अछाम/डडेल्धुरा — देशभर नयाँ वर्षलाई आधुनिक उत्सवका रूपमा मनाइरहँदा सुदूरपश्चिममा भने आफ्नै मौलिकता र पुर्खाको विरासतलाई काँधमा बोकेर बिसु पर्वको स्वागत गरिरहेको छ । सुदूरपश्चिममा नयाँ वर्षलाई प्रकृति, स्वास्थ्य र सम्बन्धहरूको नवीकरण गर्ने विशिष्ट अवसरका रूपमा लिने गरिन्छ । संक्रान्तिका दिन खोलानाला, तालमा गएर २० पटक डुबुल्की मार्ने परम्परा पनि यहाँ उत्तिकै प्रचलित छ । 

पछिल्लो समय नयाँ ठाउँ घुम्न जाने, होटलमा रमाउने र पश्चिमा शैलीमा ‘न्यु इयर’ मनाउने संस्कृतिले ठूला सहरलाई छोपिसकेको छ । तर, सुदूरपश्चिमका गाउँघरमा भने पुरानो परम्परा उत्तिकै बलियो छ । नयाँ वर्षलाई फरक र केही अचम्मलाग्दो तरिकाले स्वागत गर्ने चलन छ । देवर–भाउजू, नन्द–भाउजू र साली–भिनाजुले एक–आपसमा सिस्नो चिलाएर शुभकामना आदानप्रदान गर्ने विशेष चलन छ । 

सिस्नो चिलाउने यो परम्पराको अर्को दार्शनिक पक्ष बिसु अर्थात् ‘विषुवत्’ ग्रहको शान्तिसँग जोडिएको छ । यसका जानकार अछामको मंगलसेन नगरपालिका—५ का उदयराम ढुंगानाका अनुसार बिसु पर्वले विषुवत् ग्रहलाई शान्त गर्ने धार्मिक विश्वास छ । ‘पहिलेको समयमा सबै मानिस पढेलेखेका हुँदैनथे । सिस्नो लगाउँदा जब शरीर पोल्छ र मानिस झसंग हुन्छ, तब मात्र उसलाई नयाँ वर्ष सुरु भएछ भन्ने सम्झना हुन्थ्यो भन्ने विश्वास छ,’ उनले भने, ‘सिस्नोको त्यो पोलाइले मानिसलाई समय र परिवर्तनप्रति सचेत गराउने एउटा माध्यमका रूपमा काम गर्थ्यो ।’

यद्यपि, यो परम्पराका आफ्नै सीमा र अनुशासन पनि छन् । ढुंगानाका अनुसार यो रमाइलो गर्ने र सम्मानपूर्वक ढोग गर्ने पर्व पनि हो । ‘सिस्नो लगाउने नाताभन्दा बाहिर जान मिल्दैन, यो दोहोरो चल्ने कुरा हो । तर अचेल यसको घेराबाहिर जाने प्रयास भइरहेको छ ।  जसका कारण फाइदा मात्र होइन, बेफाइदा पनि देखिन थालेका छन् ।’ साइनो अनुसार ढोग गर्ने र मर्यादित रूपमा नयाँ वर्षको स्वागत गर्ने थिति बिस्तारै खुकुलो हुँदै गएको उनको बुझाइ छ ।

उनका अनुसार सिस्नुपानी छ्याप्दा शरीरका छालासम्बन्धी रोग निर्मूल हुने विश्वास रहेको छ । दार्शनिक रूपमा नयाँ वर्षको पहिलो दिन सिस्नोको जलनलाई हाँसेर सहनुको अर्थ आउने वर्षका हरेक दुःख र कष्टलाई धैर्यताका साथ सामना गर्ने आत्मबल जुटाउनु पनि हो ।

धार्मिक दृष्टिकोणले पनि बिसु पर्वको विशेष महत्त्व रहेको छ । डडेल्धुराको अमरगढी नगरपालिका– ५ का  पण्डित रामचन्द्र भट्टका अनुसार नयाँ वर्षको सुरुआतमा नुहाइधुवाइ गरी विष पखाल्ने परम्परा रहेको छ ।  ‘घरमा अनिष्ट नहोस्, रोगव्याधि नलागोस् भन्ने कामना झल्काउँछ  । नयाँ वर्ष सुख, शान्ति र समृद्धिका साथ बितोस् भन्ने कामना गर्दै पूजा–पाठ गरिन्छ,’ उनले भने ।  उनका अनुसार सुदूरपश्चिममा नयाँ वर्षलाई बिसु पर्वका रूपमा मनाउने परम्परा प्राचीनकालदेखि चल्दै आएको मानिन्छ । पराक्रमी हिन्दु सम्राट विक्रमादित्यको जन्मोत्सवसँग यस पर्वलाई जोडेर हेर्ने गरिएको पण्डित भट्टले बताए ।

बिसु पर्वको अर्को सुन्दर पक्ष यसमा पकाइने मौलिक परिकारहरू हुन् । ‘विवाह गरेका छोरी, नन्दहरू माइतीघरमा आउने र रमाइलो गर्ने चलन छ ।  विशेष गरी विषुमा सेलरोटी, मासको फाँडो, भात, मासको बटुक र फाउने माडा मुख्य परिकार हुन्,’ मंगलसेन नगरपालिका–५ की झुमा भाट भन्छिन् । घर–घरमा पाक्ने गतानी डुब्का र प्रसादका रूपमा बाँडिने चलनले सामाजिक एकता र सद्भावलाई बलियो बनाएको  उनको विश्वास छ ।

महिलाहरू जमघट भइ सुखदुःखका कुरा गर्ने र रमाइलो गर्ने पर्वका रूपमा पनि बिसु पर्वलाई लिने गरेको मंगलसेन–६ की नामसरा नेपालीले बताइन् । ‘सधैं काममै व्यस्त हुने जेठानी–देवरानीले यो बेला फुर्सद गरेर पुत्ला नाच, देउडा नाच खेलेर बिसु मनाउँछन् ।’  उनले भनिन्, ‘पुत्लामा सबैले एउटै पहिरन लगाएर बेग्लै भाका र लयका साथ छोरीका दुःख, माइतीको सम्झना र देउताका देउडा गाउने गर्छन् ।’ अहिलेका पुस्ताले रमाइलो मात्रै गर्नका लागि नयाँ वर्ष मनाउने गरेको उनको बुझाइ छ । मौलिक संस्कृतिको महत्त्वबारे बुझ्नै नचाहेको उनी बताउँछिन् ।