महामारीको मनोसामाजिक पक्ष

कोरोनाका कारण अहिलेसम्म ज्यान गुमाएका करिब ३ प्रतिशतभन्दा निको भएका ९०–९५ प्रतिशत को तथ्यांक सर्वसाधारणको मानसिक सुधारका लागि बढी उपयोगी हुन्छ ।
अजय रिसाल

चीनबाट तीन महिनाअघि सुरु भएको कोरोना भाइरसले अहिले विश्वव्यापी रूप लिइसकेको छ । १२० भन्दा बढी देशका लगभग २ लाख मानिस यस भाइरसबाट प्रभावित छन् । त्यस्तै १० हजार बढीको ज्यान गइसकेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले यो कोरोना भाइरससँग जुध्न सारा विश्वलाई नै आह्वान गरिरहेको छ । यसै सन्दर्भमा कोरोना महामारीको मानसिक वा मनोवैज्ञानिक पक्षमा यो लेख केन्द्रित छ । 

तीव्र गतिमा फैलिएर विकसित कहलिएका देशहरूलाई समेत कोरोना भाइरसको नियन्त्रण गर्न हम्मेहम्मे पारिरहेको छ । कोरोना भाइरसले सर्वसाधारण मात्र नभई स्वास्थ्य र सामाजिक कार्यकर्तामा मनोवैज्ञानिक त्रास एवं आतंक सञ्चार गरिरहेको छ । बालबालिका, वृद्धवृद्धा, दीर्घरोगी, शारीरिक अनि मानसिक रूपमा कमजोर मानिस बढी मनोसामाजिक समस्याका सिकार बन्न सक्छन् ।


कोरोना संक्रमितलाई दया, करुणा, सहानुभूति होइन, समानुभूति चाहिन्छ । कोरोनालाई भयको विषय नबनाई अन्य सामान्य रोगसरह मान्ने वातावरण बनाउनु अत्यावश्यक छ ।पत्रपत्रिका र सामाजिक सञ्जालमा कोरोना भाइरस सम्बन्धी होहल्ला, भय मिश्रित र आतंकित बनाउने नकारात्मक पक्षमात्र प्रवाह गर्नुहुन्न । तथ्यपरक सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गर्ने सामग्री सम्प्रेषण गर्नुपर्छ । यस रोगका कारण अहिलेसम्म ज्यान गुमाएका करिब ३ प्रतिशतभन्दा निको भएका ९०–९५ प्रतिशत को तथ्यांक सर्वसाधारणको मानसिक सुधारका लागि बढी उपयोगी हुन्छ । कोरोना संक्रमणबाट कसरी जोगिने भन्ने सामग्री बढी प्रचार–प्रसार गर्नुपर्छ ।


महामारीको समयमा पहिले ‘आफू जोगिने’ अनि अरुलाई ‘सहारा दिने’ हो । यसो गर्दा सहयोग लिने र दिने दुवै पक्षलाई फाइदा हुन्छ । संक्रमणले सबैभन्दा असर पुर्‍याउने स्वास्थ्यकर्मीलाई हो । विद्यालय, उद्योग–कलकारखाना, बजार, सार्वजनिक यातायात सबै बन्द हुनसक्लान्, तर अस्पताल–स्वास्थ्य केन्द्र २४ सै घन्टा खुला रहनुपर्छ । विद्यार्थी–शिक्षक, व्यापारी र अन्य पेसाकर्मी छुट्टीमा बस्न पाउलान्, तर महामारीको समयमा स्वास्थ्यकर्मीलाई छुट्टी कसरी दिने ? स्वास्थ्यकर्मी यस्तोमा बढी तनावमा हुन्छ । आफू बाँच्नेमात्र नभई अरुलाई बचाउने जिम्मेवारीमा स्वास्थ्यकर्मी हुन्छन् । स्वास्थ्यकर्मीको मनोसामाजिक स्वास्थ्य र तनाव व्यवस्थापनका लागि सबै पक्षले विचार गर्नु आवश्यक छ ।


स्वास्थ्यकर्मीले कोरोनाको महामारीको बेलामा आफ्ना आधारभूत आवश्यकता (भोजन, पानी र आवास ) परिपूर्ति गर्न झनै ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ । आफू स्वस्थ रहेमात्र अरुको हेरचाह गर्न सकिने हो । पर्याप्त आराम, नियमित व्यायाममा ध्यान दिनुपर्छ । धूमपान, मद्यपान या लागूपदार्थ सेवन आदिले मानसिकमात्र नभई शारीरिक स्वास्थ्यमा प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छ । आफ्नो पेसागत धर्मले गर्दा स्वास्थ्यकर्मी परिवार वा समाजबाट टाढा भइरहेका हुन्छन् । यस्तो बेला टेलिफोन, भाइवर वा अन्य सामाजिक सञ्जालहरूको प्रयोग गरी आफ्ना परिवार, आफन्तजन र साथीसँग नजिक रहने प्रयास स्वास्थ्यकर्मीले गर्नुपर्छ । यसैले तनाव व्यवस्थापनमा मद्दत गर्छ ।


मनोवैज्ञानिक प्राथमिक उपचारका लागि मानसिक स्वास्थ्यकर्मी हुनैपर्छ भन्ने छैन । महामारीका बेला तनावमा रहेका जोकोहीलाई स्वयंसेवक वा हेरचाह गर्ने मानिसले पनि मनोवैज्ञानिक ढाडस दिन सक्छन् । महामारीबाट प्रभावितहरूको वस्तुस्थिति, रहन–सहन, संस्कृति, भाषाभेष र उपलब्ध सहयोग–स्रोतको पहिचान गर्नुपर्छ । मनोवैज्ञानिक प्राथमिक उपचार प्रक्रियामा प्रभावित व्यक्तिको सुरक्षा र आत्मसम्मानमा ध्यान दिनुपर्छ । अनि प्रभावितलाई व्यावहारिक सहयोग, आधारभूत आवश्यकता (खाना, पानी, बासस्थान र सूचना प्रवाह) परिपूर्तिमा ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ । प्रभावितले आफ्ना कुरा, कथाव्यथा सुनाउन चाहे शान्त भई सुनिदिनुपर्छ । आवश्यक सान्त्वना दिने अनि उपलब्ध साधनस्रोत, सहयोग र सेवाको बारेमा यथेष्ठ जानकारी दिनुपर्छ । त्यस्तै महामारीको कसरी र किन बढिरहेछ ? यसका निराकरणका लागि कसरी काम भइरहेछ भन्नेबारेमा प्रभावितलाई जानकारी दिनु उचित हुन्छ । सही सूचना दिनु मनोचिकित्सक उपचार हो ।


प्रभावितलाई उनीहरूको परिवारसँग सम्पर्कमा राख्नुपर्छ । प्रत्यक्ष रूपमा सम्भव नभए अप्रत्यक्ष रूपमा टेलिफोन वा सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट पनि परिवारसँग सम्पर्क गराउन सकिन्छ । प्रभावितका संक्रमणजन्य शारीरिक समस्याको उपचारको व्यवस्था सहज तरिकाले मिलाउनुपर्छ । त्यस्तै प्रभावितको आध्यात्म, विश्वास वा धर्मको ख्याल गर्नुपर्छ । प्रार्थना, जपतप, भजनकीर्तन आदि गर्न चाहनेहरूलाई उपयुक्त वातावरण मिलाइदिनु राम्रो हुन्छ ।


महामारीका बेलामा प्रभावितहरूले नै बुझ्ने भाषामा यथोचित जानकारी दिनुपर्छ । बालबालिकालाई खेलकुद, मनोरञ्जन आदि गर्ने अनि यथासम्भव आफ्ना अभिभावकहरूसँगै राख्ने वातावरण मिलाउनुपर्छ । अहिले कोरोना–संक्रमित वा संक्रमणको आशंका हुने बित्तिकै अलग्गै रहनुपर्ने अवस्था छ । यसरी परिवार या समाजबाट अलग्गै बसेकाले बहिष्कृत भएझैं मान्नुहुन्न । प्रभावितलाई सकेसम्म सामाजिक सञ्जालबाटै भए पनि सम्पर्कमा राखिरहने प्रयास गर्नुपर्छ । यस्तै फैलन नदिन सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्छ । हाम्रो संस्कृति ‘नमस्ते’को अझै प्रचार गर्नुपर्छ । शारीरिक संक्रमणलाई त ढिलो–चाँडो जितिनै हाल्छौं, मानसिक सबलतालाई पनि खलबलिन नदिऔं ।


-रिसाल धुलिखेल अस्पतालका मानसिक रोग विशेषज्ञ हुन् । प्रकाशित : चैत्र ८, २०७६ ०९:१९

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

खेलाडीलाई सचेतना

ओलम्पिक छनोटको तयारीमा रहेका सबै खेलाडी र प्रशिक्षकको परीक्षण गर्ने तयारी
कुशल तिमल्सिना

काठमाडौँ — नेपाल ओलम्पिक कमिटी (एनओसी) ले विश्वव्यापी फैलिइरहेको कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) बारे नेपाली खेलाडीका लागि सचेतना कार्यक्रम सुरु गरेको छ । सम्भावित संक्रमणको पूर्व तयारीका लागि खेलाडीलाई कोरोना संक्रमण हुनसक्ने अवस्था र त्यसपछिका लक्षणबारे जानकारी गराइएको थियो । 

सातदोवाटोस्थित एनओसी मुख्यालयमा शुक्रबार आयोजित कार्यक्रममा आसन्न टोकियो ओलम्पिकमा नेपालबाट वाइल्ड कार्ड प्रवेशका लागि छनोट भएका खेलाडी, उनीहरूका प्रशिक्षक, १३ औं दक्षिण एसियाली खेलकुदमा एकभन्दा बढी स्वर्ण जित्ने चर्चित खेलाडीलाई एनओसी पदाधिकारी तथा चिकित्सक प्यानलका सदस्यहरूले कोरोना भाइरस र डोपिङबारे जानकारी गराएका थिए ।

‘विश्वमै महामारीको रूप लिइरहेको कोरोना संक्रमित नेपालमा अहिलेसम्म नदेखिए पनि हामी त्यसप्रति सजग रहँदै यसको संक्रमणबाट कसरी बच्ने, खेलाडीले आफ्नो फिटनेसलाई कसरी सन्तुलित राख्ने र समस्या आएमा कोसँग सम्पर्क गर्ने भन्नेबारे सचेतना कक्षा सञ्चालन गरिएको हो,’ एनओसी अध्यक्ष जीवनराम श्रेष्ठले भने, ‘कोरोनाको त्राससँगै खेलाडीले डोपिङबारे पनि त्यत्तिकै चनाखो हुनुपर्छ ।’

जुलाईमा जापानमा हुन लागेको ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक निर्धारित समयमै आयोजना गर्नेबारे अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पिक कमिटीले आफ्नो दृष्टिकोण यसअघि नै सार्वजनिक गरिसकेको छ । उसले ओलम्पिकका लागि छनोट प्रतियोगिता
जुनसुकै समयमा आयोजना गर्नसक्नेभएकाले खेलाडीलाई त्यसबारे पनि सतर्क गराइएको छ । ‘तौलका खेलाडीहरू केही दिन प्रशिक्षण गर्न सकेनन् भने फिटनेसमा समस्या हुन्छ । डाइट नियमन गर्नेदेखि घरमै वेइङ मेसिन राखेर फिटनेसमा ध्यान दिन पनि आजको कार्यक्रम उनीहरूका लागिउपयोगी भएको छ,’ अध्यक्ष श्रेष्ठले कान्तिपुरसँग भने ।
एनओसीले डा. सरोजकृष्ण श्रेष्ठको संयोजकत्वमा चिकित्सक प्यानल गठन गरेको छ । प्यानलमा पाटन अस्पतालका प्रोफेसर डा. नवेशमान सिंह प्रधान,राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् (राखेप) का डा. राजु डंगोल महर्जन, ईपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका डा. हेमन्त चन्द र नेपाल प्रहरीका डा. पुनम पाठक छन् ।

प्यानलका संयोजक तथा एनओसी चिकित्सा कमिसन प्रमुख सरोजकृष्ण श्रेष्ठले सबै खेलाडीलाई कोरोनाप्रति सचेत रहन र संक्रमणको शंका लागेमा एनओसीको चिकित्सक प्यानलका सदस्यसँगको परामर्शमा मात्रै उपचार गर्न सुझाए । ‘कोरोनाको औषधि अहिलेसम्म छैन । हल्लाको पछि लागेर जथाभावी औषधि सेवन गर्दा डोपिङको डर पनि उत्तिकै हुन्छ,’ सबै खेलाडीलाई सचेत गर्दै डा. श्रेष्ठले कान्तिपुरसँग भने, ‘घाँटी दुख्ने, ज्वरो आउने र श्वासप्रश्वासमा समस्या आयो भने तत्कालै हामीसँग सम्पर्क गर्नुहोस् ।’

डा. श्रेष्ठले एनओसीले आसन्न ओलम्पिकका लागि छनोटको तयारीमा रहेका खेलाडीको हकमा विशेष व्यवस्था गर्न लागिएको जानकारी दिएका छन् । अन्य खेलाडीले पनि समस्या आएमा आफूखुसी औषधि सेवन नगर्न भनेका छन् । ओलम्पिक कमिटीले करातेका २, आर्चरीका २, तेक्वान्दोका १, सुटिङका २, भारोत्तोलनका २, जुडोका २ र बक्सिङका १ खेलाडीलाई ओलम्पिक छनोट र वाइल्डकार्ड प्रवेशका लागि छनोट गरेको छ । अनिवार्य सहभागिताअन्तर्गत पौडीका गौरिका सिंह र एलेक्स शाह छन् ।

डा. श्रेष्ठका अनुसार ओलम्पिक छात्रवृत्तिअन्तर्गत छनोट प्रतियोगिताको तयारीमा रहेका सबै खेलाडीलाई कोरोना परीक्षण गराउने तयारी भएको छ । ‘कन्ट्याक गेम’ का खेलाडीका हकमा ‘स्पाइरिङ पार्टनर’ को समेत स्वास्थ्य परीक्षण गराउने र सुरक्षित खेलस्थलमा प्रशिक्षणको व्यवस्था मिलाउने तयारी भइरहेको छ । भारोत्तोलन लगायतका खेलको हकमा प्रशिक्षणस्थल पूर्ण सुरक्षित हुनुपर्नेछ ।



कार्यक्रममा सहभागी खेलाडीले पनि प्रशिक्षण र फिटनेसमै चिन्ता व्यक्त गरेका थिए । ‘भारोत्तोलन खेलाडीले एक हप्ता प्रशिक्षण गर्न पाएन भने उसको फिटनेस निकै कमजोर हुन्छ । जुडो, करातेजस्ता मार्सल आर्ट खेलका लागि स्पाइरिङ पार्टनर अनिवार्य हुन्छ । सहभागी खेलाडी तथा प्रशिक्षकको यस्ता चिन्ताबारे हामी ओलम्पिक कमिटीको निर्देशनअनुसार आवश्यक स्वास्थ्य सुरक्षा सतर्कता अपनाउने छौं,’ डा. श्रेष्ठले भने ।

राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी संघका अध्यक्ष दीपक श्रेष्ठले सचेतना कार्यक्रमले खेलाडीमाझ सबै भ्रम हटेकामा खुसी व्यक्त गरे । ‘सामाजिक सञ्जालमा व्याप्त हल्लाका कारण हामी अन्योलमा थियौं । विशेषज्ञ चिकित्सकको सल्लाहपछि हामी धेरै स्पष्ट भएका छौं । कोरोनाबारे सचेतना खेलाडीले मात्र होइन उनीहरूका सम्पर्कमा आउने सर्वसाधारणका लागि पनि उत्तिकै उपयोगी हुनेछ,’ उनले भने ।

अध्यक्ष श्रेष्ठले अप्ठेरो समयमा खेलको प्रकृति हेरेर प्रशिक्षण योजना परिवर्तन गर्न ध्यान दिनुपर्ने बताए । उनले थपे, ‘विशेष गरी ओलम्पिकको तयारीमा रहेका खेलाडीको हकमा पूर्ण प्रशिक्षण गर्न नपाए पनि उनीहरूको स्टामिना कमजोर हुन नदिने र फिटनेसमा ध्यान दिने गरी घरमै तयारी गर्न सकिन्छ ।’ कार्यक्रममा ईपिडिमियोलोजी
तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका पूर्व प्रमुख डा. बाबुराम मरासिनीले कोरोना भाइरससम्बन्धी भ्रम र यथार्थका साथै सजगता अपनाउनुपर्ने विषय, लक्षणलगायतबारे विस्तृत जानकारी गराए ।

प्रकाशित : चैत्र ८, २०७६ ०९:१७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×