काठमाडौँ — इरानसँगको युद्धमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रयोग र परीक्षण भइरहेको अमेरिकी युद्ध मामिलामन्त्री पिट हेग्सेथले बताएका छन् ।

उनले अमेरिकी सेनाको प्राविधिक क्षमताको प्रशंसा गर्दै यसलाई ‘एआई फस्र्ट’ भनेका छन् । अर्कोतर्फ, इरानले पश्चिम एशियामा रहेका अमेरिकी कम्पनीका डाटा सेन्टरमा आक्रमण गरिरहेको छ, जसले अमेरिकाको प्राविधिक विकासलाई कमजोर बनाउनसक्छ ।  

युद्ध सुरु हुनअघि युएईले एआईमा लोभलाग्दो विकास हासिल गरिरहेको थियो । स्थिर राजनीतिक परिवेश, सरकारी सुरक्षा ग्यारेन्टी र सस्तो उर्जाका कारण धेरै कम्पनीहरु यहाँ आउन तयार थिए । जसले भविष्यमा युएई एआई विकासको केन्द्र बन्नसक्ने संभावना थियो । तर, अहिले यहाँको सुरक्षा वातावरणलाई लिएर कम्पनीहरु चिन्तित देखिएका छन् ।

२०२५ मे महिनामा चार दिन अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले साउदी अरब, कतार र युएईको भ्रमण गर्दै करिब २.८ ट्रिलियन डलर बराबरको लगानी प्रतिबद्धता घोषणा गरेका थिए । यस घोषणामा समावेश मुख्य परियोजनामध्ये अबुधाबीमा बन्ने ७०० अर्ब डलर लागतको विशाल एआई डाटा सेन्टर एक थियो ।

यस पूर्वाधारले कालान्तरमा विश्वको झन्डै आधा जनसंख्यालाई सेवा दिनसक्ने दाबी ओपन एआईको थियो ।  ओपन एआईसँगै एनभिडिया, ओरेकल र सिस्कोले पनि  डेटा सेन्टर निर्माणमा सहकार्य गर्नेवाला थिए ।  २०२५ अक्टोबरमा अस्ट्रेलियाली कम्पनी एयरट्रङ्कले साउदी अरबमा ४.२ अर्ब डलरको डाटासेन्टर्स निर्माण गर्ने योजना सार्वजनिक गरेको थियो ।

एकपछि अर्का एआई कम्पनी र विशाल लगानी आकर्षित गरिरहेका खाडी मुलुकमा अहिले द्वन्द्वले वातावरण बिथोलिएको छ ।

अस्ट्रेलियन नेशनल युनिभर्सिटी (एएनयू)की राजनीतिक अर्थशास्त्रकी वरिष्ठ अध्येता जेसी मोरिट्जले युद्धको असर खाडी क्षेत्रलाई दिर्घकालसम्म पर्नसक्ने बताइन् । 

‘अब यो क्षेत्र सुरक्षित स्थान रहेन । कुनै पनि देशले आफ्ना डाटासेन्टर्स अस्थिर वातावरणमा राख्न चाहँदैन,’ उनले भनिन्, ‘इरानले रणनीतिअनुसार नै आक्रमण गरिरहेको छ । होटल, तेल तथा पानी प्रशोधन गृहसम्म आक्रमण गरेर उसले साबित गर्दैछ, खाडीका देशहरुले अमेरिकासँग सहकार्य  गर्दाको मूल्य चुकाउनुपर्छ ।’

इरान युद्धले तेलको भाउ बढाएको छ । हर्मुजसहितका प्रमुख जलमार्ग अवरुद्धजस्तै छन् । हवाई यात्रा पनि प्रभावित छ । पश्चिम एशियाका होटल, विशाल भवन र अब डाटा सेन्टर्स पनि निशानामा परेका छन् । 

अहिले अमेरिकी र इजरायली सेनाले एआई प्रणालीमार्फत प्रतिद्वन्द्वीको निशाना पत्ता लगाइरहेको छ । गोप्य सुचना, साइबर अपरेशन र ड्रोन तथा मिसाइलको समन्वयमा पनि एआई प्रयोग भइरहेको युद्ध मामिलामन्त्री हेग्सेथले बताएका छन् । 

अमेजनजस्ता ठूला प्रविधि कम्पनीहरूले वर्षौंदेखि अमेरिकी सेनासँग सहकार्य गर्दै आएका छन्  । जसकारण युद्धमा यी कम्पनीहरुलाई प्रत्यक्ष निशाना बनाइएको इस्लामिक रिभोलुशनरी गार्ड्स (आईआरजीसी) ले जनाएको छ ।

आईआरजीसीले सार्वजनिक गरेका आक्रमणका नयाँ निशानाहरुमा अमेरिकी सेनाका पूर्वाधारसँगै मध्यपूर्वमा रहेका अमेरिकी कम्पनीका डाटा सेन्टर पनि छन् । यसअघि गत साता युएइस्थित अमेजनका दुईवटा डाटा सेन्टरमा आईआरजीसीले आक्रमण गरेको थियो ।

यसको स्पष्ट कारण अमेजनसँगको अमेरिकी सेनाको सहकार्य रहेको आईआरजीसीले जनाएको छ । त्यही दिन बहराइनमा रहेको डाटा सेन्टरमा पनि आक्रमण भएको थियो । 

डाटा सेन्टरहरु त्यस्ता भौतिक पूर्वाधार हुन् । जहाँ, सर्भर, स्टोरेज सिस्टम, नेटवर्किङ उपकरण तथा ठूलो परिमाणको डाटा  प्रोसेस, स्टोर र म्यानेज गर्ने उपकरणहरु हुन्छन् । टेक कम्पनीको मुटु वा मुल कारखाना नै डाटा सेन्टर हो ।

त्यहीकारण यहाँ ठूलो संख्यामा मानिसहरु कार्यरत हुन्छन् । नयाँ–नयाँ प्रविधि विकासको काम पनि हुन्छ । 

अहिलेको समय अनलाइन सेवामाथि धेरैको निर्भरता बढेको छ । त्यहीकारण डाटा सेन्टरमाथिको आक्रमणले मानिसहरुको दैनिक जीवन तत्कालै बिथोलिन सक्छ । 

डाटा सेन्टर ध्वस्त हुँदा वा ठूलो क्षति पुग्दा वेबसाइट, मोबाइल एप, क्लाउड सेवा, बैंकिङ, ई–कमर्सजस्ता सबै अनलाइन सेवा तुरुन्तै बन्द हुन्छन् । अस्पताल, बैंक, सरकारी प्रणालीले प्रयोग गर्ने एप नचल्दा उपचार, भुक्तानी, दर्ता–रिपोर्टिङजस्ता महत्वपूर्ण काम रोकिन्छ वा ढिलो हुन्छ ।

डाटा ब्याकअप राम्रो नभए महत्वपूर्ण फाइल, रेकर्ड, कारोबार स्थायी रूपमा हराउन वा करप्ट हुन सक्छ ।  यातायात बुकिङ, डिजिटल भुक्तानी, अनलाइन रोजगारीजस्ता धेरै कुराहरु अस्तव्यस्त हुन्छ ।

सेवा बन्द हुँदा प्रति मिनेट हजारौँ रुपैयाँदेखि ठूलो कम्पनीको हकमा लाखौँ रकम बराबरको आम्दानी गुम्न सक्छ । केवल कम्प्युटर मात्र होइन, त्यसमा आधारित सेवा, पैसा र मानिसको दैनिकी सबै प्रभावित हुन्छन् ।

डाटा सेन्टर सञ्चालन गर्न सामान्य अवस्थामा पनि निकै ठूलो खर्च हुन्छ । यस्ता पूर्वाधारमा ठूलो मात्रामा पानी र बिजुली चाहिन्छ, चौबीसै घण्टा ड्युटीमा रहने उच्च दक्ष प्राविधिक जनशक्ति आवश्यक पर्छ । लगातार साइबर आक्रमणबाट जोगाउनुपर्ने हुन्छ ।

द्वन्द्वले यसको लागत बढाउने पक्का रहेको विशेषज्ञहरु बताउँछन् । 

गत बिहीबार इरानले निशाना साँधिने केही स्थानहरुको नामावली सार्वजनिक गरेको छ । यसमा  डाटासेन्टर र प्रविधि कम्पनीका कार्यालय समावेश छन् । 

अमेरिकाले तेहरानस्थित एक बैंकको शाखामा हवाई आक्रमण गरेकाले बदलामा पश्चिम एशियामा  रहेका डाटा सेन्टरमा आक्रमण गरिने आईआरजीसीका प्रवक्ताले बताएका छन् । 

अबुधाबीस्थित राब्दन सेक्युरिटी एन्ड डिफेन्स इन्स्टिच्युटका प्रमुख शोधकर्ता क्रिस्टियन एलेक्ज्यान्दरले डाटा सेन्टरलाई क्षेप्यास्त्र, ड्रोन, बिस्फोटको झट्का, छर्रा, आगलागी, पानीको क्षति र एकपछि अर्को आक्रमणबाट जोगाउनु निकै चुनौतीपूर्ण हुने बताए ।

यस्ता जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा डाटा सेन्टर खोल्दा कम्पनीहरुले बुझाउनुपर्ने बिमाको प्रिमियम खर्च पनि बढी हुने उनले बताए । त्यस्तै, उत्कृष्ट इन्जिनियरहरु (जो डाटा सेन्टरका मेरुदण्ड हुन्) यस्ता स्थानमा आउने संभावना पनि कम रहन्छ । 

डाटा सेन्टरहरू लुकाउन पनि सजिलो हुँदैन । यी विशाल संरचनाबाट ठूलो तापमान निस्कने भएकाले सबैले सहजै थाहा पाउँछन् । यसका भवन र निर्माण स्थलमा अनौठा अनौठा प्रविधि प्रयोग हुने भएकाले भू–उपग्रहबाट खिचिएका चित्रमा यसलाई सहजै छुट्याउन सकिन्छ ।