The ancient capital of the Shakya dynasty, Kapilvastu, was the most organized, planned and complete city in South Asia until 2,500 years ago. This fact was discovered after 12 years of excavation, study and exploration by a team of archaeologists and experts from Durham University, the Department of Archaeology and the Lumbini Development Trust in the UK.

The British laboratory conducted soil and carbon dating tests to determine its antiquity. However, the site, which has such important archaeological and historical features, is now dilapidated, neglected and in ruins.

The excavations have found organized cities and houses. Similarly, roads, canals, security fort walls and human settlements from the Buddhist period have been found in Tilaurakot. Large building structures, wells and ponds have also been found in places. Facts mentioned in their travelogues by Chinese travelers Faihan, who came in the fifth century, and Heungsang, who came in the seventh century, are being found. Senior archaeologist Kosh Prasad Acharya said that the historicity of Tilaurakot has been well confirmed by finding a city in its historical form.

History mentions that Lord Buddha was born 25 and a half years ago. However, archaeologists say that human activity increased and settlements were established in Tilaurakot, where Lord Gautam Buddha spent his childhood and youth, even before that. Human settlement has been found here even before the eighth century BC (2800 years). Evidence of urbanization has been found 200 years later in the sixth century BC. At that time, bricks were not in vogue for building houses.

It was customary to build houses with thatched roofs, mud walls, and wood and bamboo poles. Post holes made of soil and bamboo from that time have been found here in places. Samples collected in 2015 to determine scientific chronology have proven that human habitation and settlement have been here since the eighth century BC. The exploration and scientific testing of the Tilaurakot excavations so far have shown that Tilaurakot was a city of systematic fortifications, said Dr. Robin Cunningham, professor and chief archaeologist at Durham University, UK.

A study has shown that tourists who visit such an important site, the Tilaurakot Palace, stay for a while and return. A study conducted with tourists visiting Tilaurakot showed that four types of tourists spend an average of only 39 minutes. A joint team of Durham University, the Department of Archaeology, and the Lumbini Development Fund, with the support of the Japanese Trust in Fund, studied tourists visiting Tilaurakot along with the excavations. The fact that tourists who come here spend only 110 rupees and that out of the average group of 15 people, 90 percent of them spend some time and leave shows. Only 7 percent return to Taulihawa and the remaining 70 percent return to Lumbini.

Kapilvastu is a district with abundant tourist attractions. That is why Kapilvastu is also called a museum of historical, archaeological, cultural and natural sites. In addition to Tilaurakot, the palace of King Suddhodana and the place where Prince Siddhartha spent his 29 years of youth, the Indian Emperor Ashoka came to visit when he came for pilgrimage, Niglihawa, the birthplace of Kanakmuni Buddha, Gotihawa, the birthplace of Krakuchhand Buddha, Sagarhawa, the place where the Shakyas were killed, and Nigrodharam (Kudan), the place where Buddha first met his parents after attaining enlightenment, are also located here. Similarly, Araurakot, Dhamanihawa Stupa, Sisahania and Chetahardehi are also here. A study conducted in 2016 has found 136 sites of historical, archaeological and cultural importance along the Banganga River. Kapilvastu is not only a haven for peace and spiritual tourism, but also a paradise for birds. The country's second bird sanctuary, Jagdishpur Lake, is located here. It has been providing shelter to the largest number of water birds in the country. Similarly, from here, the rolling plains of the Terai and the white mountain ranges are seen with pleasure. The attraction of ecotourism is equally unique.

However, Kapilvastu has been completely deprived of tourism benefits from this. In Lumbini, the birthplace of Buddha, in 2025, while 150,000 tourists from third countries visited Lumbini, only 46,000 came to Tilaurakot. When 270,000 Indian tourists came to Lumbini, 19,000 came to Tilaurakot. Similarly, when 700,000 Nepalis came to Lumbini, 42,000 came to Tilaurakot. The Constitution of Nepal has recognized tourism as an important industry linked to national development, economy, cultural preservation and employment creation. However, since Tilaurakot could not be connected to Lumbini, it has not been possible to benefit from tourism. Due to lack of policy clarity, infrastructure improvement, network expansion and utilization of local resources, Tilaurakot has become dark under the lights.

How to connect Tilaurakot to Lumbini?

A comprehensive plan should be made and implemented. Tourists coming to Lumbini should be encouraged to go to Tilaurakot. While touring Lumbini, the guide should inform them about the attractions of Tilaurakot. This will motivate them to visit on their own. Also, attractive boards should be hung in Lumbini. Information about Tilaurakot and an introduction booklet of attractions should be distributed at the information center and curio shop. A brochure of Tilaurakot should be distributed at the entrance gate to the Mayadevi Temple. Similarly, a request should be made to visit the Buddha site of Kapilvastu on the back of the ticket sold for entry to the Mayadevi Temple. The fact that this ticket can be used to go there should be promoted. Arrangements should be made for tourist buses to leave from the Lumbini Bus Park every half an hour.

Road and air connectivity should be made. The dilapidated road in Tilaurakot should be improved. A bus park should be built in Tilaurakot. Some activity related to the life of Buddha has taken place on every full moon day. Plans and programs should be made to celebrate it as a festival in remembrance of that. The event of bringing the Buddha to Kapilvastu after his birth should be celebrated every year as a maternity festival. Similarly, the event of Buddha leaving the palace should be celebrated as Mahabhiniskraman Divas. A royal rice festival should be held on Asar Purnima. The day when Lord Buddha returned to the capital Kapilvastu after attaining enlightenment, the Nigrodharam Utsav should be celebrated on Falgun Purnima.

Just seeing the birthplace of Buddha is not enough to know about Buddha. Therefore, an environment should be created to inform tourists that along with Lumbini, they should also visit Tilaurakot, Nigrodharam, Niglihawa, Gotihawa and Sagarhawa in Kapilvastu. Nigrodharam is also a place related to Buddha. Here, Prince Siddhartha met his parents when he first came to the capital Kapilvastu after attaining enlightenment. Niglihawa and Gotihawa are the birthplaces of Kapil Muni and Krakuchhand Buddha. Sagarhawa is the place where the Shakyas were killed. Kapilvastu is considered an open museum of Buddha's place. The maternity path adds new diversity to make tourists forget. The hitherto neglected maternity path has been identified.

Many devotees are eager to see the path where Mayadevi returned to the palace after giving birth and taking the baby and touching the soil. It can be made into a good tourism product. A plan should be made to walk on that path. Many tourists flock to walk on that path. The distance should be decided according to the age of children, youth, middle-aged and elderly people. 7 steps for a small child. 77 meters 7 cm for an older child. 7 km 77 meters for an adult. An elderly person should walk 777 meters. Before walking everyone, they should start by walking 7 steps. Four 7s have an important meaning in the life of Lord Gautam Buddha. The maternity path is 36 km long. After being born under the shawl tree of Lumbini, he was taken to the royal palace of Tilaurakot via the sacred garden, Padaria, Karma, Dohani, Araurakot, Niglihawa, and finally to Tilaurakot.

Similarly, peace walks should also be organized. Marathons, bicycle and motorcycle races should also be organized. Various events should be held throughout the year. Programs to be conducted in Lumbini should be planned to conclude in Tilaurakot. Various concessions and support should be provided for programs to be held in Tilaurakot. The trust should establish an authorized office in Tilaurakot. Cleanliness should be continued. Buddhist flags and banners should be hung all around Tilaurakot to create an atmosphere of peace. If the biography of Buddha can be shown on digital displays, the number of tourists to Tilaurakot will increase, said Bikram Pandekaji, goodwill ambassador of the Lumbini Development Trust.

Same poverty

A district with good tourism potential is suffering from the same poverty . If we can formulate and implement good policies and plans, employment opportunities can be created for the people of Kapilvastu entirely through tourism . Article 51 (l) of the Constitution of Nepal 2072 BS under the State Directive Principles and Policies states, ‘To develop an environmentally friendly tourism industry as an important basis of the national economy through the identification, protection, promotion and dissemination of Nepal’s historical, cultural, religious, archaeological and natural heritage, to create the necessary environment and policies to develop tourism culture, and to give priority to the local people in distributing the benefits of the tourism industry .’ 

However, despite receiving goods, Kapilvastu has been falling into poverty year after year . The district, which had a population of 270,045 in 2038, has increased three times to 682,961 in 4 decades . The number of poor people in the district is increasing year after year . The survey 'Micro-Area Estimate of Poverty - 082' released last month has ranked Krishnanagar Municipality as the ninth poorest local level in the country among the poor population in Nepal.

People who cannot spend Rs 72,908 per year are included in the list of poor. The Nepal Living Standards Survey released on 29 Magh 080 includes Kapilvastu among the 43 districts where poverty is higher than the national average. When the poverty survey was started in Nepal in 034, there was 36 percent poverty. In 048, poverty had reached 49 percent. While there was 25.2 percent poverty in 066/067, the fourth living standards survey released in 080 showed that 20.27 percent of the population was below the poverty line. That is, one out of every five people in Nepal is below the poverty line.

The 15th Periodic Plan of the National Planning Commission set a target of reducing absolute poverty to 10 percent by 080/81, but it could not be achieved. The 16th Five-Year Plan passed in 081 has set a target of reducing absolute poverty to 12 percent by the fiscal year 085/86.  In 080, the Fourth Public Living Standards Survey showed that 45,031 people in Krishnanagar Municipality of Kapilvastu, 40,904 in Maharajgunj, 38,587 in Shivraj and 36,824 in Kapilvastu Municipality were below the poverty line.  At that time, these levels were the second, seventh, eighth and ninth most impoverished local levels in the country. 

Self-reliant on money and wheat

Although about 65.6 percent of the total population of Nepal is engaged in agriculture, 69.6 percent of the population in Kapilvastu is engaged in agriculture.  Although the district has an area of ​​88,973 hectares of cultivable land, 84,591 hectares are under cultivation.  The district is self-sufficient in the production of rice, wheat, and maize and is exporting it to other districts. In 2008/09, the projected population of 718,378 people was fed by the rice, wheat, and maize produced in the district.

But, ironically! The post-harvest loss of these crops is 11 percent, which means that farmers' investment is being wasted, said Ghanshyam Chaudhary, head of the Agricultural Knowledge Center. Rice is cultivated on the largest area of ​​66,000 hectares of the total cultivated land. 44,523 metric tons of the main crop produced in the district is being lost due to post-harvest loss. That is, it is being wasted due to rats and insects and during transportation. Similarly, 23.74 percent of the produced crop, 93,451 tons, is being wasted during weeding and grinding.

त्यस्तै उत्पादित उब्जनीमध्ये १.९ प्रतिशत ७ हजार ४ सय ८१ टन बीउका लागि राख्ने गरिएको छ । पशुपन्छीको दानाका लागि करिब एक प्रतिशत ३ हजार ६ टन प्रयोग हुने गरेको छ । खानयोग्य ६२.२९ प्रतिशत २ लाख ४५ हजार १८ टन उत्पादन हुने गरेको छ । जिल्लाले उपयोग गरेर पनि प्रतिवर्ष १ लाख १५ हजार १ सय ५० टन उक्त बालीका उत्पादन बचत हुने गरेको छ । तर, निर्वाहमुखी कृषि खेतीका कारण कृषकले फाइदा पाउनेजति पाउन नसकेको कृषि ज्ञान केन्द्रका सूचना अधिकारी रामसुरत पालले बताए । कृषकलाई हेर्ने नराम्रो दृष्टिकोण, समयमा मलखाद, बीउ नपाउनु र मूल्य निर्धारण व्यापारीको नियन्त्रणमा हुँदा कृषकले पर्याप्त फाइदा पाउन नसकेको उनले बताए । तराईको अन्न भण्डारका रूपमा रहेको जिल्लामा मुस्किलले ५० प्रतिशत खेतीयोग्य जग्गामा आंशिक सिंचाइ सुविधा रहेको छ । नियमित सिंचाइ १२ प्रतिशत खेतीयोग्य जग्गामा मात्र छ । जिल्लाको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि नै हो । त्यसैले कृषिमा व्यवसायीकरण र विविधिकरण गरी कृषि उत्पादन र उत्पादकत्वमा वृद्धि गरी जनताको जीवनस्तर उकास्ने योजना बनाउन लागिहाल्नु पर्ने नागरिक समाज अध्यक्ष अर्जुनप्रसाद पोखरेलले बताए । 

चुरेडाँडादेखि समथर भूभाग

१ हजार ७ सय ३८ वर्ग किमिमा फैलिएको जिल्ला पूर्वमा रूपन्देही, उत्तरमा अर्घाखाँची, दक्षिणमा भारतको उत्तर प्रदेश र पश्चिममा दाङसँग सीमा जोडिएको छ । पूर्व–पश्चिम सरदर सीमा लम्बाइ ५४ किमि र उत्तर–दक्षिण ३२ किमि रहेको छ । उत्तरमा चुरे पर्वत शृंखलामा पर्ने चारकोसे झाडी, दक्षिणमा तराईका समथर भूमि, नदीनाला, रहेको जिल्लाको भूवनोट तीन भागमा बाँड्न सकिन्छ । उत्तरको चुरेडाँडा, मध्यको भावर प्रदेश र दक्षिणमा समथर भूमि रहेको छ । गर्मीमा अत्यधिक गर्मी र तातो लु चल्छ । जाडोमा अत्यधिक जाडो र शीतलहर चल्छ । 

२०७८ को जनगणना अनुसार जिल्लाको जनसंख्या पुरुष ३ लाख ३४ हजार ८७ र महिला ३ लाख ४८ हजार २ सय ७४ गरी ६ लाख ८२ हजार ९ सय ६१ रहेको छ । स्थानीय तह पुनर्संरचनापछि ६ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका रहेका छन् । सबैभन्दा बढी जनसंख्या वाणगंगा नगरपालिकामा ९८ हजार ७ सय १४ रहेको छ । त्यसपछि कपिलवस्तु नगरपालिकामा ८८ हजार ८ सय ७४ र शिवराज नगरपालिकामा ८४ हजार ८ सय १० जनसंख्या छ । त्यस्तै बुद्धभूमि नगरपालिकामा ७६ हजार ५७ र कृष्णनगर नगरपालिकामा ७० हजार १ सय ११ जनसंख्या रहेको छ ।

महाराजगन्ज नगरपालिकामा ६४ हजार ६ सय ४६ र मायादेवी गाउँपालिकामा ५५ हजार ९ सय ७२ र शुद्धोदन गाउँपालिकामा ५२ हजार ६ सय ८२ जनसंख्या छ । त्यस्तै यशोधरा गाउँपालिकामा ४४ हजार ९ सय र विजयनगर गाउँपालिकामा ४३ हजार २ सय ९१ जनसंख्या रहेको छ । जिल्लामा बसाइँ सरी आउनुको मुख्य कारण ४९ प्रतिशत विवाह, २० प्रतिशत अरूमा आश्रित र काम तथा रोजगारीमा १० प्रतिशत रहेको छ । जिल्लामा विभिन्न जातजाति, भाषा र संस्कृतिको सहअस्तित्व पाइन्छ । विभिन्न १० धर्म मान्ने ८१ जातजातिको बसोबास रहेको जिल्लामा सबैभदा बढी १७ प्रतिशत मुस्लिम रहेका छन् । ११ प्रतिशत थारु, १० प्रशित यादव, पहाडी ब्रह्मण ७ र कुर्मी ६ प्रतिशत रहेका छन् । ६६ प्रतिशत अवधिभाषी र १९ प्रतिशत नेपालीभाषीको बसोबास गर्छ । 

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जिल्लाको साक्षरता दर ७१.८२ प्रतिशत छ । जसमध्ये पुरुष ७९.६३ र महिला ६४.३७ प्रतिशत छ । २०३८ मा १३.२ प्रतिशत साक्षरता भएको जिल्लामा अहिले झण्डै ७२ प्रतिशत पुगेको छ । लुम्बिनी प्रदेशको कुल सारक्षता दरभन्दा कपिलवस्तुको कम छ । लुम्बिनी प्रदेशको ७८.०८ प्रतिशत रहेको छ ।

जिल्लामा सबैभन्दा धेरै रोजागरी कृषि क्षेत्रले दिएको छ । कृषि क्षेत्रका दक्ष र अर्धदक्ष जनशक्ति ५६ प्रतिशत, सामान्य र प्राथमिक पेसामा कामदार २६ प्रतिशत, शिल्पकार र कारीगरसम्बन्धी व्यापार गर्ने ४.३२ प्रतिशत रहेका छन् । बस्तु तथा सेवा बिक्री गर्ने कामदार ३.८८ र व्यवस्थापक ३.२० प्रतिशत रहेका छन् । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार औद्योगिक वर्गीकरण अनुसारको संलग्नता हेर्दा कृषि वन र माछापालन क्षेत्रमा ६४.७४ प्रतिशत, थोक तथा खुद्रा व्यापारमा ११.५३ प्रतिशत, निर्माण क्षेत्र ८.६९ प्रतिशत, अन्य सेवा प्रदान गर्ने क्रियाकलापमा ३.७७ प्रतिशत र औद्योगिक क्षेत्र २.६१ प्रतिशत रोजगारीमा संलग्न छ । 

भारतको राष्ट्रिय रेल नेटवर्कसँग नजिकको सम्बन्ध

चन्द्रौटा, जितपुर लगायतका ठाउँ जिल्लाको सहरी विकासको केन्द्र बनेका छन् भने सदरमुकाम तौलिहवा प्रशासनिक केन्द्रका रूपमा परिचित छ । चन्द्रौटा–कृष्णनगर सडक खण्ड औद्योगिक तथा व्यापारिक गतिविधिका कारण विस्तार हुँदै गएका छन् । मुलुकमै नाम चलेका सिमेन्ट र सरिया उद्योग पनि यही खण्डमा संचालित छन् ।

भारतसँग सबैभन्दा नजिकको राष्ट्रिय रेल नेटवर्कसँग कपिलवस्तु जोडिएको छ । सीमा बजार कृष्णनगरको बढनी नमुना रेल स्टेसन दशगजादेखि सय मिटरमै पर्छ । यसले भारत लगायत तेस्रो मुलुकसँग व्यापार व्यवसाय गर्न सहज बनाएको छ । तर, सुख्खा बन्दरगाह नहुँदा समस्या भइरहेको छ । हरेक चुनावमा सुख्खा बन्दरगाह चुनावी मुद्दा र आश्वासन बन्ने भए पनि बन्न सकेको छैन । कृष्णनगर नाका भारतका ठूला सहर पुग्ने मध्य पश्चिमको प्रमुख गन्तव्य बनेको छ । यहाँबाट रेल र बस भारतका प्रमुख सहर दिल्ली, मुम्बई, हरियाणा, पंजाब र कलकत्तासम्म पुग्ने गर्छन् । कृष्णनगर भन्सार नाका मुलुकको १० ठूला भन्सार नाकामा पर्छ । 

केन्द्रमा प्रभाव जमाउने नेताको कमी

जिल्लाबाट चुनिएर नेताले केन्द्रमा प्रभाव जमाउन नसक्दा पनि यहाँको विकासमा प्रभाव परेको हो । हुन त ०३८/३९ तिर राघवेन्द्रप्रताप शाह संचार राज्यमन्त्री भएका थिए । ०४३ सालमा हरिनारायण रजौरिया कृषि तथा कानुन मन्त्री भएका थिए । पंचायती व्यवस्थापछि कमलेशकुमार शर्मा, दीपकुमार उपाध्याय, मिर्जादिलसाद बेग, बृजेशकुमार गुप्ता, अकवाल अहमद शाह, वीरेन्द्रकुमार कानोडिया, ईश्वरदयाल मिश्र, दानबहादुर चौधरी र सुरेन्द्रराज आचार्य लगायत मन्त्री भएका थिए ।

बाबुराम भट्टराई मन्त्रिपरिषदमा जिल्लाका ३ जना मन्त्री भएका थिए । तर, कसैले उल्लेख्य काम गरेनन् । जित्ने, जाने आफ्नै नेता–कार्यकर्तालाई कसरी खुसी बनाउने बाहेक कुनै काम गरेनन् । जिल्लाबाट नेतृत्व गर्दै केन्द्रमा जानेले योजना र विकासका काम ल्याउन नसक्दा पुरानो जल्दोबल्दो सहर ओझेलमा पर्दै गएको स्थानीय जानकारहरू बताउँछन् । 

सिद्धदेखि बुद्ध पुरुषको जन्मथलो

संसारलाई शान्तिका लागि डोर्‍याउने सिद्ध पुरुषको जन्मथलोका रूपमा कपिलवस्तु चिनिन्छ । भगवान् गौतम बुद्धभन्दा अघि कनकमुनि बुद्धको जन्मस्थल निग्लिहवा र क्रकुच्छन्द बुद्धको जन्मस्थल गोटहवा पनि यही पर्छ । चीनमा बौद्ध धर्मदेशना र प्रचारप्रसार गर्ने बुद्धभद्र पनि यहीँ जन्मिएका थिए । शाक्यवंशीय राजा अमृतोदानका वंशज भनिने उनी पाँचौं शताब्दीमा चीन पुगेका थिए ।

इतिहासकार विजयनारायण मानन्धरका अनुसार सम्भवतः उनी चीन जाने पहिलो नेपाली हुन् भनेर पुस्तकमा उल्लेख गरेका छन् । चिनियाँ बौद्ध धर्मको विकासमा बुद्धभद्रको ठूलो योगदान छ । नेपालका बुद्धस्थल भ्रमण गर्दै हिँडेका चिनियाँ पैदल यात्री फाहियानका उनी समकालीन हुन् । फाहियानले नै कपिलवस्तु लुम्बिनीका यात्रा विवरण लेखेर आधिकारिकता दिने काम गरेका थिए । लुम्बिनी र कपिलवस्तु पुष्टि गर्न उनको यात्रा विवरण बलियो प्रमाणका रूपमा छ । पछि दुवै जनाले चीनको नानचिङमा भेटेर संस्कृतमा लेखिएको बौद्ध धर्मग्रन्थ अनुवाद गरेका थिए । 

त्यस्तै सिद्ध सम्प्रदायको ३४ औं धर्मगुरु कुक्कुरीपा पनि तौलिहवामा जन्मिएका थिए । अवधी भाषाको आदिकवि मानिने कुक्कुरीपा चीनमा निकै सम्मानित व्यक्तित्वमा पर्छन् । उनी धर्मदेशना र बुद्ध शिक्षाको प्रचारप्रसार गर्दै चीन पुगेका थिए । विसं ईस ८०० साल तिर जन्मिएका उनी तिब्बत र चीनमा लामो समय बसेर शान्ति शिक्षामा लागे । अमरसिंह बाणाद्वारा रचित संस्कृत भाषाविज्ञानसम्बन्धी पर्यायवाची कोशको पुस्तक हो– अमरकोष । यसलाई विश्वको सबभन्दा प्राचीनतम शब्दकोश मानिन्छ । उक्त कोषका रचनाकार बाणा पनि तौलिहवामा जन्मिएको संस्कृतिविद् डा. गितु गिरीले बताए ।

नेपाली साहित्यमा छुट्टै छाप छाडेका भवानी भिक्षुको पनि जन्मथलो गोटिहवा हो । उनी मदन, साझा र त्रिभुवन पुरस्कार पाउने पहिलो नेपाली साहित्यकार हुन् । उनका धेरै पुस्तक पाठ्यपुस्तकका रूपमा प्रयोग भएका छन् । तर, उनलाई तौलिहवामा धेरैले नचिन्ने वरिष्ठ पत्रकार राजेन्द्र दाहालले बताए । ‘उनको पुस्तक अमेरिकाको विश्वविद्यालयमा खोज अनुसन्धान हुन्छ,’ उनले भने, ‘तर, गाउँठाउँमा उनी बिरानो छन् ।’ 

अपेक्षाकृत विकासले फड्को मार्न सकेन

२०१५ सालमा तौलिहवा पश्चिम नेपालको चल्तापूर्जा सहर थियो । त्यतिखेर राजा महेन्द्रको सवारी हुँदा यहाँका साहुमहाजनले चन्दा संकलन गरेर भव्य स्वागत द्वार बनाएका थिए । स्थानीयको स्वागत सत्कारबाट प्रभावित भएर राजा एकदिन यहीँ बसे । बजारमा राम्रा राम्रा घर देखेर बखान पनि गरे । ०१४/१५ सालताका तौलिहवामै अपिली कार्यालय (अहिले जिल्ला समन्वय समिति भवन)मा थियो । अहिले उच्च अदालतकै जस्तो काम यहाँबाट हुन्थ्यो । दाङ, अर्घाखाँची र बुटवलसम्मका मान्छे मुद्दा पुनरावेदन गर्न यहाँ आउँथे । ‘राजालाई स्वागत गर्न हामी विद्यार्थीका रूपमा चपरतल्लामा गएका थियौं,’ स्थानीय पशुपतिमणी त्रिपाठीले भने, ‘राजाको टोली यहाँको बन्दोबस्ती देखेर खुसी थियो । हामीले राजातिर हेर्न आदेश पर्खिनु पर्थ्यो । दायाँ हेर, देब्रे हेर भन्थ्यिो । अगाडि बढ्न आदेश दिइन्थ्यो । तर, मैले कसैले थाहा नपाउने गरी हेर्थें– राजा निकै खुसी देखिन्थे ।’ 

यही कुराले नै २०२०/२२ सालतिर तौलिहवा बजार कति विकसित थियो भन्ने तथ्य उजागर गर्छ । त्यतिखेरका भवन र पूर्वाधारका संरचनाले नै विकासको अवस्था कस्तो थियो भन्ने छर्लङ्ग देख्न सकिन्छ । जसका कारण तौलिहवा पश्चिम नेपालकै विकसित र आधुनिक सहरमा गनिन्थ्यो । चहलपहल उत्तिकै थियो । व्यापार व्यवसाय फस्टाएको थियो । यहाँ व्यापारीहरू व्यापार व्यवसायका लागि बुटवल, भैरहवासम्म पुग्थे । सबैका घोडा थिए । घोडाबाटै व्यापार गर्थे । अर्घाखाँचीबाट पनि व्यापारका लागि व्यवसायी तौलिहवा पुग्थे । ०१५/१६ सालदेखि ०३८ सम्मै यहाँ घोडा यातायात फस्टाएको थियो ।

०३२/३४ सालसम्म विकासमा फड्को मारेको सहर तौलिहवा त्यसपछि बिस्तारै ओझेलमा पर्दै गएको छ । समयनुसार विकासले फड्को मार्न सकेको छैन । जिल्लाबाट नेतृत्व गर्ने नेताको आपसी तानातान र समन्वयको अभावमा विकासको गतिलाई निरन्तरता दिन नसक्दा पछि पर्दै गएको छ । जसका कारण राणा शासनको अन्त्यपछि उदाउँदै गएको पुरानो सहर तौलिहवा अहिले बिरानो र उपेक्षित बन्दै गएको छ । ऐतिहासिकता हराउँदै गएको छ । त्यतिखेर विकासमा बुटवल र भैरहवाभन्दा अगाडि रहेको सहर अहिले निकै पछि छ । विकासमा ती सहरले मारेको फड्कोले तौलिहवाको पहिचान हराउन थालेको छ ।