वीरेन्द्रनगर, बागलुङ,धनगढी — बर्दियाको बारबर्दिया–७ रम्बापुरका दीपेश बस्नेत सुर्खेतको जनज्योति माध्यमिक विद्यालयमा तीन वर्षे भेटेरिनरी विषय पढिरहेका छन् । दोस्रो वर्षमा अध्ययनरत उनले दुई जना अरु साथीसँग मिलेर विद्यालयमै कुखुरापालन गरिरहेका छन् । सुरुमा स्थानीय जातका कुखुरा पाल्न सुरु गरेका उनीहरुले ब्रोइलर पालन गर्दै आएका छन् । विद्यालयमा पढ्न आएको केही दिनबाटै ‘पढ्दै–कमाउँदै’ कार्यक्रम अर्न्तगत कुखुरापालन गर्न सुरु गरेको उनले बताए ।

'विद्यालयबारे बुझेपछि पढ्न आएको थिएँ,' उनले भने, 'सरहरुसँग बुझेर कुखुरापाल्न सुरु गरिहालेँ । सुरुमा सिक्नका लागि दुई दर्जनसम्म स्थानीय जातका कुखुरा पालियो । अहिले ५ सय ब्रोइलर छन् । साथीहरु मिलेर काम गर्छौँ ।' 

उनका अनुसार यसबाट आम्दानी पनि भइरहेको छ । घरबाट पढाइ र अन्य खर्च खासै माग्न नपरेको उनले बताए । कहिलेकसो अपुग रकम मात्र माग्ने गरेको र बिस्तारै घर पैसा पठाउने गरी व्यवसाय गर्ने योजनामा बनाएको उनले सुनाए । व्यवसायको लागि सबै लगानी विद्यालयले नै गरेको उनले बताए । कमाएपछि लगानी दिने र आम्दानी सबै आफूहरु राख्ने नियम रहेको उनले बताए । अन्य धेरै साथीहरुले पनि विद्यालयमा विभिन्न व्यवसाय गरिरहेको उनले बताए । 

सुर्खेतको बराहताल गाउँपालिका–५ बड्डीचौरस्थित जनज्योति माध्यमिक विद्यालयले २०६८ सालबाट ‘पढ्दै–कमाउँदै’ कार्यक्रम सुरु गरेको हो । विद्यालयमा प्राविधिक शिक्षा भेटेरिनरी र कृषितर्फ १८ महिने र तीन वर्षे कक्षा सञ्चालन भएपछि कार्यक्रमको सुरुवात गरिएको हो । विद्यालयमा पढ्न आएका बालबालिका ६ घण्टाजति पढाइमा हुने र बाँकी समय खाली हुने भएकोले विद्यालयले ‘पढ्दै–कमाउँदै’ कार्यक्रमको सुरुवात गर्ने योजना ल्याएको प्रधानाध्यापक नारायण सिग्देलले जानकारी दिए । ‘कृषि विषय पढाइ सुरु भएको विद्यालयमा प्रयोगात्मक कक्षा पनि राम्रोसँग हुन सकेको थिएन,’ उनले भने,‘विद्यार्थीलाई व्यवहारी कुरा सिकाउन र पढिसकेपछि आयआर्जन गरेर जीविकोपार्जन गर्न सक्ने विद्यार्थी बनाउनका लागि विद्यालयले कार्यक्रम सुरु गरेको हो ।’ श्रम गर्न र बेच्न नजानेपछि पढाइ गरेर मात्र केही नहुने रहेछ भन्ने सोचका साथ विद्यालयले यो कार्यक्रमअघि सारेको सिग्देलले बताए । 

विद्यालयबाट ऋण लिएर सामूहिक व्यवसाय गर्न चाहने विद्यार्थीले पहिले समूह गठन गर्छन् । त्यसमा कुन व्यवसाय रोजेर कक्षा शिक्षकलाई प्रस्ताव दिन्छन् । त्यसअनुसार शिक्षकले ऋण दिन विद्यालयलाई सिफारिस गर्छन् । विद्यार्थीलाई कम्तीमा ५ हजारदेखि एक लाख रुपैयाँसम्म ऋण दिइरहेको छ । ‘विद्यार्थीलाई सर्च–रिसर्च र खर्चको विधि अपनाएर व्यवसायमा संलग्न गराएका छौं,’ उनले भने, ‘यसबाट विद्यार्थीले कतिसम्मको व्यवसाय गर्न सक्छु भनेर पहिचान गर्छ । धेरै लगानी गरेर व्यवसाय गर्नुपरे बैंकिङ प्रक्रियाबाट भए पनि ऋण उपलब्ध गराउँछौं  ।’ प्रधानाध्यापक सिग्देलका अनुसार प्राविधिक शिक्षा पढ्ने विद्यार्थीले पहिले ५ हजार रुपैयाँ धरौटी राख्छन् । त्यही कोषमा जम्मा भएको रकम विद्यालयले ऋणस्वरूप दिने गरेको हो ।

सरकारको आर्थिक वर्ष २०७८/७९ बाट सुरु भएको ‘पढ्दै, कमाउँदै’ कार्यक्रम सुरु गरेको हो । तर जनज्योतिले भने सरकारको कार्यक्रमभन्दा अघिबाटै सुरु गरेको हो । शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्रले पढ्दै कमाउँदै कार्यक्रमका लागि सुरुमा १४० विद्यालय छनोट गरेको थियो । राष्ट्रपति शैक्षिक सुधार कार्यक्रम अन्तर्गत पढ्दै कमाउँदै कार्यकम (लर्निङ बाइ अर्निङ) विद्यालय सहयोग कार्यक्रममा कर्णाली प्रदेशका २० वटा विद्यालय छनोट भएका थिए । प्राविधिक विधामा अध्ययन गर्ने कक्षा १२ सम्मका विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै सरकारले पढ्दै कमाउँदै कार्यक्रम लागू गर्ने गरी कार्यविधि तयार गरेको थियो ।

अहिले जनज्योतिमा प्राविधिक शिक्षातर्फ १८ महिने र ३ वर्षे कृषि भेटेरिनरी शिक्षा पढाइ हुन्छ । विद्यार्थीहरुले पढ्दै कमाउँदै गरिरहेका छन् । साधारणतर्फका विद्यार्थी र अभिभावकमा पनि विद्यालयले यो कार्यक्रम लागू गरिरहेको छ । कार्यक्रम निकै सफलतापूर्वक सञ्चालन भइरहेको प्रधानाध्यापक सिग्देलले बताए ।

विद्यार्थीहरुले बंगुर, कुखुरा, बट्टाई, हाँस पालेका छन् । धान, केरालगायत तरकारी खेती पनि गरिरहेका छन् । बजारमा चुरापोते बाहिरबाट आएपछि कक्षा ११ र १२ को छात्राहरुलाई तालिम दिइयो । उनीहरु चुरापोते बुन्ने व्यवसाय गरिरहेका छन् । कतिपयले समूहमा गरिरहेका छन् भने केहीले एक्लै पनि गरिरहेका छन् । अहिलेसम्म यो कार्यक्रमबाट ३ सय बढी विद्यार्थी लाभान्वित भएका विद्यालयले जनाएको छ ।

सुरुवातमा विद्यालयको ६ रोपनी जमिन थियो । यहीँबाट कार्यक्रम सुरु गरिएको थियो । अहिले विद्यालयले २० बिगाह जमिन जोडेको छ । १ बिगाहामा माछापोखरी बनाएर माछापालन गरिएको छ । महायज्ञबाट विद्यालयले जमिन जोडेको हो । प्रदेश सरकारले ५० लाख बजेट दिएको थियो । अन्य विभिन्न संघसंस्थाले पनि विद्यालयलाई सहयोग गरेका थिए । विद्यालयको खेतमा टनेल र बाख्रा फर्म छ । ५० बढी बाख्रा पालिएको छ । पढाइ सकेका विद्यार्थी त्यहीँ व्यवसाय पनि गरिरहेका छन् । विद्यालयले बजार खोज्न सहयोग गर्छ । विद्यार्थीहरु बजारसम्म आफूले उत्पादन गरेका सामग्री पठाउँछन् । यसका विद्यालयले पनि समन्वय गर्दै आएको छ ।

विद्यालयमा कर्णाली, सुदूरपश्चिम, लुम्बिनीलगायत अन्य प्रदेशबाट विद्यार्थी पढ्न आउँछन् । विद्यार्थीहरुले आफूले कमाएको पैसाले खर्च धान्दै आएका छन् । कर्णालीबाहेकका धेरै जिल्लाबाट यो कार्यक्रम हेर्न शिक्षक र विद्यार्थी विद्यालयमा पुग्ने गरेका सिग्देलले बताए । उनका अनुसार यहीँ विद्यालयमा सुरु भएपछि सरकारले कार्यक्रम सुरु गरेको हो । कर्णालीका धेरै विद्यालयले सुरु गरेका प्रधानाध्यापक सिग्देलले बताए । तर कर्णालीको शिक्षा हेर्ने सामाजिक विकास मन्त्रालय र शिक्षा विकास निर्देशनालयसँग कर्णालीका कति विद्यालयमा पढ्दै कमाउँदै कार्यक्रम लागू भएको छ भन्ने तथ्यांक छैन । केन्द्रबाट सिधै बजेट स्थानीय तहमा जाने भएकोले आफूहरुलाई जानकारी नभएको शैक्षिक विकास तथा सामाजिक विकास महाशाखाका उपसचिव सुवर्णकुमार खड्का बताउँछन् । 

सुर्खेतको गुर्भाकोट नगरपालिकाको नेपाल राष्ट्रिय माविमा पनि पढ्दै कमाउँदै कार्यक्रम लागू गरेको छ । संघ सरकारको सहयोगमा २०७९ बाट विद्यालयले कार्यक्रम सुरु गरेको प्रधानाध्यापक ढालबहादुर खत्रीले जानकारी दिए । उनका अनुसार सरकारले सुरुमा १० लाख रुपैयाँ अनुदान दिएको थियो । ९ देखि १२ कक्षासम्म प्राविधिकतर्फ पढाइ हुने विद्यालयमा विद्यार्थीहरुले कुखुरापालन, च्याऊ खेतीसँगै तरकारी खेती गरिरहेका छन् ।

गत वर्ष ९ जना विद्यार्थी कार्यक्रममा जोडिएकोमा अहिले ४ जना मात्र छ । विद्यालयको १८ रोपनी जमिन छ । तर विद्यार्थीहरु कार्यक्रममा आकर्षित कम भएको उनले बताए । 'बिदा हुन्छ,' उनले भने, 'बिदाको लागि शिक्षक र विद्यार्थी घर जान्छन् । काममा बाधा पर्छ अनि समस्या हुन्छ ।' तर केही विद्यार्थीले गरिरहेका छन् । उनीहरुले सामान्य खर्च पनि उठाइरहेको उनले बताए । 

ooo

बागलुङको बडिगाड गाउँपालिका–२ खरवाङस्थित त्रिभुवन माविका विद्यार्थीले लगाएको मकै यो वर्ष निकै राम्रो फल्यो । हिउँदमा तोरीसमेत राम्रो थियो । विद्यालयले भाडामा लिएको ४ रोपनी जमिनमा विद्यार्थीले सामूहिक धान रोपाइँ पनि गरेका छन् । 

शिक्षकले खेतबारीमै लगेर विद्यार्थीलाई अन्नबाली लगाउन सिकाउँछन् । विद्यालयकै जमिनमा भने ३ वटा प्लास्टिकका हाइटेक टनेल छन् । ती टनेलमा गोलभेडा, बोडी, खुर्सानीलगायतका तरकारी खेती गरिन्छ । अन्नबाली र तरकारी खेतीबाट विद्यार्थीहरुले कमाइ गरेका छन् । कमाइलाई एकडालो बनाएर आवश्यकता अनुसार खर्चने गरेको प्रधानाध्यापक ढालमणि भण्डारीले बताए । ‘गण्डकी प्रदेश सरकारले दिएको २ लाख बीऊ पुँजीबाट कक्षा ९ देखि १२ सम्मका विद्यार्थी मिलेर खेती लगाएका हुन् ।

कापीकलमदेखि स्वास्थ्य तथा सरसफाइका सामग्री किन्नका लागि यो कमाइले सहयोग पुगेको भण्डारीले बताए । ‘बालबालिकाले काम पनि सिक्ने, बचत गर्ने र सदुपयोग गर्ने पद्धति पनि सिकाइ हुने रहेछ,’ उनले भने, ‘पढाएकोभन्दा एक दिन टनेलमा पुगेर काम गर्दा धेरै स्मरण गर्न सक्छन् ।’ यो काममा यहाँका १ सय विद्यार्थीले पालो गरेर काम गर्छन् । कमाउँदै पढ्दै अभियानमा जोडिएको उनले बताए ।

गलकोट नगरपालिका–३ स्थित गलकोट माविले पनि भाडामा लिएको जग्गामा तरकारी खेती गरेको छ । यहाँ कृषि प्राविधिक शिक्षक नै भएकोले खेतीपाती लगाउने र कमाउने काम मात्र हैन बाली विज्ञानको जानकारीसमेत विद्यार्थीले पाउन थालेका छन् । गोलभेडाको पात घुम्रिने समस्यादेखि पानीको अभावमा कृषिबालीमा पर्ने असरबारे विद्यार्थीले पढ्न पाएको बताए । विज्ञान विषयका शिक्षक गंगाराम सुवेदीले प्लास्टिकको घरभित्र गरिने तरकारी खेतीदेखि बाहिरको अन्नबालीबारे धेरै कुरा सिकाउने गरेका छन् ।

कस्तो हावापानीमा कुन तरकारी र बाली लगाउन सकिन्छ भन्नेसमेत शिक्षकले पढाउने भएकोले घरमा पनि विद्यार्थीले अभिभावकलाई सहयोग गर्न पाएको कक्षा १२ की छात्रा बिन्दु बस्नेतले बताइन् । कक्षाकोठामा मिहनेत गरेर पढ्ने पढाउनेभन्दा फरक शैलीमा यहाँका विद्यार्थी खेतबारीमै पुगेर कृषि कर्ममा रमाउने गर्छन् । यो उनीहरुको नियमित कर्म हो । राम्रो उत्पादन गरेर कमाइ पनि गरेका छन् । वार्षिक ४० हजार तिर्नेगरी भाडामा लिएको झण्डै १० रोपनी जमिनमा ३ वटा प्लास्टिकका हाइटेक र अन्य खाली जग्गामा पनि खेतीपाती गरिन्छ । हाइटेकमा गोलभेडा, काउली, बन्दा, खुर्सानी, साग, मुलालगायतका तरकारी र छेवैमा तोरी, गहुँ, धान लगायतको उत्पादन गरिन्छ । विद्यालयले विज्ञान संकाय अर्न्तगत कृषि विषयको पढाइ पनि सञ्चालन गरेको छ । गहुँ, मकै, केराउ र धान र तेलहन बालीको उत्पादनले विद्यालयमा खाजासमेत खाइन्छ । 

त्यसबाहेक जैमिनी नगरपालिका–५ को सर्वोदय मावि, ताराखोला गाउँपालिका–३ को नेपालतारा माविमा पनि पढ्दै कमाउँदै कार्यक्रम सञ्चालन भएको हो । यो कार्यक्रमका लागि गण्डकी प्रदेश सरकारले २/२ लाख रुपैयाँ दिएपछि बीऊपुँजीको रुपमा उपयोग गरेर विद्यालयले नियमित कमाइको माध्यम बनाइरहेको हो । यस्ता कामले विद्यार्थीमा कृषिबारे चासो बढेको र कमाइ गरेर शैक्षिक सामग्री किन्नमा पनि सहयोग मिलेको नगर शिक्षा अधिकारी खेमप्रसाद आचार्यले बताए । 

ooo

बाजुराको बडीमालिका नगरपालिका–२ स्थित सत्यवादी माद्यमिक विद्यालय भौनेरामा अध्ययनरत छात्र मनोज हमाल, अनिता महतलगायत छात्रछात्राका लागि शुक्रबार बिदापछिको समय विशेष हुन्छ । अन्य कक्षाका विद्यार्थी शुक्रबार मध्याह्न विद्यालय बिदा भएपछि घर जान्छन् । तर मनोज, अनितालगायत कक्षा सातदेखि नौ सम्मका ४५ विद्यार्थी भने विद्यालयले सञ्चालन गरिरहेको तरकारी बारी स्याहार्न लाग्छन् । 

विद्यालयले सञ्चालन गरेको ‘पढ्दै, कमाउँदै’ कार्यक्रममा खटिएर विद्यार्थीहरुले यसपालि पढाइसँगै १५ क्विन्टल प्याज र नौ क्विन्टल आलु उत्पादन गरेका छन् । उक्त विद्यालय बाजुरा सदरमुकाम मार्तडीदेखि करिब दुई घण्टाको दुरीमा छ । उत्पादित तरकारी तथा फलफूल बिक्री हुने क्षेत्र सदरमुकाम मार्तडी हो । मार्तडीमा यतिबेला प्याजको बिक्री मूल्य ६० रुपैयाँ प्रतिकिलो छ भने आलु ५० रुपैयाँ छ ।

विद्यालयलाई बडीमालिका–२ को वडा कार्यालयले पाँच लाख अनुदान दिएको वडाध्यक्ष डम्मर महतले बताए । ‘सोही अनुदान रकमबाट विद्यार्थीका लागि पढ्दै कमाउँदै कार्यक्रम सञ्चालन गर्न लगाएका हौं,’ वडाध्यक्ष महतले भने । प्रधानाध्यापक हमालका अनुसार अभिभावकको मञ्जुरी र विद्यार्थीको स्वच्छामा अतिरिक्त क्रियाकलाप अन्तर्गत तरकारी खेतीमा आवद्ध गराइएको छ । विद्यालयमा दुई सयभन्दा बढी विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । तीमध्ये सहमत भएका ४५ जनालाई मात्रै सहभागी गराइएको हो ।

वडा कार्यालयले उक्त कार्यक्रमलाई ‘वडा गौरव’को योजनामा राखेको छ । जसअन्तर्गत विद्यार्थीहरुलाई मौसमी, बेमौसी तरकारी, आलु, प्याजसहितको खेतीमा दक्ष बनाउने अभियान थालिएको वडाअध्यक्ष महत बताउँछन् । ‘हाम्रो विद्यालयलाई अन्य कतैबाट पनि अनुदान सहयोग छैन,’ महतले भने ।

विद्यालयले स्थानीय मदनराज पण्डित र कर्णबहादुर रोकायाको पाँच रोपनी जग्गा भाडामा लिएर तरकारी खेती गरिरहेको प्रधानाध्यापक मानबहादुर हमालले बताए । उत्पादित तरकारीको बिक्रीबाट हुने आम्दानीको २० प्रतिशत विद्यालयको खातामा राख्ने र ८० प्रतिशत रकम सहभागी विद्यार्थीहरुलाई भाग लगाएर वितरण गर्ने योजना बनाइएको वडाध्यक्ष महतले बताए । ‘बिक्री मूल्यबाट प्राप्त रकममा विद्यार्थीलाई भाग परेको रकम विद्यार्थीलाई खाता खोलेर उनीहरुकै खातामा जम्मा गरिदिने योजना छ,’ उक्त कार्यक्रमका स्रोतव्यक्ति यज्ञ रोकायाले भने, ‘अहिले प्याज, आलु स्टोर गरेर राखेका छौं । अलि मूल्य बढेपछि बिक्रि गर्ने योजना छ ।’ 

बडीमालिका नगर क्षेत्रमा २४ वटा सामुदायिक विद्यालय छन् । तीमध्ये भौनेराको सत्यवादी, रजालीको चोयाकोट माविमा पढ्दै कमाउँदै कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ । चोयाकोटमा तरकारी, चोयाका डोका, डस्टबिन र कुचो उत्पादन गर्ने गरेको नगरपालिकाले जनाएको छ । आगामी वर्ष अन्य विद्यालयमा पनि कार्यक्रम विस्तार गर्ने योजना रहेको नगरप्रमुख अमरबहादुर खड्का बताउँछन् ।