काठमाडौँ — प्रजातन्त्रिक गणतन्त्र कंगोको पूर्वी क्षेत्रकी कोकोआ बिक्रेता हेलेन अकिलिमाली इबोलाको संक्रमणबाट बच्नका लागि सधैं मास्क लगाएर मात्रै सार्वजनिक ठाउँमा जान्छिन् । तर, यसका बाबजुद व्यापारका सिलसिलामा उनले धेरै मानिसहरुसँग भेट्नुपर्छ । कतिपयलाई अझै पनि इबोला वास्तविक रोग होइन भन्ने लाग्छ । उनीहरुले गर्ने व्यवहार नियन्त्रण गर्ने उपाय हेलेनसँग छैन । 

‘इबोला वास्तविक रोग हो । मानिसहरुले गलत हल्ला फिजाउन बन्द गर्नुपर्छ,’ अमेरिकी सञ्चारमाध्यम सीएनएनसँग अकिलिमालीले भनिन्,‘ म सधैं मास्कले अनुहार छोप्छु । तर मेरा कतिपय ग्राहक मास्क नलगाई आएका हुन्छन् ।’ इबोला भाइरसबाट अति प्रभावित पूर्वी कंगोका दुई प्रान्त इटुरी र उत्तरी किभुका स्थानीय महामारीसँगै भ्रमपूर्ण सुचनाले पनि समस्यामा छन् । 

विश्व स्वास्थ संगठनका महानिर्देशक टेड्रोस अदानोम घ्रिबियेससले आइतबार सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्दै कंगोमा अहिलेसम्म इबोलाका ९ सयभन्दा धेरै शंकास्पद केस भेटिएको बताए । उनले १ सय १ जनामा संक्रमण पुष्टि भइसकेको जानकारी दिए । 

यसअघि डब्ल्युएचओले कंगोमा कम्तिमा १ सय ७७ वटा मृत्यु घटना इबोलासँग सम्बन्धित हुनसक्ने जनाएको थियो । इटुरीका ग्रामिण क्षेत्रबाट इबोलाको संक्रमण सुरु भएको मानिएको छ । तर, इटुरी प्रान्तको राजधानी बुनिया र उत्तरी किभुको राजधानी गोमाजस्ता ठूला शहरमा समेत अहिले यो भाइरस महामारीका रुपमा फैलिएको छ । छिमेकी देश युगान्डामा ५ जना संक्रमित भइसकेका छन् । दुईजनाको मृत्यु भइसकेको छ ।

अहिले फैलिरहेको बुन्डिबिग्यो प्रजातिको इबोलाकोे संक्रमण रोकथामका लागि कुनै पनि प्रमाणित खोप उपलब्ध छैन । 

बेलायतको अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयले नयाँ खोप विकास गर्दैछ । तर यसलाई क्लिनिकल परीक्षणका लागि पठाउन झन्डै दुईदेखि तीन महिना लाग्ने बीबीसीमा उल्लेख छ । यो खोप प्रभावकारी हुनेछ भन्ने कुनै ग्यारेन्टी पनि अहिले छैन । यसलाई पहिले जनावर र त्यसपछि मानिसमा परीक्षण गरिनेछ ।  

इबोला संक्रमित व्यक्ति वा मृतकको रगत, र्‍याल, वान्ता, पसिना वा अन्य शरीरका तरल पदार्थ छुँदा संक्रमण हुने उच्च जोखिम हुन्छ। यदि यी तरल पदार्थहरू स्वस्थ व्यक्तिको घाउचोट लागेको छाला वा आँखा, नाक र मुखजस्ता अंगमा परेमा रोग सर्न सक्छ। यसैले बिरामीको हेरचाह गर्ने चिकित्सक र परिवारका सदस्यहरूमा संक्रमणको खतरा सबैभन्दा बढी हुन्छ।

डब्ल्युएचओले शुक्रबार जारी गरेको विज्ञप्तिमा कंगोमा जोखिमको स्तर ‘अति उच्च’ रहेको र अफ्रिका क्षेत्रमा ‘उच्च’ रहेको जनाएको छ । विश्वव्यापी रुपमा यो संक्रमण फैलने संभावना भने कम रहेको डब्ल्युएचओले जनाएको छ । 

द्वन्द्व र अभावका कारण पूर्वी कंगोमा अवस्था निकै चुनौतीपूर्ण छ । यहाँ लामो समयदेखि सशस्त्र समुहहरु अस्तित्वमा छन् । इबोलाको महामारी फैलिएपछि असन्तुष्ट बनेका युवाहरुले तोडफोड र आगजनीका घटना निम्त्याएका छन् । सरकारले शुक्रबार सार्वजनिक भेला र जमघटमा रोक लगाएको भएपनि सबैले त्यसलाई पालना गरेका छैनन् ।

आइतबार इटुरी प्रान्तमा रहेको एउटा इबोला उपचार अस्पतालमा आक्रोशित युवाहरूको समूहले आक्रमण गरेको छ । अस्पतालका निर्देशक डा. रिचर्ड लोकुडुका अनुसार, आफ्ना दुई आफन्तको शव आफूहरूलाई सुम्पिनुपर्ने माग राख्दै आएका युवाहरूले अस्पतालमा तोडफोड गरेका हुन् ।

अस्पताल परिसरमा गोली चलेपछि चिकित्साकर्मीहरूले हतारिँदै बिरामीहरूलाई अन्यत्र सार्नुपरेको थियो । उक्त झडपमा भएको क्षतिको बिस्तृत विवरण सार्वजनिक भइसकेको छैन । गत साता मात्रै यहाँ दुई स्वास्थ्य केन्द्रमा आगजनी भएको थियो । 

सशस्त्र विद्रोही समूहको हिंसा, ठूलो संख्यामा मानिसहरूको विस्थापन, स्थानीय सरकारको असफलता र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग कटौतीले गर्दा स्वास्थ्य सेवा दयनीय बनेको विज्ञहरूले बताएका छन् । ‘फिजिसियन्स फर ह्युमन राइट्स’ नामक संस्थाले अहिलेको परिस्थितिलाई ‘विनाशकारी संकटहरूको शृंखला’ भन्दै चिन्ता व्यक्त गरेको छ ।

‘सुरुमा हामीलाई यो रोग नभएर कुनै मजाकजस्तो लागेको थियो । तर जब मानिसहरु मरेको देख्यौं । त्यसपछि हामीलाई वास्तविक लाग्न थाल्यो,’ बुनिया शहरका स्थानीय इली इलुङले भने,‘यस रोगबारे भ्रामक सुचना फैलाउनेहरुले सायद अहिलेसम्म आफ्नो परिवारमा कसैलाई संक्रमण भएको वा कसैको मृत्यु भएको देखेका छैनन् ।’ इलुङले आफ्नो परिवारलाई जोगाउनका लागि घरमा वास वेसिन राखेको बताए । इबोलाबारे सतर्क रहन र अनावश्यक भ्रम नफैलाउन पनि उनले आग्रह गरे । 

युगान्डामा राष्ट्रपति योवेरी मस्इभिनीले आम जनतालाई हात मिलाउने काम बन्द गर्न आग्रह गरेका छन् । डब्ल्युएचओले युगान्डामा अवस्था स्थिर रहेको जनाएको थियो । संक्रमण फैलन नदिनका लागि सचेत हुन  मस्इभिनीले जनतासँग आग्रह गरेका हुन् ।

अफ्रिका सेन्टर्स अफ डिजिज कन्ट्रोल एन्ड प्रिभेन्सन (अफ्रिका सीडिसी) ले उपचारका लागि औषधिको प्रबन्ध गर्न अधिकारीहरु तयार रहेको बताएको छ । यस संस्थाले अफ्रिकन युनियनका सबै देशहरुको स्वास्थ्य सरोकारमा समन्वय गर्छ । त्यस्तै, खोप विकास कार्यक्रमलाई पनि प्राथमिकता राखेको छ । ‘खोप विकासका लागि केही महिना लाग्छ,’ अफ्रिका सिडिसीका महानिर्देशक डा. जियन कासेयाले पत्रकारहरुसँग भने, ‘कसैले यति महिना भगरे ठोकुवा गर्न सक्दैन । गरिहालेमा त्यो साँचो होइन । केही समय लाग्छ ।’

हिंसाको चपेटा र स्रोतको अभाव 

पूर्वी कंगोमा वर्षौंदेखि दर्जनौं विद्रोही र लडाकु समूहहरू अस्तित्वमा छन् । यसमध्ये केही समुहहरुको सम्बन्ध विदेशीसँग पनि छ ।

कट्टरपन्थी इस्लामिक स्टेट समुहमा आबद्ध सशस्त्र समुह पनि यहाँ सक्रिय छन् । रुवान्डा समर्थित एम–२३ विद्रोहीहरूले सो क्षेत्रका केही भागहरू नियन्त्रणमा लिएका छन् । इबोला प्रकोपको इपिसेन्टर उत्तरपूर्वी इटुरी प्रान्तमा कंगो सरकारको नियन्त्रण कायमै रहेपनि  उपस्थिति कमजोर छ । 

जसकारण विद्रोहीहरुले पटक–पटक आक्रमण गर्दै आएका छन् । इस्लामिक स्टेटसँग आबद्ध युगान्डाको विद्रोही समूह ’एलाइड डेमोक्रेटिक फोर्सेस’ त्यहाँको प्रमुख विद्रोही समूहहरूमध्ये एक हो । यसले सार्वजनिक पूर्वाधार र सर्वसाधारणलाई निशाना बनाइरहेको छ । 

इबोला फैलनुअघि डाक्टरर्स विदाउट बोर्डर्स (एम.एस.एफ.) ले सार्वजनिक गरेको  प्रतिवेदनमा इटुरीमा सुरक्षा अवस्था कमजोर रहेको उल्लेख थियो । सुरक्षाका कारण यहाँबाट असुरक्षा चिकित्सक र नर्सहरू भाग्न बाध्य भएको उक्त प्रतिवेदनमा उल्लेख थियो ।

स्वास्थ्य संस्थाहरूमा बिरामीको चाप बढ्दा केही क्षेत्रमा “विपद्पूर्ण अवस्था“ सिर्जना भएको पनि प्रतिवेदनमा उल्लेख थियो । इबोलाको प्रकोपले यहाँ थप भयावह अवस्था निम्तिएको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघको मानवीय सहायता कार्यालयका अनुसार द्वन्द्वका कारण अहिलेसम्म झन्डै १० लाख मानिस यस क्षेत्रबाट बिस्थापित भइसकेका छन् ।

‘असुरक्षा, विस्थापन र कमजोर स्वास्थ्य प्रणालीको सामना गरिरहेका समुदायहरूमा इबोला प्रकोप फैलिरहेको छ,’ इन्टरनेसनल फेडेरेसन अफ रेडक्रस एन्ड रेड क्रिसेन्ट सोसाइटीजकी क्षेत्रीय संयोजक गाब्रिएला एरिनासले भनिन्।  बुनिया सहरनजिकै रहेका ठूला विस्थापित शिविरहरूमा यो रोग फैलिन सक्ने चिन्ता छ, जहाँ इबोलाका पहिलो केसहरू देखिएका थिए । 

एम–२३ विद्रोहीहरूको नियन्त्रणमा रहेका दुई पूर्वी प्रान्तहरू, उत्तर किभु र दक्षिण किभुमा पनि इबोला फैलिएको छ । स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार, अमेरिका र अन्य धनी राष्ट्रहरूले गत वर्ष ठूलो परिमाणमा कंगोमा सहायता कटौती गरेका थिए । यो कदम पूर्वी कंगोका लागि विनाशकारी साबित भएको छ ।

फिजिसियन्स फर ह्युमन राइट्सका जनस्वास्थ्य निर्देशक थोमस म्याकहेलले भने, ‘यस कटौतीले संक्रामक रोगको प्रकोप पत्ता लगाउने र त्यसको सामना गर्ने क्षमतालाई कमजोर बनायो ।’ कंगोले विगतमा दर्जनभन्दा बढी पटक इबोला प्रकोपको सामना गरिसकेको छ ।  पूर्वी कंगोमा सक्रिय सहायता समूहहरूले आवश्यक सुरक्षा उपकरणहरूको संकट रहेको बताएका छन् । स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई संक्रमणबाट जोगाउन फेस शिल्ड र सुरक्षात्मक पोसाक (सूट), परीक्षण किट, तथा मृतकका शवहरू सुरक्षित रूपमा गाड्न आवश्यक पर्ने बडी ब्याग र अन्य सामग्रीहरूको अभाव भएको उनीहरुले बताएका छन् । 

बुनिया नजिकै सानो अस्पताल सञ्चालन गरिरहेको सहायता समूह ’विमेन्स सोलिडारिटी फर इन्क्लुसिभ पिस एन्ड डेभलपमेन्ट’ की अध्यक्ष जुलिएन लुसेन्गेले भनिन्, “हामीले विभिन्न साझेदारहरूसँग अनुरोध गरेका छौँ, तर हामीले अहिलेसम्म वास्तवमै केही पनि सहयोग प्राप्त गरेका छैनौँ । हामीसँग केवल ह्यान्ड स्यानिटाइजर र नर्सहरूका लागि केही मास्क मात्र छन् ।’