको छ, जहाँ मनोज गजुरेल र अन्य हास्य कलाकारहरू व्यंग्य प्रदर्शनमा मग्नमस्त थिए । तर, दर्शक ‘हँसाइरहेका’ गाईजात्रा—कलाकार उदास–उदास सुनिन्छन्, ‘नेताहरू वर्षैभरि गाईजात्रा गर्छन्, एकदिने गाईजात्रामा हामीले के गर्नु ?

समाजलाई असल मार्गमा डोर्‍याउने धारिलो र घुमाउरो अस्त्र हो— व्यंग्य (हुनुपर्ने पनि त्यही हो) । हाँसो सधैं फूलमिश्रित हुँदैन, कहिलेकाहीं काँडा पनि मिसिएको हुन्छ । जीवनका असंगत पक्ष र सत्ता–समाजका ढोंगमाथि घुमाएर, मुस्कानको बार्दलीले छोपेर, धारिला शब्दले घोच्ने उत्कृष्ट कला हो— व्यंग्य, जसले मान्छेहरूको घाउमा मलहम पनि सँगै लगाइदिन्छ । हास्य मात्रै भए त्यो हल्का मनोरञ्जन हुन्छ, व्यंग्य मात्रै भए कठोरतम प्रहार ! त्यसैले दुवै पक्षको भव्यतम र सुन्दर संगम हो— हास्यव्यंग्य, जीवन—दर्शनमिश्रित एक चिन्तन । 

गाईजात्राका नाममा गाईजात्रा

बेग्लाबेग्लै धारा हुन्— हास्य र व्यंग्य, तर तिनको आत्मा एकै छ । कला—साहित्यको दुनियाँमा यी दुईको सहअस्तित्व नै पूर्णता—मार्ग हो । त्यहाँ हास्यको घाम छ, व्यंग्यको छाया ! 

हास्यव्यंग्य न वाण हो, न त गोली, न हो– ढुंगामुढा । यसले थोरै शब्दमा सिर्जनशीलता र गतिलो ‘प्रहार’ अर्थात् ‘पञ्चलाइन’ मार्फत चिरञ्जीवी हुने सामर्थ्य राख्छ । तर, प्रश्नचिह्नहरूमाझ घेरिएको हाम्रो हास्यव्यंग्य वाण, गोली, मिमिक्री र ढुंगामुढा बनेर मान्छेहरूको चीरहरणमा मग्न छ । धमाधम संख्या वृद्धि भइरहेका हास्यव्यंग्य गुणवत्ताका कसीमा सुकेनासले ग्रस्त दुब्ला देखा पर्छन् । 

हामीलाई हास्य किन चाहिन्छ ? तनावबाट मुक्ति–हेतु ! व्यंग्य ? जीवनवृत्तिमा आइपरेका विकृति–विसंगति पहिल्याएर स्वस्थ समाज निर्माणखातिर प्रहार–हेतु ! तर, ‘भेट्रान’ हास्यशिल्पी मनोज गजुरेलका विचारमा हाम्रा हास्यव्यंग्य रोस्टिङमै रमाइरहेका छन् । ‘सोसल मिडियाको आक्रामक आगमनपछि रिल्स र टिकटकका छोटा प्रस्तुतिमा अड्कियो समाज । पहिले भद्रता र घुमाउरो तरिकामा हास्यव्यंग्य गरिन्थ्यो, अहिले त्यो रोस्टमा पुग्यो अर्थात् सेकाउने तहमा । टेलिभिजनको फर्म्याट र मनोरञ्जनको शैली परिवर्तन भयो । मान्छेले लामा व्यंग्य हेर्न छाडे, ती रोस्टिङ र छोटो कन्टेन्टमै रमाउन थाले । दर्शक पनि त्यही चिजमा रमाउन थालेपछि कुन व्यंग्य, कुन गाली, कुन रोस्ट ? छुट्याउन नसक्दा हास्यव्यंग्य अलमलमा छ,’ मनोज भन्छन् । 

मनोजलाई लाग्छ— जसरी देशको संविधान हुन्छ, कलाकारको कन्टेन्टको पनि सम्पादकीय हुनुपर्छ । ‘क्रिएटर’ को ‘कन्टेन्ट’ नै अलमलिइएको बेला हो यो— गम्भीर मजधारको समय । नयाँ—नयाँ युवा पसिरहेका छन्— व्यंग्य संसारमा । ‘तर, सामाजिक उत्तरदायित्वबारे सचेत छैनन् । ऊबेला हास्यव्यंग्य मनोरञ्जन मात्रै थिएन, उत्तरदायित्व पनि थियो । अहिले सामाजिक दायित्वबोध कम छ, त्यहाँ सस्तो मनोरञ्जन मात्रै छ,’ गजुरेल भन्छन् । 

एक कमेडियन कति शक्तिशाली हुन्छ भने उसको एउटै कन्टेन्टले समाज ‘डाइभर्ट’ गर्न सक्छ । सरकारी–नियन्त्रण वा सेन्सर होइन, स्वसम्पादन अबको कमेडियन मार्ग हुनुपर्छ । 

सत्तालाई झस्काउने कार्टुन

हास्यबिनाको व्यंग्य साहित्य नहोला, बढी गोलीगट्ठा होला । सहरमा हास्यव्यंग्यको गोलीगट्ठा बेहिसाब चलिरहेकै छ । तर, समीक्षकहरू भनिरहेकै छन्– हास्यव्यंग्य विधा अब सुकेनासले ग्रस्त भएर टाक्सिएको छ, नेपाली हास्यव्यंग्य ख्याउटे छ । हास्यव्यंग्यले अब साहित्यको जामा छाडेर स्ट्यान्ड अप कमेडी, क्यारिकेचरहरूको भोटो पहिरिएको छ— जहाँ व्यंग्य कम छ, गालीबेइज्जती बढी छ । 

कलाकार हरिवंश आचार्यका अनुभवमा उनको समयमा व्यंग्यको स्वरूप ‘व्यंग्य’ थियो, अहिले बदलाव आयो । ‘हामीले व्यंग्य गर्दा समाज साँघुरो थियो, घुमाएर वा बिम्ब र प्रतीकमा व्यंग्य गर्नुपर्थ्यो । अहिले सिधै व्यंग्य गर्न पाइन्छ । घुमाउरो नभई सिधै भन्दा त्यसमा आर्ट हुँदैन, आक्रोश हुन्छ । र, त्यो क्षणिक हुन्छ ।’ 

त्यसैले वर्तमान व्यंग्यको बाटो आक्रोश मार्ग हो । 

हास्यव्यंग्य कलाकार जितु नेपाल असाध्यै दुःखी छन् । जीवनका उबडखाबडमाझ उनमा दुःख थपिनुको कारण हो— अहिले व्यंग्यमा घुमाउने होइन, सिधा–सिधा भन्न थालियो । ‘व्यंग्य गर्नु भनेको घुमाउरो ढंगमा विकृतिमाथि प्रहार गर्नु हो, जसले समाजलाई सही दिशामा डोर्‍याउन सहयोग गर्छ,’ जितु भन्छन्, ‘तर, अहिले हास्यव्यंग्यमा हास्य पनि छैन, व्यंग्य पनि छैन । समयसँगै सबै फेरियो । पहिले व्यंग्य भद्र र सामाजिक थियो । अब त ती दिन उहिल्यैका दिन भए । व्यंग्य अब रोस्ट भयो । यसले हामी व्यंग्यकर्मीलाई भयंकर हानि गर्नेवाला छ ।’ 

व्यंग्य किन ‘व्यंग्य’ रहेन ? किन रोस्ट भयो ? किन छैनन् हाम्रा हास्यव्यंग्य धारिला र घुमाउरा ? तिनमा किन जीवन दर्शन मिश्रित छैन ? किन त्यो निम्नस्तरको गालीगलौज र खिसीटिउरीमै सीमित छ ? व्यंग्यमा—कटाक्ष मात्रै किन छ ? त्यो कलात्मक किन छैन ? नेपाली समाज यही बहस—विमर्श वरिपरि घुमिरहेको/रुमल्लिरहेको छ, जसरी व्यंग्य पनि आफ्नो गोरेटो गुमाएर सडकमा दिशाहीन भड्किइरहेको छ ।लेखक/पत्रकार विजय कुमारले आफ्नो किताब ‘खुसी’ मा लेखेका छन्, ‘मेरो समस्या भनौं या मूर्खता, या पेसागत निष्ठा, म एक यस्तो सपनामा बाँचे, जसले मलाई हमेसा भन्यो— नेपाल टेलिभिजन भनेको जनताको पैसाबाट चलेको हुनाले यसलाई सरकारी होइन, सार्वजनिक प्रसारण माध्यमका रूपमा चलाइनुपर्छ । यसनिम्ति त्यहाँका हाकिमहरूले यतिका वर्षदेखि खितखिते कार्यक्रमहरूको साटो सकारात्मक सोच बढाउने कार्यक्रमलाई पनि प्रोत्साहन दिएका भए आज हिरोभन्दा जोकर ठूलो हुने विश्वको एक मात्र देश नेपाल हुने थिएन (पृष्ठ : १२७) ।’

बहुरंगी समाजमा ‘खितखिते कार्यक्रमहरूले जोकर उत्पादन’ गरिरहेको ‘वरिष्ठ पत्रकार’ को व्यंग्यलाई गाईजात्रा, फिल्म, स्ट्यान्ड अप कमेडी, रेडियोदेखि टेलिभिजन र युट्युबसम्मै चलिरहेका हास्यव्यंग्यले बालै दिएनन् । बरु ‘खितखिते’ को बाढी उर्लिरह्यो । विजय कुमारका अनुसार, कोही किन स्वेच्छाले नै ‘जोकर’ बनिरहेको छ ? साँचो हास्यव्यंग्यको जिम्मेवारी के हो ? यो पेचिलो प्रश्न बनेको छ, जुन विमर्शयोग्य छ । सायद हास्यव्यंग्यलाई ‘खितखिते कार्यक्रम’ भनी टिप्पणी गर्ने विजय कुमारको सपना हो— सुसंस्कृत नेपाली व्यंग्य–संसारको सपना—कल्पना ! 

हास्यव्यंग्यको जन्म समाज, शक्तिशाली मानिस र राजनीतिको गर्भगृहबाट हुन्छ । र, सिद्धान्ततः हास्यव्यंग्यले तिनैमाथि व्यंग्य प्रहार गर्छ । कार्टुनिस्ट रवि मिश्रको बुझाइ छ, ‘शासकहरू बेलाबेला नयाँ–नयाँ योजना ल्याइरहन्छन् । पानीजहाज ल्याउने योजना सुनाएर होस् या हावाबाट बिजुली निकालेर बेच्ने योजना, उनीहरू जनतालाई बेलाबेला यस्ता सपना बाँडिरहेका हुन्छन् । तर, जनताको दैनिक समस्या जस्ताको त्यस्तै छन् । यसले गर्दा आमनागरिकमा सरकारप्रतिको विश्वास हराउँदै गएको देखिन्छ । यसैले समयसापेक्ष व्यंग्यले त्यही नागरिकको अविश्वासलाई व्यंग्य र व्यंग्यचित्रहरूमा उतारेका छन् ।’ उनको विचारमा विकास र समृद्धि भन्ने, तर काम केही नगर्ने नेताको प्रवृत्तिले तिनको ओज घट्दै गएको छ र ती हास्यका पात्र बनिरहेका छन् । ‘हास्यव्यंग्य तिनैमाथि हुनुपर्छ, सामान्यजनमाथि होइन,’ मिश्र भन्छन् । 

कमेडीको दार्शनिक पक्ष हुन्छ— जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्नु र जीवनका दुःख–सुख गम्भीरतापूर्वक नियाल्नु ! कमेडीले जीवनमाथि आशावादी नजर राख्छ । तर, हाम्रा कमेडी आशावादी छन् ? फिल्म निर्देशक मनोज पण्डितका विचारमा हाम्रा व्यंग्यले आशाका बीउ छर्दैनन्, तिनले मान्छेका आत्मा हँसाउन सकेका छैनन्, मुख मात्रै हँसाएका छन् । ‘अहिलेको कमेडीको दृष्टि नितान्त रोस्टिङको दिशामा अघि बढिरहेको छ, अर्थात् अरूको खिल्ली उडाउन केन्द्रित छ,’ मनोज भन्छन्, ‘हामी अरूको खिल्ली उडाउनुलाई नै कमेडी भनिरहेका छौं । जीवनका थुप्रै आयामलाई सहजतापूर्वक हेर्ने र दृष्टिकोण दिने कमेडी अहिले अर्कालाई उडाउने, खिसीटिउरी गर्ने मुख्य अंग बनेको छ र हामीले त्यसलाई मनोरञ्जनका रूपमा स्विकारेका छौं । अरूलाई उडाउनुमै हामी आनन्दित छौं ।’ 

वर्तमानको हास्यव्यंग्यमा प्रयुक्त भाषा, प्रस्तुति र शैलीले त्यो हास्य रस कम भएको खिसीटिउरी मात्रै लाग्छ, विशिष्ट कला लाग्दैन । हामीलाई व्यंग्य किन चाहिन्छ ? नेपाली व्यंग्यका शिखर लेखक भैरव अर्यालले भनेका थिए, ‘हास्यव्यंग्यको उद्देश्य हो, केवल सत्यको अन्वेषण ।’ उनको विचारमा ‘हास्यव्यंग्यलाई प्रहसनको हलुका स्तरबाट उठाई जीवन र जगत्का गम्भीर, गहन अनुभूति पनि बोक्न र पोस्न सक्ने गरी उठाउनु आजका हास्यव्यंग्यकारहरूको ध्येय हुनुपर्छ ।’ उनी ‘रचनाकर्म सामाजिक दायित्व हो’ सोच्थे । अर्यालको व्यंग्य दुनियाँमा गहिरो आदर्श लुकेको थियो— राजनीतिक विसंगतिमाथि धारिलो प्रहार र प्रहारभित्र सुधार ! नेता र सत्ताधारीलाई उनी ऐना देखाएर सुध्रिन सुझाउँथे । तर, आजको व्यंग्य बाटो केवल ‘खिसीटिउरी’, ‘रोस्टिङ’, ‘विरूपीकरण’ र ‘अतिरञ्जना’ बनेकामा सचेत व्यंग्यशिल्पी असाध्यै दुःखी छन् ! 

वर्तमान हास्यव्यंग्य अरूका कमजोरी, अपूर्णता र जन्मजात भिन्नतामाथि निर्भर छन् । व्यंग्यको केन्द्र बनेको छ— मान्छेका चालढाल, उच्चारण, शरीर–संस्कृतिलाई उडाउनु । जब एकै समुदाय, समूह वा पहिचानमाथि बारम्बार अतिरञ्जना र विरूपीकरण गरिन्छ, त्यो हाँसो रहँदैन— अपमानको लामो प्रतिध्वनि हुन्छ । जस्तो दलित लाइभ्स म्याटर ग्लोबल अलायन्सले काठमाडौंमा आयोजना गरेको ‘विविधताको उत्सव’ कार्यक्रममा यसै साता कलाकार नाजिर हुसेनले फिल्ममा मधेशीलाई गरिने व्यवहारमाथि आफ्नो अनुभूति साझा गरेका थिए, ‘मधेशी भाषाकै कारण म थुप्रै पटक फिल्ममा अस्वीकार भएँ । सर्वस्वीकार्यका लागि गोरो हुन अनेक उपाय गरें । मधेशलाई कमेडी, गुन्डा र पानीपुरीवालाकै रोलमा सीमित राखियो फिल्ममा । तर, बुझिदिनुस्— मधेशका मान्छेले प्रेम गर्न पनि जानेका हुन्छन्, रिसाहा मात्रै हुँदैनन् । ती काला मात्रै होइनन्, गोरा पनि हुन्छन्, नेपाली र अंग्रेजी पनि बोल्छन् । लगाम लगाएको घोडाले जस्तो एकै दृष्टिकोणबाट नहेरिदिनुस् ।’ 

हुसेनको अनुभूतिभन्दा बिलकुल फरक छैन, नेपाली हास्यव्यंग्य । कुनै विशेष जाति वा तिनको लवजमाथिको खिसीटिउरी अझै टीभीको गुलाबी पर्दामा चम्किन्छ । उही–उस्तै कन्टेन्ट गाईजात्राको स्टेजदेखि सामाजिक सञ्जालको टाइमलाइनसम्म अनगिन्ती पटक दोहोरिन्छ । 

सांस्कृतिक संस्थानमा चलिरहेको ‘गाईजात्रा— २०८२ हेरेपछि थाहा लाग्छ— यो रोस्टिङ र केवल रोस्टिङ हो, जहाँ हास्य रस छैन । त्यहाँ केवल छ— निम्नस्तरको व्यंग्य । महोत्सवमा भद्दा र द्विअर्थी संवाद त कति बोलिन्छ कति ! जस्तो एउटा प्रहसनमा समानुपातिक प्रणालीबाट निर्वाचित महिला सांसदलाई अत्यन्तै कमजोर, भीडभाडमा निरीह, पढ्न–बोल्न र भाषण गर्न बिलकुलै अयोग्य पात्रका रूपमा चित्रण गरिन्छ । पहुँच र अवसरको कमी भएका समुदायबाट आएका यस्ता सांसदलाई कमेडी शोहरूले पहिले पनि बारम्बार व्यंग्यको निसाना बनाउँथे । 

व्यक्ति वा समुदायको लवज, पहिरन, जीवनशैली वा जन्मजात परिस्थितिमाथि गरिएको व्यंग्य जातिभेदी मानसिकताको प्रतिफल हो, जसले हास्य नाममा भेदभावको बीउ रोप्नेछ । यो सिर्जनशीलता होइन, पूर्वाग्रह हो । बहुरंगी समाजको वास्तविक विविधता नबुझीकन सतही अवलोकनमा आधारित सिरियल वा प्रहसनले न समाजलाई चेतना दिन्छ, न कला, साहित्यको उचाइ । यो व्यंग्यमा लागेको खिया हो । 

सांस्कृतिक संस्थानको यही गाईजात्राको अर्को प्रहसनमा संवाद छ, ‘श्रीमतीहरूको साझा समस्या हो– श्रीमान्सँग झगडा गर्नु !’ मदन भण्डारी दुर्घटना र दरबार हत्याकाण्डको फाइल पुनः खोल्न निजी प्रहरी चौकीको परिकल्पनादेखि नेताहरू आफ्नै गोबरले लतपतिएको सस्तो व्यंग्यसम्म यो गाईजात्राका विषयवस्तु हुन्, जुन सम्पूर्णतः नेतालाई रोस्टिङ गर्नमै केन्द्रित रह्यो । 

त्यसैले व्यंग्य भैरव अर्यालले भनेझैं उहिले समाज सुधारको बाटो थियो, नाजिर हुसेनले भनेझैं अहिले कसैको घाउमा नुन—खुर्सानी दल्ने माध्यममा बदलिएको छ । 

मान्छेका कमजोरी, अपूर्णतामा अर्को मान्छे किन हाँस्छ ? आफूभन्दा बेग्लै मान्छेलाई उडाएर कस्तो आनन्द प्राप्त हुने हो ? ‘गाईजात्राका कार्यक्रम हेरौं वा रियालिटी शो, त्यहाँ देखिन्छ— अरूलाई उडाउनु नै आनन्दमार्ग हो,’ मनोज पण्डित भन्छन्, ‘यो एक डरलाग्दो प्रणाली हो । यसले मान्छेलाई स्वीकारोक्ति दिन्छ– हामी रमाउनु छ भने अरूलाई गिज्याउनुपर्छ । अरूलाई गिज्याउनु, उडाउनु, सिध्याउनु, ठोक्नुमै हामी आनन्द महसुस गर्छौं । अब कमेडी भायलेन्सको फर्ममा गइरहेको छ ।’ 

०००

टेलिभिजनका काँच र गाईजात्राका प्रहसनहरूमा अरूलाई रोस्टिङ गर्दै रमाइरहेको हास्यव्यंग्यको इतिहास रेखा कस्तो छ ? इतिहासका प्राचीन गल्लीतिर चियाउँदा देखिन्छ— अँध्यारा दिनहरूमा पनि हास्यव्यंग्यले बरु सामाजिक दायित्व निभाएकै थियो । त्यो थियो– इमानदार र परिवर्तनप्रति प्रतिबद्ध ।

उहिले–उहिलेका नेपाली हास्यव्यंग्य थिए— पञ्चैबाजाका ठट्टा, गाईजात्राका नाचगान, दरबार र डबलीहरूमा मञ्चन हुने प्रहशन...! प्राचीन दरबारका शाही–रंगमञ्चहरूमा मञ्चित नाटक वा टिपोटमा घुमाइ घुमाइ सत्ता र समाजका कमजोरी देखाउँथे स्वप्नदर्शीहरू । ‘मकैको खेती’ किताब लेखेका कृष्णलाल अधिकारीलाई राणाहरूले आरोप लगाए— मकै अर्थात् जनता र मकैमा लाग्ने रोग वा कीरा अर्थात् राणा शासक ! ‘कीरा’ शब्द नै ‘व्यंग्य’ ठानेर उनलाई ९ वर्ष जेल सजाय गरियो । र, कृष्णलालको कारागारमै मृत्यु भयो । यो थियो ‘व्यंग्य’ ले तर्सेको सत्ताको कथा । 

तर, नेपाली हास्यव्यंग्यको लिखितम् यात्राका पहिलो पथिक थिए— शक्तिबल्लभ अर्ज्याल । उनको नाटक ‘हास्य कदम्ब’ (नेपाली अनुवाद वि.सं. १८५५) नै नेपाली साहित्यको प्रथम हास्य रसप्रधान नाट्यकृति मानिन्छ । सचेत, योजनाबद्ध रूपमा हास्यव्यंग्य सिर्जना गर्ने पहिलो नेपाली साहित्यकारको ऐतिहासिक श्रेय शक्तिबल्लभलाई जान्छ भन्छ इतिहास । 

शक्तिबल्लभ पछि हास्यव्यंग्यमा प्रखर रूपमा उदाए— भानुभक्त आचार्य । हास्यव्यंग्यमा भानुभक्तले थोरै लेखे, तर भव्य लेखे । ती रचना जीवन भोगाइ र अनुभूत मिश्रित छन्, त्यहाँ हाँसो छ, प्रहार छ । भानुभक्त असाध्यै आक्रोशित छन्– यथार्थविरुद्ध । ती लाग्छन् विद्रोही पनि । जस्तो प्रशासनको ढिलासुस्तीमाथि उनले लेखेका छन्— 

बिन्ती डिठ्ठा बिचारीसित म कति गरुँ चुप् रहन्छन् नबोली

बोल्छन् ता ख्याल् गर्याझैं अनि पछि दिन दिन् भन्दछन् भोलि भोलि

कि ता सक्दिन भन्नू कि तब छिनिदिनू क्यान भन्छन् इ भोलि

भोलि भोलि हुँदैमा सब घर बितिगो बक्सियोस् आज झोली 

भानुभक्तको यो कविता मनोरञ्जन मात्रै होइन, समाज, सत्ता र संरचनामाथिको तिखो व्यंग्य पनि हो । केशवराज पिँडालीको ‘खै खै’ ले आधुनिक हास्यव्यंग्यलाई बलियो बनायो । त्यसलाई शिखरमा पुर्‍याए– भैरव अर्यालले । त्यसपछि हास्यव्यंग्यमा दाताराम शर्मा, मोहनराज शर्मा, धच गोतामे, श्याम गोतामे, श्रीधर खनाल, बादेपा, रामकुमार पाँडे, विमल निभाहरूको लामो लस्कर छ । 

भैरव अर्यालको एक असरदार निबन्ध छ— ‘नेता नम्बर एक सय एक’ । यो हास्यव्यंग्य आज पनि नेपाली समाजमा सान्दर्भिक छ । उनी लेख्छन्, ‘एक सय वटा नेताको संगत गरें, जुत्ता बोकें, आखिरमा आएर न यता न उता । मैले पनि मावलीको मद्दतले एउटा पार्टी खोलेको छु, जसको नाम हो– ‘अखिल नेपाल भस्याङभुसुङ दल’ । जसले जे भने पनि आखिर म पनि एउटा नेता भइहालें...।’ 

भैरवका निबन्धको सान्दर्भिकता आज पनि छ, सायद दशकौं जीवन्त रहनेछ । उनका ‘टेक्स्ट’ मा समाज, राजनीति र मानवीय चरित्रको गम्भीर विश्लेषण छ । ‘काउकुती’, ‘जय भुँडी’, ‘गलबन्दी’, ‘इतिश्री’, ‘दश औतार’, ‘चुरोट : केही झिलिमिली संस्मरण’, ‘आलु’ नेपाली साहित्यकै स्थायी 

स्तम्भ हुन् । उनको लेखनशैली मिश्रित थियो— उखानटुक्का, थेगो, अनुप्रास...। त्यहाँ जीवन्त छ– शब्दको लय र ध्वनि संयोजन । जस्तो हेरौं— ‘एक दिन बिहान टौवामा कौवा नबास्तै गौवाको बासी पानीले पूजा–भुजा चामचुम पारेर निस्कें म महापुरुषको संगत गर्न ।’ तर, अब हास्यव्यंग्यबाट लय हरायो, हास्य हरायो, व्यंग्य हरायो । मात्र बाँकी छ–खिसीटिउरी, गिज्याइ...।

गाईजात्राको सांस्कृतिक लहरसँगै पत्रकारितामा व्यंग्य—चेतको आगमन भयो । पत्रिकाहरूले कार्टुन, प्यारोडी छाप्न थाले । पञ्चायतकालमा पनि कार्टुन पत्रकारिता सशक्त रह्यो । ‘राजनीतिक–सामाजिक बेथिति र विसंगतिप्रति हास्य रससहित उच्चतम कला चेतका माध्यमबाट गरिने पेचिलो प्रहारकै कारण आज नेपाली व्यंग्यचित्रकारिताको लोकप्रियता अकासिएको छ,’ रवि मिश्र भन्छन् । 

हाँसो र व्यंग्य जिन्दगीका दुई स्वर हुन् । दुईको सम्मिलनले उत्कृष्ट चेतना र कलासहितको रचना निर्माण हुन्छ । चेतना कलाको कसीमा इतिहासको ऐनाअघि उभिँदा हामी कस्तो देखिन्छौं ? ‘वर्तमानमा हाम्रा कमेडी हिंसाकै बाटोमा गयो र हामीले हिंसालाई सहजतापूर्वक स्विकारेका छौं । यसले कालान्तरमा समाजमा युद्ध र टकरावको भाव मात्रै सिर्जना गर्छ । आजको रोस्टिङ कमेडीले हामीलाई क्षयीकरणमा लगिरहेको छ । हिंसात्मक कमेडीमा हाँसिरहनुले हिंसामा रमाउने वातावरण सिर्जना गरिरहेको छ’, मनोज पण्डित भन्छन्, ‘अब कमेडीमा कलात्मकता छैन, ठाडा छन् ती । राजनीतिज्ञलाई अगाडि राखेर ठाडै उडाउनु कमेडी होइन, गालीगलौज हो । के हामीले भ्रष्टाचार, अराजकता, कुरीतिलाई मनोरञ्जनात्मक स्वीकारोक्तिको स्टाम्प त लगाइरहेका छैनौं ? गाईजात्राले कमेडियनको चुलोचौको त बलिरहेकै छ तर गाईजात्रा पर्वकै उपहास भइरहेको छ । कमेडीको आधारभूत दर्शनमै समस्या छ । कमेडीमा दृष्टिकोण हराएको छ, केवल प्रहसन बाँकी छ ।’ 

आजका कमेडीले जीवनलाई यथार्थबाट पर लगिदियो । कमेडी र थ्रिलरबीचको रेखा झिनो छ । किनभने जीवन नै एक थ्रिलर कथा हो । ‘तर, हाम्रा कमेडीमा थ्रिल छैन । जीवनका यथार्थमा थ्रिलर छ, त्यसकारण कमेडी चाहिएको हो, तर यहाँ त कमेडी नै थ्रिलर भइसक्यो । र, अब जीवनलाई नै कमेडी मान्नुको विकल्प रहेन, यो दुर्भाग्य हो,’ मनोज भन्छन् ।

एउटा प्रश्न कमेडियनलाई— कलात्मकविहीन कमेडीमार्फत गालीगलौजमा उत्रिनु कत्तिको ठीक हो ? ‘ठीक होइन,’ सांस्कृतिक संस्थानमा अहिले चलिरहेको गाईजात्रा– २०८२ का उद्घोषक तथा हास्य कलाकार राजा राजेन्द्र भन्छन्, ‘समयका स्वरूप फरक हुन्छन्, आवश्यकता पनि फरक, प्रस्तुति पनि फरक । अघि—अघि ठुल्ठूला ड्रामा हुन्थे । अहिले मान्छेहरू १५ सेकेन्डको भिडियोमा रुचि देखाउँछन् । समाज कत्तिको खुला वा बन्द छ भन्नेले प्रस्तुति कत्तिको कलात्मक छ भन्नेलाई फरक पार्छ । मह जोडीको पुराना प्रस्तुतिमा अभिव्यक्तिका लागि कलात्मकता हाबी छ । अब समाज खुला हुँदै गयो, हरेक कुरा सिधा भन्न थाल्यो र कलात्मकता पनि अत्यावश्यक भएन ।’

०००

खिसीटिउरी अर्थात् कमजोरलाई उडाएर मनोरञ्जन लिने प्रवृत्ति । आजको यो ‘खिसीटिउरी संस्कृति’ को जरा बुझ्न बितिगएका दिनहरूको झ्यालतिर सोझिनुपर्छ । 

नेपाल टेलिभिजनको हास्यव्यंग्य कार्यक्रम ‘मेरी बास्सै’ मा खड्काजी नामक पात्र देखाइन्थे । सीताराम कट्टेल ‘धुर्मुस’ थिए ती, जो तालु फाटेको भूमिकामा अर्कै लवज निकालेर संवादरत रहन्थे । ‘यो पात्रले सम्पूर्ण खड्का जाति र तालु फाटेका व्यक्तिमाथि व्यंग्य गर्‍यो’ ठानेर खड्का समुदायले व्यापक विरोध गरे । तर, उनले व्यंग्य गर्न छाडेनन् । 

नाजिर हुसेनले हालसालै भनेझैं टेलिभिजन र फिल्मजस्तो प्रभावशाली माध्यमबाट मधेशी समुदायको जीवनशैलीमाथि व्यंग्य गर्नेहरू प्रशस्तै छन् । प्रोफेसर अरुण गुप्तोको विचारमा यो प्रवृत्तिले समाजलाई नै ‘ह्युमिलेट’ गर्छ । ‘पपुलर मिडियामा मधेशी समुदायलाई प्रस्तुत गर्ने तरिका ‘ह्युमिलियट’ गर्ने खालको हुन्छ, तर निर्माताहरूले यो कुरा बिर्सिन्छन् । आफ्नै दृष्टिकोणबाट मात्रै समाजलाई हेर्ने नतिजा हो यो, जसले त्यस समुदायलाई गहिरो अपमानको अनुभूति गराउँछ ।’ फिल्म ‘रेशम फिलिली’ र ‘होस्टेल रिटर्न्स’ मा मधेशी पात्रलाई मुख्य पात्रको सहायक हास्य पात्र बनाइयो । ‘रेशम फिलिलीमा त झन् चरम सीमासम्मै पुगेर मधेशी पात्रलाई बाख्रासँगको यौन संकेत र अन्य अपमानजनक दृश्यहरूमा देखाइएको थियो,’ निर्देशक नवीन सुब्बाले भनेका थिए, ‘यो फिल्मले मधेशलाई हेयको दृष्टिले मात्रै चित्रित गर्‍यो ।’

नेवाः समुदायको बोली बिगारेर, ‘ट’ लाई ‘त’ र ‘त’ लाई ‘ट’ उच्चारण गर्ने हास्यव्यंग्य त दशकौंदेखि ‘मानक’ भइसक्यो । मानौं यो कुनै अचल विचारधारा हो । कमेडी फिल्म वा सिरियलमा गरिब पात्रलाई धूर्त, ठग, बदमासका भूमिकामा देखाउने प्रवृत्ति उहिल्यैको हो । यस्तो ‘असभ्य व्यंग्य’ ले कस्तो समाज निर्माण गर्छ ? अरूमाथि व्यंग्य गर्नेले किन अर्को समुदायको पीडा महसुस गर्दैन ?

‘जातीय विषय अत्यन्तै संवेदनशील हुन्छ । भाषा बिगारेर हाँसो बनाउनु भनेको भाषाभित्रको आत्मामाथि प्रहार गर्नु हो,’ हरिवंश आचार्य भन्छन्, ‘अरूको भाषा, संस्कृति र पहिचानलाई होच्याउने कृत्य हास्यव्यंग्य होइन, असंवेदनशीलता हो ।’ 

फिल्म, सिरियल, प्रहसनमा होचा मानिसलाई हास्य पात्र बनाउनु, प्रस्ट खस नेपाली नबोल्ने नेवाः, मगर, तामाङ, मधेशी वा शेर्पालाई उपहासको विषय बनाउनु, अपांगता भएकामाथि व्यंग्य गर्नु— यी सबै कमजोर र सीमान्तकृतमाथिको लज्जास्पद प्रहार हो । ‘मनोरञ्जनका लागि मात्रै उडाउनु हुँदैन । तर भाषा, संस्कृति र संवेदनशीलता बुझेर प्रस्तुति गर्दा समस्या हुँदैन’, मनोज गजुरेल भन्छन् । 

हास्यव्यंग्य तब मात्रै अर्थपूर्ण हुन्छ, जब यसले शक्तिशालीमाथि प्रश्न गर्छ, कमजोरलाई होइन । व्यंग्य लेखक, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका उपकुलपति विमल निभाको विचार छ– जातजाति, समुदाय, समुदायको चरित्र, भाषा, थेगो, गरिबी, लवज, भूगोल, भेषभूषा, शारीरिक अवस्थामाथि व्यंग्य गर्नुले सामाजिक असन्तुलनलाई बढावा दिन्छ । ‘व्यंग्य कुनै अराजक चिन्तन होइन, व्यंग्यले जहिल्यै सन्तुलित आलोचनात्मक चेत बोकेको हुन्छ । त्यो चेत सकारात्मक हुन्छ । त्यसले रचनात्मक भावभूमि बोकेको हुन्छ । श्रीमती, नोकर, गरिबमाथि व्यंग्य गर्थे पहिलेका व्यंग्यकार’, विमल निभा भन्छन्, ‘त्यो विकृत चिन्तन हो, त्यो विकृत मस्तिष्कको पहिचान हो । कमजोरलाई हेप्नुले सामाजिक असन्तुलनलाई बढावा दिन्छ ।’ शताब्दीऔं पुरानो समृद्ध परम्परामा हिँडेको नेपाली हास्यव्यंग्यमा न व्यंग्यकारको साधना छ, न तिनले व्यंग्यलाई ‘मन्दिर’ सोच्छन् । अति