एआई प्रविधिमा आधारित त्रैभाषिक अनुवाद प्रणालीले तामाङ समुदायलाई इन्टरनेटको ज्ञान भण्डारमा पहुँच पुर्याउने विश्वास गरिएको छ ।
What you should know
काठमाडौँ — काठमाडौं विश्वविद्यालयले नेपाली, तामाङ र अंग्रेजी भाषामा आधारित त्रैभाषिक यान्त्रिक अनुवाद (मसिन ट्रान्सलेसन) प्रणाली विकास गरेको छ । गुगल एकेडेमिक रिसर्च अवार्डको सहयोगमा विश्वविद्यालयको सूचना तथा भाषा प्रशोधन अनुसन्धान प्रयोगशालाले यो प्रविधि तयार पारेको हो ।
यो प्रणालीले इन्टरनेटमा रहेको विवरणलाई तामाङ भाषामा अनुवाद गर्न सघाउने विश्वविद्यालयका प्राध्यापक एवं प्रयोगशलाका प्रमुख अनुसन्धानकर्ता बालकृष्ण बलले बताए । यसका लागि नेपाली, तामाङ र अंग्रेजी भाषाका एक लाखभन्दा बढी समानान्तर वाक्यहरू संकलन गरी प्रणाली तयार गरिएको उनले जानकारी दिए ।
अनुवाद प्रणालीमा हाल कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, पर्यटन र आम सञ्चारका सामग्रीमा मोडललाई ट्रेनिङ गराइएको छ । क्रमश: कानुनी र अन्य डोमेनमा पनि गराउने प्रयोगशालाले जनाएको छ । यसले सरकारी सेवा र समुदायबीचको सञ्चारमा पनि सेतुको काम गर्ने विश्वाश लिइएको छ ।
परियोजनामा तामाङ राष्ट्रिय पुस्तकालय र त्रिभुवन विश्वविद्यालयको भाषा विज्ञान विभागले सहकार्य गरेका छन् । यसलाई प्रयोगशालामा मात्र सिमित नराखेर समुदायस्तरमा पुर्याउने र उपयोगी टुल बनाउने लक्ष्य लिइएको प्राध्यापक बलको भनाइ छ । हाल यो प्रणाली क्रोम र फायरफक्स ब्राउजरमार्फत चलाउन सकिन्छ ।
‘तामाङ भाषा बोल्ने १४ लाखभन्दा बढी जनसंख्या भए पनि इन्टरनेटमा उपलब्ध अधिकांश ज्ञान अंग्रेजी वा नेपालीमा मात्र सिमित छ,’ प्राध्यापक बलले भने, ‘तामाङ समुदायलाई त्यो ज्ञानको भण्डारसम्म पहुँच पुऱ्याउन र उनीहरूको मौलिक संस्कृति तथा परम्परालाई अन्य भाषामा फैलाउन यो प्रणालीले सहयोग गर्नेछ ।’
यो प्रणाली निर्माणमा आधुनिक आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स प्रविधिको प्रयोग गरिएको छ । यसका लागि मेटा एआईको ‘एनएलएलबी-२००’ मोडललाई नेपाली र तामाङ डेटामा तालिम दिइएको छ । तामाङ भाषालाई निकट भविष्यमै गुगल ट्रान्सलेटमा समेत समावेश गराउने पहल भइरहेको प्राध्यापक बलले जानकारी दिए । ब्राउजर एक्स्टेन्सनमार्फत इन्टरनेटका वेबसाइटलाई तामाङ भाषामा पढ्न सकिने सुविधा यसमा छ ।
तामाङ भाषा एवं साहित्य विज्ञ अमृत योञ्जनले तामाङ भाषा डिजिटाइज हुनु नेपाली मातृभाषाहरूका लागि खुसीको कुरा भएको उल्लेख गरे । ‘सर्वसाधारणले अब कानुनी मिसिलजस्ता जटिल सामग्री पनि आफ्नै भाषामा अनुवाद गरेर बुझ्न सक्छन्,’ उनले भने, ‘यस परियोजनाका लागि हाम्रा प्राविधिक र तामाङ भाषा पुस्तकालयको टोलीले ११ महिनासम्म निरन्तर सक्रिय रहेर काम गरेका थियौँ ।’
काठमाडौं विश्वविद्यायका प्राध्यापक मनिष भट्टराईले यो परियोजना अनुवाद प्रणालीको विकासमा मात्रै सिमित नरहेर यसले सम्पूर्ण समुदाय र देशलाई नै सकारात्मक सन्देश दिएको धारणा राखे ।
‘हामी अक्सर विदेशी विश्वविद्यालयसँग सहकार्य गर्न पाउँदा गर्व गर्छौँ तर नेपालभित्रकै विश्वविद्यालयहरूबीच सहकार्य गरेर पनि देश र समुदायका लागि यति ठूलो योगदान गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा यसले देखाएको छ,’ उनले भने, ‘रिसर्चमा समुदायको भूमिका कति महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने पनि यसबाट बुझ्न सकिन्छ ।’
