संगीत त सबैलाई बाँध्ने कुरा हो, आत्मालाई जोड्ने कुरा हो, यसमा जति लगानी गर्न सक्यो, उति गुणस्तरीय सिर्जना बनेर आउँछ
अहिले गीतको बजारीकरण भएको छ । धेरैजसो गीतमा संगीतबाहेक सबैथोक छन् । गम्भीर भएर गरिएका कामहरू निकै कम छन् । सयौं गीत निस्किरहेका छन् तर कलात्मक र गुणात्मक सिर्जना कम छन् । विश्वमा राम्रा गीतहरू हामीजस्तै मान्छेले बनाएका हुन् । स–साना ठाउँको सन्देश नै उठेर ठूलो हुने हो । विभिन्न आयामबाट काम गर्न सकिन्छ ।
देशमा गीतमा लगानी गर्ने वातावरण बनिरहेको देखिन्न । संगीत त सबैलाई बाँध्ने कुरा हो । आत्मालाई जोड्ने कुरा हो । यसमा जति लगानी गर्न सक्यो, उति गुणस्तरीय सिर्जना बनेर आउँछ ।
चलिरहेको ट्रेन्डभन्दा फरक तरिकाले काम गर्नेहरूलाई चुनौती छ र आनन्द पनि । चलिरहेको धारबाट आफू छुट्टिएर फरक हुनुमा ठूलो चुनौती हुन्छ । सबै प्रक्रियामा गहिरो काम गरेर पस्किँदा दर्शकले कुन रूपमा लिन्छन् भन्नेमा चिन्ता हुन्छ । बजारमा चलिरहेको खालको आउँदा श्रोता–दर्शकले छिट्टै निर्णय गर्छन् । तर नयाँ धारमा मौलिक कुरालाई अहिलेका नवआधुनिक जमातका लागि आधुनिक प्रविधिमा फ्युजन गरेर तयार गर्दा श्रोताहरूलाई तान्छ कि तान्दैन भन्ने डर हुन्छ । दर्शकले मन पराइसकेपछिको आनन्द भने छुट्टै हुन्छ । किनकि आफू भीडबाट फरक रहेको अनुभूति हुन्छ । त्यही भीडमा हुनु र मान्छेले फरक र राम्रो भनिदिँदा आफू सही बाटोमा छु भन्ने ऊर्जा मिल्छ ।
संगीतमा पहिला विविधता देखिन्थ्यो । बीचमा ग्याप भयो । देशमा भएको राजनीतिक उतारचढावले पनि संगीत क्षेत्रमा प्रभाव पार्यो । द्वन्द्वका बेला पारिवारिक बेमेल भयो । अघिल्लो पुस्ताले पछिल्लो पिँढीलाई आफ्नो कला सिकाउन पाएनन् । त्यसले पछिसम्म असर पारिरह्यो । त्यतिबेलाका पुस्ताले यसमा करिअर देखेनन् ।
कसरी बाँच्ने भन्ने माहोलमा संगीतको विकास हुन सकेन । बरु, निरन्तर ओरालो यात्रामा लाग्यो । अहिले हामीले पुराना पुस्ताबारे खोज्दा पनि हामीलाई निकै समय लाग्छ । हिजोका दिनमा विभिन्न भूगोलका स्वाद आउँथे गीतमा । ज–जसले जति बाँड्नुभयो, हामीले त्यहीबाट खोजिरहेका छौं । म पनि विभिन्न भूगोलमा गएर खोजिरहेको हुन्छु । नयाँ–नयाँ सुगन्ध मैले पनि लिएर आइरहेको हुन्छु । सबै कलाकारले घुमीफिरी विश्व
जगत्मा के लैजाने भनेर सोच्दा नेपाली संगीत नै त लैजानुपर्यो । नेपाली मौलिकता, भाका, नेपाली माटोको बास्ना लिएर गयो भने विश्व बजारले राम्रोसँग ग्रहण गर्छ । यो हाम्रो पहिचानसँग जोडिएको विषय पनि हो । संगीतमा पनि आ–आफ्नो विधा हुन्छ । हामीले जुनसुकै विधाका संगीतमा फ्युजन गर्न सक्छौं ।
उस्तै अभिप्रायले कम्तीमा १५/२० जना लाग्नुभयो भने अवश्य सम्भव हुन्छ । अबको १० वर्षपछि हेर्दा नेपाली लोकभाका कहाँ छ भनेर हेर्दा निकै सुन्दर देखिन्छ ।
छोटो समयका लागि सोच्नु हुँदैन । गीत चल्दैमा राम्रो हुन्छ भन्ने हैन । तत्काल भाइरल भएका गीतले क्षणिक खुसी देलान् । तर कालान्तरमा त्यो हानिकारक पनि हुन सक्छ । अहिले हामीलाई गाह्रो यहीँनिर छ । जसरी हुन्छ मान्छेले नोटिस गरुन् भन्ने सोच छ । त्यो लहलहैमा आएका गीतहरूले विकृति फैलाइरहेका छन् ।
पहिला–पहिला तीजका गीतमा चेलीबेटीसँग बसेर उत्सव मनाइन्थ्यो । तर अहिले तीजमा आउने गीतहरू विकृतजन्य छन् । संगीत त चलिरहला । रेकर्डिङ स्टुडियो खाली नहोलान् । तर गुणस्तर के हुन्छ ? यसबारे पनि कसैले सोच्नुपर्छ ।
धेरै पहिला सांगीतिक रूपमा हामी भारतभन्दा माथि थियौं भनिन्छ । यदि त्यो हो भने हामीकहाँ निरन्तरता नभएर अहिले भारतसँग तुलना गर्न नसकिने अवस्था छ । क्षेत्र चलिरहेको छ । तर, नेतृत्व गरेर लैजाने सिर्जना नै आएका छैनन् । कलाका लागि समय छैन । कसरी हुन्छ कमर्सियल कुरा मात्र प्रोमोट हुन्छ । एउटा गीत चल्यो भने १०/१५ वटा गीत त्यस्तै आइरहेका हुन्छन् ।
अहिले महिनामै दर्जनौं गीत रेकर्ड गर्नेहरू पनि छन् । हामी जो निकै समय लगाएर तयार पार्नेहरू पनि छौं । बजारको अहिलेको लहरले कलालाई समय दिऊँ भन्नेलाई गाह्रो छ । बजारमा गीत आइरहेका छन् र महोत्सव चलिरहेका छन् । कमर्सियल एक्टिभिटी बढी भइरहेको छ । हामी संख्यात्मक हिसाबमा थोरै गर्नेहरूलाई कठिनाइ छ । पैसाको धेरै स्रोत पनि छैन । आफ्नै साथी सर्कलले पनि भन्छन्, ‘दुनियाँले यति गीत निकालिसक्यो । तँ कता हराइस् ?’ अरू धेरै सक्रिय हुँदा आफू हराएको अनुभूत पनि हुन्छ । आफूलाई यी कुराले डर पनि हुन्छ । म बाठो भएर पो बिग्रिएँ कि भनेर सोच्न बाध्य पनि बनाउँछ । फ्यानहरूलाई पनि त्यस्तो लाग्न सक्छ । एउटा गायकले लगातार दिइरहेको छ, एउटा गायक आउँदैन । भन्छन् पनि, ‘कता हराउनुभयो ? नयाँ गीत ल्याउनुपर्यो ।’ तर सदैव कलाले तानिरहने भएपछि एक वर्ष लगाएर बनाएको गीतमा ठूलो आनन्द हुन्छ । हामी त्यो प्रोसेसमा रमाइरहेका हुन्छौं ।
हामी सुरुबाट नै ‘म्युजिकल फिल्म’ को बाटो हिँड्यौं । संगीतले गीतमात्र हैन, कथा पनि बोक्छ । कथाले संगीत पनि बोक्छ भन्ने बाटोमा हिँड्यौं । सुरुमा त्यो ट्रेन्ड नै थिएन । पछि सबैले ‘म्युजिकल फिल्म’ को नाम दिन थाले । संगीत क्षेत्रमा सबै कुरामा मैले मात्र गरेर पनि हुँदैन । मिहिनेत गर्ने जति धेरै आए, उति फाइदा हुन्छ । धेरै कलाकारले नेपालको नाम ठाउँ–ठाउँमा चुलाएपछि पो नेपाल पनि चिनिँदै जान्छ । एउटाले मात्र सक्दैन । कलामा कसरी रस भर्ने भन्ने कुरामा साधनामार्फत सबैले गर्नुपर्छ ।
संगीतले आफूलाई बुझाउँछ । ‘म को हुँ ? मैले गाएका वा संगीत भरेका गीत म बोल्दा कसरी प्रस्तुत हुन्छ ?’ त्यसरी सोचियो भने कला जीवनमा त्यसरी नै प्रवेश गर्छ । बिहानदेखि बेलुकासम्म आफू कलासाधनामै भइन्छ । त्यसरी सोचिरहँदा आफ्नो बौद्धिकतालाई पनि कलात्मक बनाउन सकिन्छ ।
आफ्नो खुसीले बिनाबन्देज सोच्दा कहाँसम्म गइन्छ स्वतन्त्र छाडिदिने हो । जति फराकिलो हुँदै गयो त्यति नयाँ कुरा निस्कन्छन् । नयाँपन आउँछ । साँघुरिनुभन्दा सबैलाई फैलनलाई राम्रो लाग्छ । आफ्नो व्यक्तिगत विचारधारादेखि सबै कुरामा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ कलाको बाटोमा हिँड्न ।
संगीत साधनामा जीवनशैलीकै साधना गर्न सकिन्छ । संगीत रच्दै गर्दा सोच्नुपर्छ, ‘आगामी पुस्तालाई मेरो दायित्व के हो ? उनीहरूलाई संगीतमा के–के सिकाउन सक्छु ?’ यो कुरा पनि अहिले नै मनन गरेर गम्भीर भएर लागियो भने राम्रो हुन्छ । म्युजिक स्कुलिङ बढ्दै गयो भने संगीत क्षेत्रमा राम्रो हुन्छ । संगीत साधकहरूलाई राज्यका तर्फबाट अत्यास बढाइरहेको छ ।
कलाले विश्वभरका मान्छेलाई जोडेको हुन्छ । संगीतले राज्यलाई धेरै तवरबाट फाइदा गर्छ । संगीतले विश्व यात्रामा जाँदा चिनारी लिएर जान्छ । संगीतमा राज्यले थुप्रै लगानी गर्नुपर्ने देखिन्छ । संगीत पाठशाला, कार्यशाला, रोयल्टीजस्ता कुराहरूमा राज्य सचेत हुनुपर्ने हो । विभिन्न संस्थान त छन् । सबैलाई समेटेर राज्यले लैजान सकेको छैन । धेरै सम्भावना भएको वस्तुमध्ये सबैभन्दा दिव्य संगीत हो । सबैसँग सल्लाह गरेर, कम्युनिटी बनाएर राज्यले आफ्नो उपस्थिति देखाउन सक्छ ।
