दुबई — अमेरिका र इजरायलले इरानविरुद्ध युद्ध सुरु गरेको आइतबार १०० औं दिन भएको छ । आइतबार नै अमेरिकाले हर्मुज जलमार्गमा दुई वटा इरानी ड्रोन खसालेको घोषणा गरेको छ । यसअघि इरानले शनिबार बहराइन र कुवेतमा आक्रमण गरेको थियो ।

यद्यपि, दुई पक्षबीच अप्रत्यक्ष वार्ताहरू जारी छन् । तत्काल लडाइँ रोक्ने र इरानको आणविक कार्यक्रमका विषयमा भविष्यमा सम्झौता गर्न दुवै पक्ष सहमत भएको अलजजिराको समाचारमा उल्लेख छ । आइतबार पाकिस्तानका गृहमन्त्री मोसिन नक्वीले इरानको राजधानी तेहरानको भ्रमण गरेका छन् । उनले इरानी सर्वोच्च नेता मोज्ताबा खोमेनेईलाई अमेरिकाको सन्देश सुनाएका हुन् । 

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले इरानसँगको शान्ति सम्झौताबारे आफू आशावादी रहेको बताउँदै आएका छन् । इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराग्चीले पनि दुई देशबीच सञ्चार खुला रहेको बताएका छन् । तर, अप्रत्यक्ष वार्तामा ठोस प्रगति हुन सकेको छैन । इरानले लेबनानसहित सबै मोर्चामा शत्रुताको अन्त्य, रोक्का गरिएको अर्बौं डलरको सम्पत्तिमा पहुँच, कच्चा तेल निर्यातमा पश्चिमा देशहरूले लगाएको प्रतिबन्ध फुकुवा, अमेरिकाले आफ्ना बन्दरगाहमा लगाएको नाकाबन्दी खुला गर्नुपर्नेलगायत माग राखेको छ । इरानले आणविक कार्यक्रम स्थगित गर्नुपर्ने, उच्च संवर्द्धित युरेनियमलाई देशबाहिर पठाउन सहमत हुनुपर्ने, हर्मुजको जलमार्ग खुला गर्नुपर्नेलगायत माग अमेरिकाको छ ।

इरान युद्धमा अहिलेसम्म ७ हजारभन्दा धेरैको मृत्यु भइसकेको छ । २८ फेब्रुअरीमा अमेरिका–इजरायलले इरानमाथि संयुक्त आक्रमण गर्दा पहिलो निसानामै सर्वोच्च नेता अली खामेनेईसहित शीर्ष कमान्डरहरू मारिएका थिए । इरान युद्ध तीन साताभित्रै सकिने दाबी अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पको थियो । त्यसविपरीत आक्रमण–प्रत्याक्रमणको शृंखला १ सयौं दिनसम्म पनि चलिरहेको छ । पश्चिम एसियामा रहेका अमेरिकी सैन्य ठेगानाहरूमा इरानले ठूलो क्षति पुर्‍याइरहेको छ । त्यस्तै, हर्मुजको जलमार्गमा नियन्त्रण कायम राख्दा विश्वव्यापी रूपमा कच्चा तेल र प्राकृतिक ग्यासको मूल्यवृद्धि तथा संकट गहिरिएको छ । वासिङ्टन र तेहरानबीच अप्रिलमा युद्धविराम गर्ने सहमति भएको थियो । ११ र १२ अप्रिलमा दुई देश पाकिस्तानको इस्लामाबादमा प्रत्यक्ष रूपमा वार्ताको टेबुलमा बसे । तर, उक्त वार्ता सफल हुन सकेन । त्यसयता, शान्ति सम्झौताका लागि लगातार प्रयास हुँदै आए पनि यसले सार्थकता पाउन सकेको छैन । 

इरानभन्दा धेरै जनता लेबनानमा मारिएका छन् । इरानमाथि भएको आक्रमणको विरोधमा २ मार्चमा लेबनानको विद्रोही संगठन हिजबुल्लाहले इजरायलविरुद्ध युद्ध सुरु भएको घोषणा गर्दै मिसाइल प्रहार गरेको थियो । त्यसयता, इजरायलले लेबनानमा लगातार आक्रमण गरिरहेको छ । प्रारम्भिक आँकडाअनुसार अहिलेसम्म लेबनानमा कम्तीमा ३ हजार ५ सय ९३, इरानमा ३ हजार ४ सय ६८, खाडी देशमा २९ जना, इजरायलमा २६ जना र १३ अमेरिकी सैनिकले युद्धमा ज्यान गुमाइसकेका छन् । 

अवस्था परिवर्तन भइरहेको, आक्रमण–प्रत्याक्रमणको शृंखला चलिरहेको र नयाँ–नयाँ जानकारी बाहिरिरहेको अवस्थामा यो तथ्याङ्कमा फेरबदल हुन सक्छ । विशेषगरी, दक्षिण लेबनानमा इजरायलले लगातार सार्वजनिक पूर्वाधार र सर्वसाधारण बस्ने घरहरूमा आक्रमण गरिरहेको छ । लेबनानको झन्डै २० प्रतिशत भूभाग उसले कब्जा गरिसकेको छ । १७ अप्रिलमा लेबनान–इजरायलबीच लागू भएको युद्धविराम व्यवहारमा कार्यान्वयन भएको छैन । 

झन्डै १० लाख मानिस लेबनानबाट विस्थापित भइसकेका छन् । १ जुनमा इजरायली फौज दक्षिण लेबनानको दक्षिणी नाबाटिय सहरसम्म पुगेको थियो । उनीहरूले ब्युफोर्ट किल्ला कब्जा गरे । जो, विगत २५ वर्षयताकै इजरायलको सबैभन्दा ठूलो भूमि कब्जा हो । युद्धको प्रारम्भिक दुई साताभित्र अमेरिकी–इजरायली आक्रमण र बम वर्षाका कारण कम्तीमा ३० लाखभन्दा बढी इरानी जनता आन्तरिक रूपमा विस्थापित भएका थिए । 

हर्मुजमा इरानले नियन्त्रण कायम गरेकाले ठूलो संख्यामा जहाजहरू अलपत्र परे । २८ फेब्रुअरीदेखि मे ३१ को अवधिमा प्रतिदिन औसतमा ७ वटा जहाज मात्रै यहाँबाट निस्कन पाए । जबकि, युद्धअघि यहाँबाट दैनिक १ सय जहाज बाहिरिने गरेका थिए । १२ अप्रिलमा वार्ता असफल भएपछि अमेरिकाले पनि इरानको तेल निर्यातलाई प्रभावित पार्ने गरी यहाँ नाकाबन्दी लगाएको छ । इरानका बन्दरगाहनजिक ठूलो संख्यामा अमेरिकी सैनिक तैनाथ छन् । 

विश्वको झन्डै २० प्रतिशत कच्चा तेल तथा प्राकृतिक ग्यास बाहिरिने क्षेत्रमा भएको यो अवरोधका कारण विश्वका १ सय ४६ देशमा पेट्रोलको मूल्य बढेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सी (आईईए) का अनुसार अहिलेको अवरोध इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो ऊmर्जा संकट हो । युद्ध सुरु हुनअघि ब्रेन्ट त्रुड (पेट्रोलको मूल्यको अन्तर्राष्ट्रिय बेन्चमार्क ) झन्डै ७० डलर प्रतिब्यारेल आसपास कारोबार भइरहेको थियो । युद्ध सुरु भएको एक सातापछि मूल्य प्रतिब्यारेल १ सय डलर नाघ्यो । अप्रिलको अन्त्यमा उच्च बिन्दुमा १ सय २६ डलर प्रतिब्यारेलसम्म कारोबार भयो । अहिले ९३ डलर आसपास कारोबार भइरहेको छ । यस अवधिमा ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत शान्तिवार्ता सफल हुने संकेत गर्नासाथ मूल्य घट्ने र थप आक्रमणको घोषणा गर्नासाथ मूल्यवृद्धि हुने गरेको देखियो । हर्मुज हुँदै आउने तेलमा एसियाली देशहरू सबैभन्दा धेरै निर्भर छन् । त्यहीकारण सबैभन्दा ठूलो इन्धन संकट यही क्षेत्रमा देखियो ।

यसैबीच, अमेरिकी सेनाले इरानका केही रडार साइटहरूमा आक्रमण गरेको जनाएको छ । यो घटनालाई पश्चिम एसियामा जारी तनाव र कमजोर हुँदै गएको युद्धविरामको बीचमा भएको थप ठूलो तनावको रूपमा हेरिएको छ । अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्ड (सेन्टकम) ले सामाजिक सञ्जाल ‘एक्स’ मा दिएको जानकारीअनुसार शुक्रबार अमेरिकी सेनाले इरानतर्फ प्रक्षेपण गरिएका चारवटा एकतर्फी आक्रमणकारी ड्रोनहरू खसालेको थियो । ती ड्रोनले होर्मुज जलडमरू क्षेत्रमा रहेको समुद्री यातायातका लागि तत्काल खतरा उत्पन्न गरेको दाबी गरिएको छ ।