काठमाडौँ — नुवाकोटको बिदुर–४ बट्टारमा रहेको मल्टी एग्रोभेटमा भारतीय बीउ नै बिक्री हुने गरेका छन् । आफ्नो पसलबाट बढी भारतीय बीउ नै जाने गरेको मल्टी एग्रोभेटका सञ्चालकले बताए । ‘नेपाली बीउ किसानले घरमै पनि राख्छन् । भारतीय बीउ एक किलोको प्याकेटमा आउने भएर पनि होला, नेपाली बीउलाई पनि त्यसैगरी प्याकेजिङ र प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक छ,’ ती सञ्चालकले भने ।

***

नवलपरासीपूर्वको रजहरस्थित चौधरी एग्रोभेटका सञ्चालक राजकिशोर झा किसानको रोजाइमा आयातित र स्वदेशी दुवै बीउ रहेको बताउँछन् । उनले पनि किसाले घरकै बीउ पनि प्रयोग गर्ने गरेको जनाए । ‘हाम्रोबाट किसानले भारतीय बीउ पनि लैजान्छन् । नेपालीमा हर्दिनाथ र साँवा मनसुली बीउ पनि किन्छन्,’ उनले भने ।

***

कपिलवस्तुको यशोधरा–४ का किसान हनुमान पाण्डे ६ बिघा खेतमा धान रोप्छन् । उनले यसपालि भारतीय हाइब्रिड र नेपाली उन्नत जात रामधान रोप्दै छन् । रैथाने धानका रूपमा परिचित काला नमक पनि लगाउँदै छन् । ‘पहिले काला नमक धानको बीउ घरमै राख्थ्यौं । तर पछिल्ला वर्षमा किन हो, घरको बीउ राम्रो फल्दैन । त्यसैले काला नामक पनि भारतबाट आएकै प्रयोग गर्छौं,’ पाण्डेले भने । रैथाने धानलाई जोगाउन सरकारी स्तरबाटै पहल हुनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

त्यसो त पालिकाहरुले उन्नत धानको बीउमा किसानलाई ५० प्रतिशतसम्म अनुदान उपलब्ध गराउँदै आएका छन् । देवचुली नगरपालिकाले सावित्री, रामधान र हर्दिनाथलगायत बीउमा अनुदान दिएको छ ।

बागलुङ नगरपालिका–१३ बलेवाको पैयुँपाटाले रैथाने धान संरक्षण गर्ने किसानलाई अनुदान दिँदै आएको छ । रैथाने जातमध्येबाट अनादी, झिनुवा, रमनी, जर्नेली र आँगा जातको धान लगाउने किसानलाई प्रतिमुरी हजार रुपैयाँ अनुदान वडाले दिने गरेको छ । स्थानीय सरकारदेखि संघ सरकारसम्मले कृषि प्रणालीबाट लोप हुँदै गएका रैथाने धानका जातको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि पहल गरे पनि आयातित बीउको प्रयोग भने घट्न सकेको छैन ।

चालु आर्थिक वर्षको ११ महिनामा करिब ३ हजार टन धानको बीउ आयात भएको भन्सार विभागको तथ्यांक छ । उक्त धानको बीउका लागि झन्डै १ अर्ब २९ करोड रुपैयाँ बाहिरिएको छ । अघिल्लो वर्ष १ अर्ब १६ करोड रुपैयाँबराबरको धानको बीउ आयात भएको थियो ।

आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा ८८ करोड ६६ लाख रुपैयाँको धानको बीउ आयात भएको विभागले जनाएको छ । २०७९/८० मा ७५ करोड ६३ लाख र २०७८/७९ मा ८७ करोड ५ लाख रुपैयाँको बीउ आयात भएको छ । २०७७/७८ मा भने २ अर्ब १७ करोड ३८ लाख रुपैयाँको आयात भएको विभागको भनाइ छ । ६ वर्षमा झन्डै ७ अर्ब १३ करोड रुपैयाँ बराबरको धानको बीउ आयात भएको छ ।

नेपालमा धानको बीउ मुख्यतया भारतबाटै आउने गर्छ । चालु आर्थिक वर्षको ११ महिनामा भारतबाट १ अर्ब १४ करोड २५ लाख रुपैयाँबराबरको २६ लाख ६९ हजार किलो बीउ आयात भएको छ । चीनबाट ३ सय २४ मेट्रिक टन धानको बीउ आयात भएको छ । यसमार्फत १५ करोड ६७ लाख रुपैयाँ बाहिरिएको छ ।

नेपालले ठूलो मात्रामा धान चामल पनि आयात गर्छ । यही अवधिमा भारतबाट मात्र ४६ करोड किलो धानचामल आयात भएको छ । यसबाट झन्डै १७ अर्ब २३ करोड रुपैयाँ बाहिरिएको छ । नेपालले अलैंची बेचेर भित्र्याउनेभन्दा बढी पैसा धान/चामल किन्न भारत पठाउँछ । चालु आर्थिक वर्षको ११ महिनामा झन्डै १२ अर्ब रुपैयाँबराबरको अलैंची निर्यात भएको छ ।

गर्मीबाट बचाउन धानलाई बिहानै ‘ब्युँझाइँदै’

पछिल्लो समय हाइब्रिड धान नै धेरैको रोजाइमा परेकाले पनि बीउ आयात धेरै भएको नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) की सूचना अधिकारीसमेत रहेकी कृषि अर्थशास्त्री सुधा सापकोटा बताउँछिन् । ‘हामीले रैथाने धान बीउ प्रयोगमै जोड दिइरहेका छौं । नेपालमै विकसित सुक्खा १ देखि सुक्खा ६ सम्म र हर्दिनाथ तथा बहुगुणी धान पनि राम्रो उत्पादन हुन्छ,’ उनले भनिन् ।

नेपाली बीउलाई पनि ससाना प्याकेटमा प्याकेजिङ गरेर बजारमा पठाउनुपर्नेमा उनको जोड छ । ‘भारतीय र चिनियाँ बीउ १/२ किलोका प्याकेटमा उपलब्ध छन् । अनि हरेक एग्रोभेटमा पुग्ने गरेका छन् । हाम्रो बीउलाई पनि त्यसैगरी ब्रान्डिङ र उपलब्ध गराउने हो भने किसान पक्कै आकर्षित हुनुहुन्छ ।’

किसान हाइब्रिड धान लगाउन थालेपछि बीउ किन्नैपर्ने बाध्यतामा पुगेको पनि उनको भनाइ छ । ‘हाइब्रिड धान रैथाने बीउजस्तो फर्टाइल हुँदैन, त्यसैले बीउ किन्नैपर्‍यो,’ उनले भनिन् ।

धानको हाइब्रिड बीउ नै बढी आयात हुने गरेको बीउबिजन तथा गुणस्तर नियन्त्रण केन्द्रले जनाएको छ । आयातित हाइब्रिड धानको बीउमध्ये ५३ वटा दर्ता नै भएका छन् । ‘नेपालमै उन्मोचन हुने र आयात गरी १ सय ६१ धानका बीउ दर्ता भएका छन् । ९९ वटा स्वदेशमा उन्मोचन र दर्ता भएका छन्,’ केन्द्रका सूचना अधिकारी वरिष्ठ बाली विकास अधिकृत प्रकाश आचार्यले भने, ‘आयातित बीउमध्ये ५३ वटा हाइब्रिड र ९ वटा खुला सेचित जात हुन् ।’

नेपालले दुई वटा मात्रै हाइब्रिड जात (हर्दिनाथ १ र हर्दिनाथ ३) उन्मोचन गरेको सूचना अधिकारी आचार्यले जनाए । नेपाली हाइब्रिड र उन्नत जातका बीउको उत्पादन पनि आयातितको तुलनामा कम नभएको उनको भनाइ छ । ‘उत्पादकत्वमा खासै फरक छैन । हाम्रै यहाँ विकास भएका हर्दिनाथ–१ र हर्दिनाथ ३ को उत्पादन पनि राम्रो छ । त्यसैले तीनवटै तहका सरकारले नेपाली बीउको प्रवर्द्धनमा काम गर्नुपर्छ,’ आचार्यले भने । नेपाली बीउ उत्पादकलाई पनि सरकारले अनुदान उपलब्ध गराउनुपर्ने उनले बताए ।

आयातित बीउमध्ये ५३ वटा हाइब्रिड र ९ वटा खुला सेचित जात हुन् । तीमध्ये एचआईजी ५, सुपर चाइना ६०१ र एचक्यू ००२ चिनियाँ भेराइटीका धान हुन् भने अन्य भारतीय । धानविज्ञसमेत रहेका नार्कका वैज्ञानिक सुशीलराज सुवेदी पनि आयातित बीउ र यहाँको बीउले दिने उत्पादनमा त्यस्तो धेरै फरक नभएको बताउँछन् । ‘मोटामोटा दाना फल्ने जातको तौल आफैंमा बढी हुन्छ । जोख्दा मात्र धेरै हो कि जस्तो लाग्ने हो । चामल नै बन्दा खासै त्यस्तो धेरै फरक पर्दैन,’ उनले भने ।

नार्क र बीउ उत्पादन गर्ने सहकारीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बीउ कम्पनीहरूले जस्तै १, २, ३ र ५ किलोका प्याकेट बनाउनुपर्ने पनि सुवेदीको भनाइ छ । ‘आकर्षक प्याकेट बनाएर हरेक बीउ पसलमा नराखेसम्म स्वदेशी बीउको खपत बढ्दैन । हर्दिनाथ–६ एकदमै राम्रो छ । स्वाद पनि मीठो छ,’ उनले भने ।

सुवेदी पनि बीउको उपलब्धतालाई सहज बनाउनुपर्नेमा जोड दिन्छन् । ‘अहिले घरघरमा बीउ पुग्छ भने किसान स्वदेशी खोज्दै कहाँकहाँ जाने ? एग्रोभेटले पनि चिनियाँ र भारतीय बीउलाई सजाएर राख्ने गरेका छन्,’ उनले भने, ‘हाम्रो बीउ छैन भनेर सोध्यो भने भित्र छ भन्नुहुन्छ ।’

स्वदेशी बीउ प्रवर्द्धन र प्रयोगमा सबैले ध्यान दिनुपर्ने सुवेदीले बताए । ‘देश र बीउ बचाउने हो भने एग्रोभेटहरूमाथि हस्तक्षेप आवश्यक छ । उनीहरूलाई स्वदेशी बीउ बेच भन्न सक्नुपर्छ,’ उनले भने ।