काठमाडौँ — लामखुट्टेले हाम्रो शरीरमा बसेर टोक्नुअघि नै टाढाबाट हाम्रो शरीरले दिने विभिन्न जैविक संकेतहरू ‘पढिसकेका’ हुन्छन्। तपाईं पनि लामखुट्टेको टोक्ने सूचीमा पर्नुहुन्छ कि हुँदैन, त्यसको निर्धारण यिनै संकेतहरूले गर्छन्।

म आफूलाई ‘लामखुट्टे चुम्बक’ नै ठान्छु।

गर्मीको बिदा मनाउन संसारको जुनसुकै ठाउँमा गए पनि एउटा कुरा निश्चित हुन्छ-मलाई लामखुट्टेले अवश्य टोक्छन्। त्यसपछि शरीरभरि ठूला, निकै चिलाउने डाबरहरू उठ्छन्, जसले हप्तौँसम्म दुःख दिन्छ।

तर, मसँगै रहेका अरू मानिसलाई भने केही हुँदैन। कसैलाई एउटा पनि लामखुट्टेले टोक्दैन। टोकिएकाहरूको पनि सानो रातो दाग मात्र देखिन्छ। मेरा साथीहरू मजाक गर्दै भन्छन्, ‘तिम्रो रगत त निकै गुलियो होला।’

वैज्ञानिक अनुसन्धानले भने उनीहरूको मजाकमा केही सत्यता रहेको देखाएको छ। हाम्रो शरीरले सास फेर्दा र छालाबाट विभिन्न जैविक संकेतहरू बाहिर निकाल्छ। यिनै संकेतहरूले कसलाई लामखुट्टेले बढी टोक्ने भन्ने निर्धारण गर्छन्। केही मानिसमा यी संकेतहरू यति बलिया हुन्छन् कि लामखुट्टेलाई ती अत्यन्त आकर्षक लाग्छन्।

कार्बन डाइअक्साइडले दिन्छ ‘टोक्ने’ संकेत

मानिसलाई केवल पोथी लामखुट्टेले मात्र टोक्छ। अण्डा विकासका लागि आवश्यक प्रोटिन प्राप्त गर्न उसले रगत चुस्ने गर्छ।

लामखुट्टेले करिब १० मिटर टाढैबाट दृष्टि र गन्धका आधारमा आफ्नो लक्ष्य पहिचान गर्न सक्छ। त्यसक्रममा मानिसले सास फेर्दा र छालाबाट निस्कने कार्बन डाइअक्साइड (सीओ₂) महत्त्वपूर्ण संकेत बन्छ।

मानिसले फेर्ने सासबाट निस्कने कार्बन डाइअक्साइडले लामखुट्टेको घ्राण प्रणाली सक्रिय बनाउँछ र ‘आतिथेय खोज्ने’ व्यवहार सुरु गराउँछ। वयस्क मानिसले बालबालिकाभन्दा बढी कार्बन डाइअक्साइड उत्पादन गर्ने भएकाले उनीहरू लामखुट्टेलाई बढी आकर्षक लाग्छन्।

यही कारणले लामखुट्टे मानिस मात्र होइन, कार्बन डाइअक्साइडका अन्य स्रोततर्फ पनि आकर्षित हुन्छन्। त्यसैले ड्राइ आइस र बोतलमा भरिएको कार्बन डाइअक्साइड लामखुट्टे समात्ने पासोमा प्रयोग गरिन्छ।

शरीरको तापक्रम र गन्धले पनि आकर्षण बढाउँछ

अनुसन्धानहरूले लामखुट्टे शरीरको ताप र आर्द्रतातर्फ पनि आकर्षित हुने देखाएका छन्। शरीरबाट निस्कने कार्बन डाइअक्साइडले तातोप्रतिको यो आकर्षण अझ बढाइदिन्छ।

त्यस्तै लामखुट्टे नजिकिँदै जाँदा (१० मिटरभन्दा कम दूरीमा) उनीहरूले छाला र सासबाट निस्कने गन्धका आधारमा कसलाई टोक्ने भन्ने निर्णय गर्छन्।

बेलायतको डरहम विश्वविद्यालयका सार्वजनिक स्वास्थ्य कीटविज्ञानका प्राध्यापक स्टिभ लिन्डसेका अनुसार लामखुट्टेलाई आकर्षित गर्ने मुख्य कुरा ‘गन्ध’ नै हो।

उनी भन्छन्, ‘सानासाना तर छिट्टै वाष्पीकरण हुने रासायनिक पदार्थहरूले ठूलो फरक पार्छन्। लामखुट्टे रसायनहरूको संसारमा बाँच्ने जीव हुन्।’

तर, लामो समयसम्म ‘मीठो रगत भएका मानिसलाई लामखुट्टेले बढी टोक्छ’ भन्ने विश्वास गरिन्थ्यो। तर वैज्ञानिकहरूले यो धारणा गलत भएको पुष्टि गरेका छन्। लामखुट्टे वास्तवमा प्रत्येक व्यक्तिको विशिष्ट ‘छालाको गन्ध’ तर्फ आकर्षित हुन्छन्।

छालामा रहेका सूक्ष्मजीव (छाला सूक्ष्मजीव समुदाय) ले कार्बोहाइड्रेट, फ्याटी एसिड र पेप्टाइडलाई विघटन गरी वाष्पशील जैविक यौगिक (भिओसी) उत्पादन गर्छन्। यी पदार्थ सजिलै हावामा फैलिन्छन् र लामखुट्टेले तिनको भिन्नता छुट्याउन सक्छन्। मानिसको छालामा ५०० भन्दा बढी प्रकारका यस्ता वाष्पशील जैविक यौगिक पाइन्छन्।

किन केही मानिस बढी आकर्षक हुन्छन्?

व्यायाम गरिरहेका मानिसलाई लामखुट्टेले केही समयका लागि बढी टोक्न सक्छन्। व्यायामका बेला शरीरले बढी कार्बन डाइअक्साइड उत्पादन गर्छ, शरीर तातो हुन्छ र पसिना पनि बढी आउँछ।

ठूलो शरीर भएका मानिसले सामान्यतया बढी ताप उत्पादन गर्छन् र बढी कार्बन डाइअक्साइड बाहिर निकाल्छन्। त्यसैले उनीहरू पनि लामखुट्टेका लागि आकर्षक हुन सक्छन्।

यही कारणले गर्भवती महिलालाई गर्भवती नभएका महिलाभन्दा करिब दुई गुणा बढी लामखुट्टेले टोक्ने सम्भावना हुन्छ। गर्भावस्थामा शरीरको चयापचय बढ्ने, सास फेर्ने मात्रा बढ्ने तथा शरीरको तापक्रम उच्च हुने भएकाले यस्तो हुन्छ।

स्टिभ लिन्डसे भन्छन्, ‘तपाईंको शरीरभित्र एउटा सानो भट्टी जस्तै चलिरहेको हुन्छ, त्यसैले शरीर अझ तातो हुन्छ।’

यसका अतिरिक्त छालामा हुने अमोनिया, ल्याक्टिक एसिड र विशेषगरी कार्बोक्सिलिक एसिडको मात्रा बढी भएमा लामखुट्टेको आकर्षण अझ बढ्छ।

अमेरिकाको रकफेलर विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताले ६४ जनालाई ६ घण्टासम्म नाइलनको बाहुला लगाउन लगाएर त्यसमा संकलित गन्धको अध्ययन गरेका थिए। लामखुट्टेले कार्बोक्सिलिक एसिड बढी भएका व्यक्तिको गन्धलाई स्पष्ट रूपमा बढी रोजेको पाइयो।

अनुसन्धानकर्ताले प्रत्येक व्यक्तिको ‘आकर्षण सूचकांक’ तयार गर्दा सबैभन्दा आकर्षक व्यक्तिको स्कोर सबैभन्दा कम आकर्षक व्यक्तिको भन्दा १०० गुणा बढी थियो। जीवनशैलीमा परिवर्तन आए पनि यो अन्तर वर्षौँसम्म उस्तै रह्यो।

लिन्डसेका अनुसार लामखुट्टेका दृष्टिमा तपाईं कति आकर्षक हुनुहुन्छ भन्ने कुरा धेरै हदसम्म जन्मजात रूपमा तय हुन्छ।

लामखुट्टेको टोकाइबाट कसरी जोगिने?
स्कटल्यान्डको ग्लास्गो विश्वविद्यालयकी मेडिकल एन्टोमोलोजीकी प्राध्यापक हेदर फर्गुसनका अनुसार लसुन खाने वा भिटामिन बी सेवन गर्ने उपायले लामखुट्टे भगाउँछ भन्ने पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाण छैन।