योग र ध्यान प्राचीन परम्परामा गहिरो जरा गाडेका अभ्यासहरू हुन्, जसले केवल शारीरिक वा मानसिक अभ्यास  मात्र नभई समग्र कल्याणको मार्गदर्शन गर्छ। यी अभ्यासहरूको उद्भव हिमालय क्षेत्रमा २००-५०० ईसा पूर्वको बीचमा भएको हो, जहाँ यी संरचित शिक्षामा रूपान्तरण गरिए। यी मध्ये ऋषि पतञ्जलिको योग सूत्रले महत्त्वपूर्ण स्थान ओगट्छ। यसमा कुल १९६ योग मुद्राहरू संकलित गरिएको छ।

अष्टांग योगको सूत्र दिँदै महर्षि पतञ्जलिले केवल शरीरको शुद्धिको कुरा गर्नु भएन, बरु उहाँले सबैभन्दा बढी जुन कुरा जोड दिनुभएको छ, त्यो हो अष्टांग योग। यसमा आठ अंगहरू समावेश छन् - यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधि। यसरी योगलाई टुक्रा टुक्रामा विभाजन गरेर योगका यस जनकले यसलाई सामान्य जनतासम्म पुर्याउन मद्दत गरे। पतञ्जलिले आफ्ना योग सूत्रको पहिलो श्लोकमा भन्नु भएको छ: "अथ योग अनुषाशनम्" यसको अर्थ, "अब योगको अनुशासन सुरु हुन्छ।"

यस उद्घाटनले आत्म-जागरूकता, सन्तुलन, र प्रबोधन प्राप्त गर्ने मार्गको रूपमा योगको प्रणालीबद्ध अन्वेषणको आधार स्थापना गर्दछ। पतञ्जलि ऋषिले आफ्ना योगसूत्रहरूमा योगलाई यस प्रकार परिभाषित गर्नुभएको छ: "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" अर्थात्, "चित्तको वृत्तिहरूलाई (मनका उतार-चढावहरूलाई) रोक्नु नै योग हो।" चित्त भनेको हाम्रो मन हो, जसमा विभिन्न विचार, भावना, र स्मृतिहरू निरन्तर प्रवाहित भइरहेका हुन्छन्। यी प्रवाह रोक्न सकेमा मनले स्थिरता पाउँछ र मानिस शान्त तथा आनन्दमय अवस्थामा पुग्छ।पतञ्जलिको यस सूत्रले ध्यान र योगको महत्त्वलाई स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्दछ। चित्तका तरङ्गहरू रोक्ने प्रक्रियाले आत्म-ज्ञान र शुद्ध मनोभावनाको मार्ग खुल्छ।

योग र ध्यानबाट यो महत्वाकांक्षी रूपान्तरण प्राप्त गर्नकालागि धनी वा गरिब, स्थिर वा अस्थिर, आपत्कालीन स्थितिबाट प्रभावित वा अप्रभावित सबै देशहरूको समन्वित र नवीकरणीय प्रयास आवश्यक छ। योग र ध्यानले विश्वव्यापी स्वास्थ्यका लागि प्रमुख संस्कृतिका रूपमा आफ्नो अद्भुत भूमिका खेल्नेछ र राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा रणनीतिक नेतृत्व, प्रमाण, उपकरण र प्राविधिक सहयोग प्रदान गर्न निरन्तर कार्य गर्नेछ ।

यहि सत्यको आलोकमा संयुक्त राष्ट्रसंघले २१ जूनलाई योग दिवसको रूपमा मनाउँदै आएको छ । यसपालीदेखि २१ डिसेम्बरलाई विश्व ध्यान दिवसका रूपमा मान्यता दिँदै, यसको महत्त्वलाई विश्वव्यापी बनाउने काम थालिएको छ । यो खुसी सबै देशवासीलाई बाँड्नका लागि नेपालका धेरै योग र ध्यानसँग सम्बन्धित संस्थाहरू, जस्तै जीवन विज्ञान, पतञ्जलि, ओशो आदिले विविध ध्यानका कार्यक्रमहरू लिएर आएका छन् ।

जीवन विज्ञान संस्थाले प्रधानमन्त्री केपी ओलीको आतिथ्यतामा टुँडिखेलको ठूलो मैदानमा सबैलाई ध्यान गराउँदै राष्ट्रिय स्तरको कार्यक्रम सम्पन्न गरिरहेको छ । यो अभियानमा राजनीतिक नेताहरूले जनतालाई प्रेरित गर्ने र ध्यान गर्न सिकाउने प्रयासलाई समावेश गरेमा समाजमा ज्ञानको प्रकाश फैलिने र परिवर्तनको लहर आउन सक्छ।हाम्रो समाजलाई अनुशासित र मर्यादित बनाउनका लागि यस्तो ध्यान गर्ने, शारीरिक व्यायाम गर्ने र योग अभ्यास गर्ने समूहहरूको आवश्यकता छ। यसले नकारात्मकतालाई हटाएर सकारात्मक ऊर्जा भरिदिने र समग्र विकासका लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ । 

आजको २१औं शताब्दीको वैज्ञानिक र प्रगतिशील युगमा मानिससँग भौतिक सुख-सुविधाहरू छन्, तर मानसिक शान्तिको अभावका कारण मानिस अशान्त र निराशामा ग्रस्त छ। ध्यानलाई मानसिक शान्तिको उपाय बताउँदै स्वामी   आनन्द  अरुण भन्नु हुन्छ – “ध्यान भनेको मनलाई खाली गर्ने अभ्यास हो, जसले मानिसलाई शुद्धता र आनन्द प्रदान गर्छ।“

हाम्रो सनातन संस्कृतिको मेधा प्रज्ञाले यस तथ्यलाई सर्वसम्मतिले स्वीकार गर्छ ध्यानबाटै मानिस मानसिक शान्ति प्राप्त गर्न सक्छ। तर विडम्बना यो छ आज मूल रूपमा सम्मोहन क्रियालाई नै ध्यानको अंश मानिएको छ। जबकि त्यस्तो होइन। ध्यान त वैदिक सनातन पद्धतिको विशुद्ध अंश हो, जुन ध्येय र ध्याता (साधक) को संयोगबाट पूर्ण हुन्छ। सबै धार्मिक ग्रन्थहरूमा ईश्वरलाई प्रकाश स्वरूपमा वर्णन गरिएको छ, जस्तै वेदहरूमा ईश्वरलाई "आदित्यवर्णम्" अर्थात् सूर्य स्वरूप बताउँदै अन्तःकरणमा त्यसको प्रकाश स्वरूप दर्शन गर्ने कुरा गरिएको छ। "३० वर्षदेखि स्वध्याय चलाइ राख्नु भएका १०३ वटा वैदिक, आध्यात्मिक पुस्तकहरू लेख्नु भएका प्रोफेसर शिवगोपाल रिसाल योग ध्यान सिकाउने गुरु शास्त्रिय, विद्वान् र आचरणयुक्त हुनु पर्छ |आजभोलि धेरै बजारिया गुरुहरू देखिएका छन्, पैसा लिएर  तमासा देखाउने भनेर व्यंग्य गर्नु हुन्छ।"

गायत्री मन्त्रमा "भर्गो देवस्य धीमहि" उद्घोषका रूपमा यसलाई व्यक्त गरिएको छ। जसमा पूर्ण सद्गुरुले साधकलाई ब्रह्मज्ञानको दीक्षा प्रदान गरी उसको दिव्य दृष्टि खोलिदिएर ध्येय स्वरूप ईश्वरको प्रकाश स्वरूपको दर्शन गराउँछन्। त्यसपछि ध्यानको शाश्वत प्रक्रिया आरम्भ हुन्छ। यस प्रक्रियाबाट ध्याता आफ्नो भित्र सत्-चित्-आनन्दलाई प्राप्त गर्दछ। ईश्वरसँग एकात्म भएका साधकको हरेक दिन र हरेक क्षण दिव्य पर्व जस्तै बन्छ र उसको जीवन गर्विलो बन्छ। जीवन विज्ञान, ओशो, पतञ्जलीजस्ता आध्यात्मिक संस्थाहरू र अन्य संस्थाहरूबाट प्राप्त सहयोगले यस अभियानलाई बलियो बनाउनेछ।

प्राचीन संस्कृत साहित्यमा योग र ध्यान

योग र ध्यानको महत्त्व प्राचीन संस्कृत साहित्यका अन्य ग्रन्थहरूमा पनि उजागर गरिएको छ। भगवद्गीता, महाभारत, र योग वशिष्ठ जस्ता ग्रन्थहरूमा यी अभ्यासहरूको शारीरिक, मानसिक र आत्मिक तालेमेलको महत्त्वको व्याख्या गरिएको छ। योगलाई मनको उतार-चढावलाई सन्तुलित गर्नको लागि एक साधनको रूपमा पहिचान गरिएको छ, जसको पुष्टि योग वशिष्ठमा गरिएको छ: "क्षणमा नन्दितामेति क्षणमेति विषादितां। क्षणं सौम्यत्वमायाति सर्वस्मिन्नटवन्मनः।

"ध्यानलाई थप परिभाषित गर्दै योग, ध्यान र साधनाद्वारा जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन काम गरिरहेको संस्था जीवन विज्ञानका संस्थापक गुरु एलपी भानु शर्मा भन्नुहुन्छ - "ध्यान हाम्रो मानसिक, शारीरिक र भावनात्मक स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । यसले हाम्रो जीवनमा शान्ति, ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता र सकारात्मक ऊर्जा ल्याउँछ । जब हामी ध्यान गर्छौं, हाम्रो मस्तिष्क शान्त हुन्छ, हृदयको गति सन्तुलित हुन्छ र शरीरको ऊर्जा स्तर बढ्छ । यसले हाम्रो आन्तरिक सुख र बाह्य परिस्थिति सँग सामन्जस्य मिलाउन मद्दत गर्दछ, जसले जीवनलाई अझ समृद्ध र आनन्दमय बनाउँछ।"

उक्त संस्थाका अर्का योग गुरु रमेश नेपाल भन्नुहुन्छ - "ध्यान भनेको आँखा बन्द गर्नु मात्र होइन, सजगताको अर्को नाम नै ध्यान हो।“  आज हामी सबैलाई हरेक व्यवहारमा सजगता अपनाउनु पर्छ। हामीले के खा ई रहेका छौं? के लाई रहेका छौं? के पढी रहेका छौं? के गरी रहेका छौं? यी सबै क्रियाकलापमा सजगता अपनाउँदै धरतीलाई हाम्रो व्यवहारले पर्ने असर र त्यसको कार्वान प्रभावको मूल्याङ्कन गर्न ढिला भइसकेको संकेत हामीलाई कोभिड-१९ ले दिएको छ।"

समाज डिजिटल उपकरणको अत्यधिक प्रयोगले बिरामी बनेको छ। खाने कुरामा असावधानीले हामी बिरामी भएका छौं। रोगी भएका छौं।" । यो मन्त्रलाई आत्मसाथ गर्दै हाम्रो आँखा र मनमा ध्यान र सजगता अपनाउ, ताकि हामी आत्मसंतुष्ट र स्वास्थ्यपूर्ण जीवन यापन गर्न सकौं।

"एकभुक्तं सदारोग्यं द्विभुक्तं तु परं तपः। त्रिभुक्तं तु महापापं चतुर्भुक्तं न जीवति।"अर्थ: एक पटक खाएको भोजनले सधैं स्वास्थ्य प्रदान गर्छ। दुई पटक खाएको भोजन तपस्या सरह मानिन्छ। तीन पटक खाएको भोजन महापापजस्तो ठहर्छ। चार पटक खाएको भोजनले मानिसलाई दीर्घायु बन्न दिँदैन। यो श्लोकले सादा र अनुशासित जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्छ, जहाँ खानपानमा मितव्ययिता र ध्यान दिनुपर्ने सन्देश छ।

मानसिक रोगको भयावह

जसरी विश्वले कोभिड-१९ महामारीका दूरगामी प्रभावहरूसँग बाँच्न र तिनबाट सिक्न थालेको छ, हामी सबैलाई यसको सबैभन्दा प्रभावशाली पक्षहरूमध्ये एकलाई सोच्नुपर्छ – मानिसहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा परेको ठूलो असर। महामारीको पहिलो वर्षमा नै डिप्रेसन र चिन्ता जस्ता पहिले नै सामान्य रहेका अवस्थाहरूको दर २५% भन्दा बढीले वृद्धि भयो, जसले मानसिक विकारसँग संघर्ष गरिरहेका लगभग एक अर्ब मानिसहरूको संख्यालाई थप बढायो। यसका साथै, हामीले नयाँ देखा परेका र पहिले नै भएका मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको आवश्यकता सम्बोधन गर्न संघर्षरत स्वास्थ्य प्रणालीहरूको कमजोर अवस्थालाई पनि स्वीकार गर्नुपर्छ ।

महामारीले केवल मानिसहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा मात्र नभई हाम्रो स्वास्थ्य प्रणालीको तयारी र क्षमतामा रहेको खाडललाई पनि उजागर गर्यो। विश्वभर करिब एक अर्ब मानिस मानसिक रोगको  विकारसँग जुझिरहेका छन्। अधिकांश मानिसहरूले प्रभावकारी उपचार र सहयोग प्राप्त गर्न सक्दैनन् किनभने  त्यसका लागि आवस्यक सेवाहरू सुलभ रुपमा उपलब्ध छैनन् । प्राबिधिक क्षमताको  अभाव छ । धेरै पीडितहरु राम्रो सेवाका लागि   पहुँचयोग्य छैनन् वा आर्थिक रूपमा पहुँच बाहिर छन्। साथै, व्यापक रुपमा रहेको  सामाजिक डर र  कलंकले पनि मानिसहरूलाई सहयोग खोज्न रोक्दछ। 

मानसिक स्वास्थ्य केवल रोगको अनुपस्थितिभन्दा धेरै माथि छ; यो हाम्रो व्यक्तिगत र सामूहिक स्वास्थ्य तथा कल्याणको अभिन्न अंश हो। यो डब्ल्यूएचओको प्रतिवेदनले देखाएझैँ, २०१३–२०३० को व्यापक मानसिक स्वास्थ्य कार्य योजनामा र दिगो विकास लक्ष्यहरूमा उल्लेख गरिएका विश्वव्यापी उद्देश्यहरू हासिल गर्न, मानसिक स्वास्थ्य प्रवर्द्धन र सुरक्षाका लागि हाम्रो दृष्टिकोण, क्रियाकलाप, र कदमहरूमा परिवर्तन ल्याउन आवश्यक छ। साथै, सहयोग र सहानुभूति प्रदान गरेर मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरू सुदृढ गर्न जरुरी छ।

यसका लागि, मानसिक स्वास्थ्यलाई प्रभाव पार्ने वातावरणमा रूपान्तरण गर्दै समुदाय-आधारित मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरू विकास गर्नु अपरिहार्य छ, जसले सबैको लागि मानसिक स्वास्थ्यको पहुँच सुनिश्चित गर्न सकून्। यी प्रयासहरूलाई थप प्रभावकारी बनाउन, मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा समावेश गर्न हाम्रो सहकार्यलाई तीव्र बनाउनुपर्छ। यस किसिमको परिवर्तनले मानसिक स्वास्थ्यका लागि सार्वभौमिक स्वास्थ्य कवरेज हासिल गर्न मार्गप्रशस्त गर्न सक्छ।

स्वास्थ्य र कल्याण

ध्यानलाई मानसिक स्वास्थ्यमा यसको योगदानका लागि बिस्तारै मान्यता दिइँदैछ, जुन एक मौलिक मानव अधिकार हो, र यो दिगो विकास लक्ष्यहरू सँग पनि सम्बद्ध छ। सन् २०३० को दिगो विकास एजेन्डाले दिगो विकास प्राप्त गर्न स्वास्थ्य र कल्याणलाई केन्द्रीय विषयका रूपमा जोड दिएको छ।

लक्ष्य ३, "स्वास्थ्य र कल्याण," सबै उमेर समूहका व्यक्तिहरूका लागि स्वस्थ जीवन सुनिश्चित गर्न र कल्याण प्रवर्द्धन गर्न लक्षित छ। यसले मातृ तथा बाल स्वास्थ्य, संक्रामक र गैर-संक्रामक रोगहरू, साथै आवश्यक औषधि र खोपको पहुँचजस्ता प्रमुख चुनौतीहरू समाधान गर्न प्रयास गर्दछ। यस लक्ष्यले मानसिक स्वास्थ्य, सार्वभौमिक स्वास्थ्य सेवा पहुँच, र स्वास्थ्य असमानता कम गर्नको महत्त्वलाई पनि प्रकाश पार्दछ, जसले सहनशील र समावेशी समाज निर्माणमा मद्दत गर्दछ।

अन्ततः हाम्रो विचलित मनलाई शान्त पार्दै, शरीरलाई स्वस्थ राख्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय योग र ध्यान नै हुन्। यी अभ्यासहरूले जीवनलाई नयाँ ऊर्जा र दिशा दिन सक्ने क्षमता राख्छन्। योग र ध्यान स्वस्थ जीवनशैलीको आधारशिला हुन्, जसले हाम्रो शारीरिक, मानसिक, र आत्मिक स्वास्थ्य सुधार गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ । 

जस्तै भवतापेंन तप्तानाम योगो हि परमौषधम भन्ने श्लोकले सांसारिक दुःख र कष्टहरूको सर्वोत्तम औषधि योगलाई मान्यता दिन्छ। योग वशिष्ठममा उल्लेख छ: क्षणमा नन्दितामेति क्षणमेति विषादितां। क्षणं सौम्यत्वमायाति सर्वस्मिन्नटवन्मनः।। यसको अर्थ मानिस क्षणभरि सुखी देखिन्छ, अर्को क्षण दुःखी हुन्छ। कहिले सम्पन्नता महसुस गर्छ, त कहिले गरिबीको। यी सबै मनको अवस्था हुन्, र मनको यो उठान-पतनबाट मुक्त हुन ध्यान नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो। भगवद्गीतामा पनि योग र ध्यानको महत्त्वलाई प्रस्ट पारिएको छ। गीताको अध्याय ६ मा भनिएको छ: "योगस्थः कुरु कर्माणि संगं त्यक्त्वा धनञ्जय। सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते।।" अर्थात्, योगमा स्थिर भई कर्म गर, परिणाममा आसक्ति नराख। सफलता र असफलतामा समान दृष्टिकोण राख्नुलाई नै योग भनिन्छ।

योग र ध्यानले विश्व स्वास्थ्यका लागि एक प्रमुख संस्कृतिका रूपमा आफ्नो अद्वितीय भूमिका निर्वाह गर्नेछ। राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा यी अभ्यासहरूले रणनीतिक नेतृत्व, प्रमाण, उपकरण, र प्राविधिक सहयोग प्रदान गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिनेछन्। जीवन विज्ञान, ओशो, पतञ्जलीजस्ता आध्यात्मिक संस्थाहरूको मार्गदर्शनले यो अभियानलाई अझ सशक्त बनाउन सहयोग पुर्याउनेछ। महाभारत, योगसूत्र, र अन्य संस्कृत ग्रन्थहरूले पनि योग र ध्यानको शक्ति र महत्त्वलाई निरन्तर उजागर गरेका छन्।

यसैलाई आधार बनाएर मानिसलाई आन्तरिक शान्तिको बाटोमा डोर्‍याइरहेका छन्। बुद्धले पनि "चित्तम् शुद्धिः परम् सुखम्" भन्नु भएको छ। चित्तको शुद्धिकरण नै परम सुख हो। यी अभ्यासहरूले केवल व्यक्तिगत जीवनलाई मात्र होइन, समग्र समाजलाई पनि शान्ति, एकता, र दिगोपनको बाटोमा डो¥याउँछन्। हाम्रो विचलित मन र विचारलाई शान्त बनाउने, शरीरलाई स्वस्थ राख्ने एक मात्र उपाय भनेको योग र साधना हो। यदि योग गर्यौँ भने हामीले हाम्रो जीवनलाई नयाँ रूप दिन सक्छौँ। योग र ध्यानको उपाय हामी स्वस्थ बन्नकालागि उचित उपाय हो। स्वस्थ जीवन शैलीका लागि योग र ध्यान आवश्यक हुन्छ।