धरान र काठमाडौं — घरभित्रै निम्तिने निरन्तरको झगडा र असुरक्षित वातावरणबाट दिक्क बनिरहेका थिए, धरानका विनय (नाम परिवर्तन) । कतिसम्म भने उनले घरै छाड्ने निर्णय लिनुपर्‍यो । आठ वर्षकै उमेरमा उनी सडकमा आइपुगे ।

आफ्ना बालसखा परिवारको न्यानो काखमा निदाउँदा विनयको रात चिसो भुइँ र सडकपेटीमा बित्न थाल्यो । सुरुवाती दिन चकमन्न रात, भोक र अपरिचित मानिसले उनलाई त्रसित बनाउँथे । बिस्तारै आफूजस्तै अन्य सडक बालबालिका भेटाए अनि मात्र उनको अलग संसार बन्न पुग्यो । ‘साथीहरू भएपछि सडक रमाइलो लाग्न थाल्यो,’ विनय सम्झन्छन् । 

उनीहरू दिनभरि भानुचोक बजार छेउ, बसपार्क र सडक वरपर घुम्थे । कसैसँग पैसा माग्ने, साना सामान बोकिदिने र फोहोर संकलन गरेर केही रुपैयाँ कमाउँथे । कमाएको पैसाले खाना किन्थे । बिस्तारै त्यो पैसा कुलतमा खर्च हुन थाल्यो । विनयको हातमा कापी र कलमको साटो ‘ड्रेन्डाइट’ हुन थाल्यो । 

सडकको जीवनले उनलाई स्वतन्त्रताको अनुभूति दिएको थियो । रोक्ने वा सम्झाउने कोही थिएन । आफूखुसी हिँड्न, सुत्न र साथीहरूसँग समय बिताउन पाउनु नै उनका लागि स्वतन्त्र जीवन थियो । तर, यही स्वतन्त्रताले उनलाई जोखिम, हिंसा र कुलततर्फ पनि धकेलिरहेको थियो । उनका अनुसार घरमा बुबाआमा, भाइ भए पनि वास्ता नगर्ने र भेदभाव गर्ने व्यवहारले परिवारसँग टाढिँदै थिए । ‘आमाको मृत्युपछि बुबाले अर्को विवाह गर्नुभयो । मलाई कान्छी आमाले कहिले माया गरिनन् । सधैं कुट्ने, काम लगाउने र पढाइमा समेत भेदभाव गर्नुभयो । भाइ बोर्डिङ स्कुल म सरकारीमा जान्थें,’ उनी सम्झिन्छन्, ‘मलाई पनि भाइलाई जसरी माया दिए हुन्थ्यो भन्ने लाग्थ्यो । मानसिक तनाव दिने गर्न थालेपछि घरबाट निस्किएँ ।’ 

विनय पहिलो पटक ९ वर्षको उमेरमा इटहरीस्थित भ्वाइस अफ चिल्ड्रेन पुगेका थिए । सडक बालबालिकाको संरक्षण र पुनःस्थापनाका लागि काम गर्ने उक्त संस्थाले सडकबाट उद्धार गरेर सुरक्षित वातावरण दिन खोजेको थियो । तर संस्थाको जीवन उनलाई सहज लागेन । ‘त्यहाँ बस्दा कैद भएजस्तो लाग्थ्यो,’ उनी सुनाउँछन् । 

सडकको खुला वातावरणमा अभ्यस्त भइसकेका उनलाई संस्थाको नियम र अनुशासन स्विकार्न कठिन भयो । समयमै उठ्नुपर्ने, पढ्नुपर्ने र नियमित तालिकामा बस्नुपर्ने उनका लागि नयाँ अनुभव थियो । संस्थामा एक वर्ष बसेर उनको व्यवहारमा सुधार भएपछि पुनःस्थापनाका लागि घर पठाइयो । तर केही दिनमै उनी पुनः सडकमा निस्किए । घरको व्यवहार सुध्रिएको थिएन । यसरी उनी धेरै पटक संस्थाबाट घर र घरबाट फेरि सडकमा नै पुग्थे ।

अहिले विनय २० वर्षका भए । तर उनको जीवनमा धेरै परिवर्तन आएको छैन । बाल्यकालमा सुरु भएको सडकको यात्रा अझै पूर्ण रूपमा अन्त्य भएको छैन । उनी अझै सडकमै गुजारा चलाइरहेका छन् । सडकमा खसेका प्लास्टिक बोतल टिप्ने काम गर्छन् । आम्दानीको हिस्सा लागूऔषधमा पनि लगाउँछन् ।

विनयजस्तै रोमन कार्की (नाम परिवर्तन) पनि पारिवारिक विखण्डन र गरिबीका कारण सडकमा आउन बाध्य भए । कोरोनाको समय उनका बुबाको मृत्यु भयो । बुबाको अनुपस्थितिपछि घरको अवस्था झन् कठिन बन्दै गयो । आमाले परिवार चलाउन धेरै संघर्ष गर्नुपर्‍यो । केही समयपछि उनले दोस्रो विवाह गरिन् । नयाँ परिवार त बन्यो तर रोमनको जीवनमा भने नयाँ संघर्ष सुरु भए ।

बुबाको मृत्यु र आमाले अर्को विवाह गरेपछि घरमा आफूभन्दा २ वर्ष सानी बहिनीको पनि जिम्मेवारी उनको काँधमा आइपुग्यो । घरमा वृद्ध हजुरआमा (बोजु) समेत थिइन् । छाक टार्न सकस भएपछि उनी ११ वर्षको उमेरमा सडकमा निस्किए । बाटोमा भेटेका मान्छेसित पैसा माग्न थाले । सुरुमा दिनभर ५ सय रुपैयाँ कमाएको उनी बताउँछन् । कक्षा ५ मा पढ्दै सडकमा निस्किएपछि विद्यालय पनि जान बन्द भयो । आफूजस्तै साथीहरू भेटेपछि उनलाई पनि सडक नै रमाइलो लाग्न थाल्यो । उनका अनुसार साथीहरूसँग मिलेर एक सय रुपैयाँमा ‘डेन्टलाइट’ किन्ने अनि दिनभर सुँघ्ने गर्थे । 

यही क्रममा उनी संस्थासम्म पुगे । संस्थाका कर्मचारीले उनलाई सडकबाट उद्धार गरी सुरक्षित स्थानमा लगे । त्यहाँ उनले लामो समयपछि पहिलो पटक नियमित खाना, सफा कपडा र सुरक्षित ओछ्यान पाए । उनीसँगै बसेका अरू साथी पनि थिए । उनीहरूबीच अनुभव साटासाट हुन्थ्यो । संस्थाले उनलाई विद्यालयसँग जोड्ने प्रयास गर्‍यो । केही समयपछि संस्थाले परिवारसँग समन्वय गरी घर फर्कायो । उनी बोजु र बहिनीलाई भेट्न उत्साहित थिए । घर फर्किएपछि फेरि उनी गरिबी र आर्थिक अभावको संकटमा परे । संस्थाले विद्यालयको शुल्क, लत्ताकपडा, कापी, कलम दिइरहन्थ्यो । तर घरको आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले उनी पुनः सडकमा नै पुगे ।

सडकबाट उद्धार गरी पुनः संस्थामै लगियो । त्यहाँ बसुन्जेल राम्रै भए पनि घरमा व्यवस्थित वातावरण नहुँदा बाटोमै आउनुपर्ने अवस्थाले उनको बाल्यकाल संघर्षपूर्ण रह्यो । अहिले पनि उनी सडकमै गुजारा चलाइरहेका छन् । लागूऔषधको लतले कहिले प्लास्टिकका बोतल टिप्छन् त कहिले मजदुरी गरेर खर्च चलाउँछन् ।

पारिवारिक विखण्डन, गरिबी, अभिभावकको माया नपाउँदा विनय र रोमनजस्ता बालबालिका सडकमा आएर लागूऔषधको लतमा फस्ने गरेका छन् । त्यस्ता बालबालिकाको संरक्षणका लागि विभिन्न संघसंस्थाले उद्धार तथा पुनःस्थापना गरे पनि धेरै त फेरि सडकमै फर्कने गरेको पाइएको छ । 

१४ वर्षीय रोशन (नाम परिवर्तन) को अवस्था पनि उनीहरूको जस्तै हो । अहिले उनी धरानका सडकमा साथीहरूसँग रात बिताउँछन् । गाडी सफा गर्दैर्, प्लास्टिक र बोतल टिप्दै दिन बिताउने उनी राति बन्द भएका पसलको पेटीमा सुत्छन् । रोशन ५ वर्षको हुँदा बुबाआमा छुट्टिएका थिए । बुबाले दोस्रो विवाह गरेपछि उनी आमासँग बस्न थाले । उनलाई हजुरआमाको जिम्मा लगाएर केही महिनापछि आमाले पनि अर्को विवाह गरिन् । केही समयपछि हजुरआमाको पनि मृत्यु भयो । त्यसपछि उनी आफन्तको घरमा पुगे । त्यहाँ मायाभन्दा बढी गाली र काम मात्रै पाइन्थ्यो । ‘खाना पनि राम्रोसँग दिनु हुन्नथ्यो, धेरै कराउँथे । त्यसपछि म भागेर सडकमा आएँ,’ उनले भने । 

कहिले भोकै बस्नुपर्थ्यो, कहिले होटलमा बचेको खाना मागेर खानुपर्थ्यो । उनले सडकमा दुर्व्यवहार, कुटपिट र लागूऔषधको जोखिम पनि धेरै देखेका छन् । केही महिनाअघि उनलाई संस्थाले उद्धार गरेर संरक्षणमा राखेको थियो । त्यहाँ खाना, बस्ने व्यवस्था र पढाइको अवसर पनि थियो । तर केही समयपछि फेरि सडकमा फर्किए । ‘त्यहाँ नियम धेरै थियो, गेटबाहिर निस्कन पाइँदैनथ्यो र साथीहरू पनि सडककै थिए, त्यसैले फेरि भागेर गएँ,’ उनले सुनाए । 

गएको वैशाख दोस्रो साता बालबालिका खोजतलास समन्वय केन्द्र, स्थानीय तह, प्रहरी र राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद्को संयुक्त टोलीले काठमाडौंका सडक बालबालिकाको स्थलगत सर्वेक्षण गरेको थियो । पशुपति क्षेत्रमा १०४ नम्बर लेखेको गाडी देख्नेबित्तिकै केही बालबालिका पसलको छेउमा त कोही भीडभित्र लुके, केही टाढैबाट फर्किए । कतिपय बालबालिका टोलीनजिक पुग्दा बोल्नसमेत मानेनन् । सर्वेक्षणका आधारमा केन्द्रले तयार गरेको प्रतिवेदनअनुसार पशुपति मन्दिर क्षेत्रमा दैनिक २० देखि ३० जनासम्म बालबालिका माग्दै हिँडेको भेटिएका थिए । 

पशुपति मन्दिर परिसरमा भेटिएका धादिङका १४ वर्षीय बालक माग्दै हिँडिरहेका थिए । सानैमा आमाले छोडेको र बुबाले दोस्रो विवाह गरेपछि आफू बेवास्तामा परेका कारण यहाँ पुगेको ती बालकले बताए । घरमा खान, लाउन गाह्रो भएकाले साथीहरूसँग काठमाडौं आएको बताउने ती बालक हाल केन्द्रको संरक्षणमा छन् । 

बौद्ध चुच्चेपाटीबाट उद्धार गरिएका मकवानपुरका १३ वर्षीय बालकको सडकमा माग्दै हिँड्ने, लागूऔषध सेवन गर्ने र सडकमै रात बिताउने दैनिकी बनिसकेको थियो । उद्धारपछि केन्द्रले गरेको सोधपुछमा उनले सानैमा आमाले छोडेर गएको र ज्यालादारी काम गर्ने बुबाले पनि राम्रोसँग हेरचाह नगरेको बताएका थिए । 

स्वयम्भू क्षेत्रबाट उद्धार गरिएकी रोल्पा स्थायी घर बताउने १७ वर्षीया बालिकाले पनि आफू सडकमा पुग्नुको कारण पारिवारिक विघटन रहेको बताएकी छन् । आमाले दोस्रो विवाह गरेको, बुबाले वास्ता नगरेको उनले बताएकी छन् । उद्धारपश्चात् उनी अहिले धेरै बोल्दिनन् । सोधेका प्रश्नको छोटो जवाफ दिन्छिन्, धेरैजसो समय एक्लै बस्छिन् । सडकमा कहिलेदेखि बस्न थालेकी हुन् भन्ने उनले खुलाएकी छैनन् । 

सिन्धुलीका १५ वर्षीय बालक ३ वर्षदेखि सडकमा कवाडी संकलन गर्दै आइरहेका थिए । वैशाख दोस्रो साता बनेपाबाट उनको उद्धार गरियो । उनले बुबाले मदिरा सेवन गर्ने, आफूलाई माया नगर्ने र लगातार बेवास्ता गर्ने गरेको बताएका छन् । घरमा असुरक्षित महसुस भएपछि सडकमा पुगेको उनको भनाइ छ ।

नयाँ बसपार्कबाट उद्धार गरिएका सुनसरीका १३ वर्षीय बालकको अवस्था पनि उस्तै छ । आमाले दोस्रो विवाह गरेपछि उनी सडकमा आइपुगेका हुन् । सडकमा माग्ने, चोरी गर्ने र लागूऔषध सेवन गर्ने समूहसँग उनी मिसिएका थिए । 

केन्द्रका संयोजक सन्तोष अधिकारी अभिभावक आमाबुबाको बेवास्ता तथा अर्को बिहे, परिवारमा तनाव र स्नेह अभावले बालबालिका सडकमा पुग्ने गरेको बताउँछन् । पशुपति क्षेत्रलगायत गौशाला, नयाँ बसपार्क, चाबहिल, ग्वार्को, कुमारीपाटीलगायत १५ स्थानमा १ सय ९१ बालबालिका पाइएको थियो । जसमा केही अभिभावकविहीन थिए भने कोही परिवारसँगै बस्ने गरेका छन् ।

स्थलगत सर्वेक्षणमा धेरैजसो व्यक्ति भारतीय मूलका वा गैरनेपाली नागरिक रहेको देखिएको अधिकारीले बताए । अभिभावकविहीन बालबालिकालाई बाल संरक्षण गृहमा संरक्षित गरिएको उनको भनाइ छ । धेरैले आफ्नो वास्तविक पहिचान खुलाउन चाहेका छैनन् । ‘हामीलाई देख्नासाथ धेरै केटाकेटी भागे, भेटेर कुराकानी गर्न खोज्दा पनि बोल्न मानेनन् । कोही एक्लै त कोही परिवारसँगै माग्दै पनि हिँडेको पाइएको छ,’ अधिकारी भन्छन् ।

स्थानीय तहको नक्कली सिफारिसपत्र देखाउने, आर्थिक अवस्था कमजोर रहेको कागज देखाएर पैसा उठाउने प्रवृत्ति पनि फेला परेको सर्वेक्षण प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । केही बालबालिका समूह बनाएर काठमाडौं उपत्यकाका मन्दिर र सार्वजनिक स्थलमा पुग्ने तथा केही दिनपछि अन्यत्र सर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ । बालबालिकाको पहिचान, उद्धार, संरक्षण, पुनःस्थापना, शिक्षा, स्वास्थ्य उपचार, मनोपरामर्श, सीप विकास तथा पारिवारिक पुनर्मिलनलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउनुपर्ने सुझाव प्रतिवेदनमा छ । 

सडक बालबालिका विशेष संरक्षण निर्देशिका २०८२ अनुसार अस्थायी संरक्षण केन्द्र, सामाजिकीकरण केन्द्र, सेवा प्रदायक संघ संस्था र लागूऔषध उपचार तथा पुनःस्थापना केन्द्र तोकिएको छ । जसमा बालबालिकाका सेवा सुविधा र सुधारका लागि प्राप्त स्रोत साधन र व्यवस्था तथा परिचालन गर्नुपर्ने व्यवस्था छ । बालबालिकाको उचित आवासदेखि पोषणको व्यवस्था गर्नुपर्ने मापदण्ड छ । तर मापदण्डअनुसार अस्थायी केन्द्रहरू सञ्चालन गर्न नसक्दा सडक बालबालिकालाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न पर्याप्त बजेट, भौतिक संरचना अभावले व्यवस्थापनमा चुनौती देखिएको राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद्का सूचना अधिकारी रामबहादुर चन्दले बताए ।

उनका अनुसार सडक बालबालिकाका लागि सञ्चालन गरिएका अस्थायी संरक्षण सेवा केन्द्रहरूको भौतिक संरचना र व्यवस्थापन पूर्ण रूपमा सरकारको नियन्त्रणमा छैनन् । ‘संस्थाको भौतिक संरचना जस्तो छ, त्यसैमा काम भइरहेको छ । हामीले वार्षिक कार्यसम्पादन सम्झौतामार्फत केही रकम छुट्याउने गरेका छौं तर त्यो पर्याप्त छैन,’ उनले भने, ‘बालबालिकाको पोषण, संरक्षण र सुधारका लागि निश्चित बजेटबाहेक आफ्नो विज्ञताका आधारमा पनि काम गर्नुस् भनेर संस्थालाई छाड्ने गरेका छौं ।’