What you should know
काठमाडौँ — रेबिज एउटा प्राणघातक सरुवा रोग हो । बेलैमा होस पुर्याउन सकिएन भने यसले ज्यानै पनि लिन सक्छ । यो कुकुर, बिरालोलगायत जनावरको टोकाइबाट लाग्ने गर्दछ ।
त्यसैले तीन महिनाभन्दा बढी उमेरका सबै कुकुर तथा बिरालोलाई नजिकको पशु चिकित्सालय र पशु सेवा केन्द्रमा वार्षिक रूपमा नियमित रेबिज विरुद्धको सुई लगाउनुपर्छ । यसले रेबिज लाग्नबाट बच्न र बचाउन सकिन्छ । रेबिज रोग लागेपछि उपचार हुँदैन तर समयमै खोप लगाउन सकेमा सजिलै बच्न सकिन्छ ।
इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (इडीसीडी) का अनुसार वार्षिक रेबिजबाट १ सय जनाभन्दा बढीको मृत्यु हुने गरेको छ । जसमध्ये ९५ प्रतिशतलाई कुकुरको टोकाइबाट रेबिज लाग्ने गरेको छ । बाँकी स्याल, ब्वाँसो, बाँदर आदि जनावरको टोकाइबाट रेबिज सर्ने गरेको छ । देशभर वार्षिक करिब ३ लाख जना कुकुरलगायत जनावरको टोकाइबाट प्रभावित हुने गरेको इडीसीडीको तथ्याङ्क छ ।
कुनै पनि कुकुर वा शङ्कास्पद जनावरले टोकेपछि तुरुन्तै साबुन पानीले १५ मिनेटसम्म टोकेको भाग राम्ररी धुनुपर्छ । त्यस पछि चाँडो भन्दा चाँडो आवश्यक सल्लाह तथा उपचारको लागि नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क राख्नुपर्छ । कुनै पनि कुकुर वा जनावरले टोकेपछि खोप लिन नपर्न पनि सक्छ ।
खोप लिनु पर्ने अवस्थाहरू
– दस दिनभित्र टोक्ने जनावरमा रेबिज लक्षण देखिएमा वा प्रयोगशालाबाट रेबिज प्रमाणित भएमा ।
– टोक्ने जनावर चिनिएन, तर १० दिन भित्र मर्यो, मारियो वा बेपत्ता भएमा ।
– जङ्गली जनावरले आक्रमण गरी घाइते बनाएमा ।
– र्याल काढिरहेको जनावरको मुखमा हात हाल्दा घाउ भएमा ।
– रेबिजको लक्षण भएका व्यक्तिले टोकेमा वा आँखामा पर्ने गरी थुकेमा ।
– चमेरोले टोकेमा
खोप लिनु नपर्ने अवस्थाहरू
– रेबिज रोगीलाई खानेकुरा दिएको, छोएको, चलाएकोमा ।
– आलो घाउ नभएको भागमा र्याल लागेमा ।
– पशुको मुखमा हात हाली औषधी खुवाउँदा घाउ नभएमा ।
– रोगको लक्षण देखिनु पूर्व रोगीको जुठो खाएमा ।
– रेबिज रोग लागेको जनावरको दूध पिएमा ।
– घर खेतको मूसा, छुचुन्द्रोले टोकेमा । टिटानस सुई भने लिनुपर्छ ।
रेबिज विरुद्धको खोप छाला र मासुभित्र दिइन्छ । छालाभित्र दिने भए ३ मात्रा लगाइन्छ । पहिलो कुकुर र जनावरले टोकेपछि जतिसक्दो चाँडो, दोस्रो पहिलो खोप लगाएको तेस्रो दिनमा, तेस्रो पहिलो खोप लगाएको सातौँ दिनमा लगाइन्छ । उक्त व्यक्तिलाई पुन: टोकेमा ३ महिनापछि २ मात्रा लगाउनुपर्छ । पहिलो कुकुर र जनावरले टोकेपछि जति सक्दो चाँडो र दोस्रो पहिलो खोप लगाएको तेस्रो दिनमा ।
मासुभित्र लगाइने खोप जम्मा ४ मात्रा लगाइन्छ । पहिलो कुकुर र जनावरले टोकेपछि जतिसक्दो चाँडो, दोस्रो पहिलो खोप लगाएको तेस्रो दिनमा, तेस्रो पहिलो खोप लगाएको सातौँ दिनमा, चौथो पहिलो खोप लगाएको चौधौँ दिनमा लगाइन्छ ।
तीन महिना पछि पुनः कुकुर र जनावरले टोकेमा २ मात्रा लगाउनुपर्छ । पहिलो कुकुर र जनावरले टोकेपछि जतिसक्दो चाँडो, दोस्रो पहिलो खोप लगाएको तेस्रो दिनमा ।
छालाभित्र खोप लगाइसकेपछि उक्त ठाउँमा मालिस र माड्नु हुँदैन । खोप लिएपछि सुई दिएको ठाउँमा दुख्ने, रातो हुने, चिलाउने, सुन्निने, टाउको दुख्ने, ज्वरो आउने जस्ता लक्षण देखिन सक्छ ।
यी सबै खोपको असरहरू हुन । जुन अस्थायी खालको हुने, केही समयपश्चात् आफैं निको भएर जान्छ । औषधि उपचारको विरलै आवश्यकता पर्दछ ।
सरुवा रोग विषेशज्ञ डा.शेरबहादुर पुनसँगको कुराकानीमा आधारित
