काठमाडौँ — निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गरिरहेका कुनै राजनीतिक दल वा उम्मेदवारको पक्ष वा विपक्षमा कसैले आफ्नो विचार वा टिप्पणी प्रस्तुत गर्दा अर्को समूह सामाजिक सञ्जालमा तुरुन्तै धम्कीमा उत्रने र चरित्रहत्या गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । कुनै विषयमा समर्थन वा विरोध जनाउँदै अभिव्यक्ति दिँदा पुरुषलाई दलाल वा पैसामा बिकेको र महिलालाई चरित्रमाथि नै प्रश्न उठाउने मात्र होइन, सामाजिक रूपमा यौन दुर्व्यवहार गर्ने क्रम बढेको छ । यसले निर्वाचनको वातावरणलाई दूषित बनाएको छ ।

टेलिभिजन कार्यक्रम ‘कमेडी नाइट्स विथ च्याम्पियन्स’ को ४७ औं अंकलाई लिएर अहिले सामाजिक सञ्जालमा व्यापक टीकाटिप्पणी भइरहेको छ । आइतबार प्रसारित ‘ट्रेलर’ मा एमाले सचिव महेश बस्नेत देखिनासाथ कार्यक्रम सञ्चालक तथा निर्देशक विशाल भण्डारीमाथि गालीगलौज सुरु भएको थियो । सामाजिक सञ्जालमार्फत आक्रमण तीव्र भएपछि भण्डारीले सामाजिक सञ्जालमा स्टाटस लेख्दै कानुनी उपचारमा जाने चेतावनी दिएका छन् ।

भण्डारीले आइतबार बेलुका ७ बजे ‘ट्रेलर’ फेसबुकमा ‘सेयर’ गरेका थिए । त्यसपछि ‘रेस्ट इन पिस ब्रदर विशाल भण्डारी’, ‘झोले’ भनी गालीगलौज सुरु भएको थियो । कतिपयले त ‘विशाल भण्डारीको छाला काढेर रोडमा ओछ्याएर बस्ने बेला भएको छ’ भन्दै हिंसात्मक टिप्पणी गरेका थिए । 

कार्यक्रम प्रसारण भएमा आउने दिनमा हरेक कामको विरोध र बहिष्कार गर्ने चेतावनी दिइएको थियो । त्यति मात्र होइन, भण्डारीलाई अश्लील गाली पनि गरिएको छ । नेपालको झन्डा प्रोफाइल राखेका व्यक्तिहरूले समेत बाबुआमा, छोराछोरी, दिदीबहिनी जोडेर अश्लील गाली गरेका छन् ।

‘कमेडी नाइट्स विथ च्याम्पियन्स’ को मंगलबार प्रसारित अंकमा नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) का संयोजक पुष्पकमल दाहाल र भरतपुर महानगरपालिकाकी पूर्वमेयर रेनु दाहालको क्यारिकेचर पनि गरिएको थियो । उनीहरूको क्यारिकेचरलाई लिएर नेकपानिकट ‘जेन–जी रेड फोर्स नेपाल’ ले आपत्ति जनाउँदै विज्ञप्ति जारी गर्‍यो । ‘भिडियोमा आदरणीय नेतृ रेनु दाहालको चरित्रचित्रण गर्दै हाम्रो नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका प्रमुख व्यक्तित्व तथा नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका संयोजकप्रति व्यंग्य प्रहार गरिएको देखिएको छ,’ विज्ञप्तिमा भनिएको छ । यसप्रति संगठनले आपत्ति जनाएको छ । 

आलोचना लोकतान्त्रिक अभ्यासको हिस्सा हुन सक्ने तर व्यक्तिगत लाञ्छना र धम्की स्वीकार्य नहुने भण्डारीको भनाइ छ । ‘कानुनी उपचार नै अपनाउँछु भनेपछि धम्की अलि कम हुन थालेको छ,’ उनी भन्छन् । 

सामाजिक सञ्जालका केही प्रयोगकर्ताको असहिष्णुता कन्टेन्ट क्रिएटर सुरुचि बुढाथोकीले पनि भोगेकी छन् । जेन–जी आन्दोलनका क्रममा रास्वपा सभापति रवि लामिछाने नख्खु कारागारबाट निस्किएपछि उनले ‘गो ब्याक रवि लामिछाने’ भन्दै भिडियो बनाएकी थिइन् । भिडियोमा उनले आफूहरूले कुनै व्यक्तिलाई जेलबाट निकाल्न आन्दोलन नगरेको भन्दै जेन–जी आन्दोलनको आवरणमा कुनै व्यक्ति जेलबाट निस्किनु गलत भएको बताएकी थिइन् । तर उनको भनाइ सार्वजनिक भएपछि फेसबुक, रेडिटलगायतका प्लाटफर्ममा उनीमाथि गालीगलौज भयो । 

गालीगलौज सुरुचिमाथि मात्र सीमित रहेन । उनको परिवारको तस्बिर नै सामाजिक सञ्जालमा छरपस्ट पारियो ।  ‘नेपो किड’ भन्दै उनको परिवारको तस्बिरसहितको कोलाज ‘ट्रोल टलिवुड’ नामक पेजबाट सार्वजनिक गरियो र ‘ट्रोल’ भयो । त्यही तस्बिर ‘एनईबी नेपाल’ नामक फेसबुकलगायत पेजबाट भाइरल गराइयो । अहिले पनि कुनै दलको समर्थन नगरी राम्रो उम्मेदवारको पक्षमा बोल्दा आफूलाई ‘त्यो पार्टीले कति पैसा दियो ?’ भन्ने प्रश्न बर्सिने गरेको सुरुचिले सुनाइन् ।

पारिवारिक तस्बिर कमेन्ट सेक्सनमा राखेर अपमान गरिँदा आफूलाई गहिरो मानसिक असर परेको उनको भनाइ छ । ‘म र मेरो परिवारमाथि आएको घृणा देखेपछि सामाजिक सञ्जालमा बोल्न नसक्ने अवस्था आएको छ,’ उनले भनिन्, ‘बुबा–आमाका फोटाहरू जताततै अपलोड गरेर झोले भनेर लेखिदिने गरिन्छ । त्यसैले केही बोल्न/लेख्न पनि डराउनुपर्ने अवस्था आएको छ ।’ 

राजनीतिक टिप्पणीका कारण सामाजिक सञ्जालमा भीडको निसानामा परेकी कलाकार हुन् नवीना सिलवाल । ‘खुइली’ नामबाट परिचित उनले रास्वपा सभापति लामिछाने सहकारी ठगी प्रकरणमा जोडिएको र सर्वसाधारण ठगिएको विषयबारे बोल्दा आफ्नो चरित्रहत्या गरिएको बताउँछिन् । ‘राजनीतिक प्रश्न सोध्ने वा आलोचना गर्नेबित्तिकै अपशब्द बोल्ने, चरित्रहत्या गर्ने, नक्कली फोटो (डिपफेक) बनाएर सामाजिक सञ्जालमा फैलाउने प्रवृत्ति बढेको छ,’ उनले भनिन् । 

एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र नवीनाको तस्बिर जोडेर अहिले आपत्तिजनक सन्देशसहित सामाजिक सञ्जालमा भाइरल गराइएको छ । ‘अश्लील शब्द प्रयोग गर्दै गाली गर्ने त कति छन् कति ! सिधै मेसेज नै पठाउँछन्,’ उनले भनिन् । 

नवीना अहिले साइबर अपराधअन्तर्गत कानुनी उपचार खोजिरहेकी छन् । ‘म कलाकार हुनुभन्दा पहिला यो देशको नागरिक हुँ । देशको राजनीति र भविष्यबारे बोल्न पाउनु मेरो अधिकार मात्र होइन, कर्तव्य पनि हो,’ उनी भन्छिन्, ‘सामाजिक सञ्जालमा आउने गालीगलौज र मानसिक दबाबले धेरैलाई चुप लाग्न बाध्य बनाइरहेको छ । हिजो हाम्रा बाबुआमा बोल्न डराउँथे, उनीहरूले लडेर हामीलाई बोल्न सक्ने बनाए । तर आज फेरि आफ्नो कुरा राख्न डराउनुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ,’ उनले भनिन् ।

गायिका ज्योति मगर पनि एक समय एआई प्रविधिमार्फत सिर्जित तस्बिरको सिकार बनेकी थिइन् । एमालेको १३ औं महाधिवेशनमा उनले ओलीसँगै बसेर सुन्तला खाएकी थिइन् । तर त्यही तस्बिरलाई ‘डिपफेक’ बनाएर आपत्तिजनक अर्थ लाग्ने गरी सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बनाइएको थियो ।

निर्वाचनका बेला हरेकजसो दलले सन्देशमूलक गीत र म्युजिक भिडियो बनाएका छन् । तर त्यस्तै भिडियोमा अभिनय गरेकै कारण सामाजिक सञ्जालमा आफूमाथि हिंसा हुने डरले मोडेल तथा टिकटक स्टार स्मारिका ढकालले भिडियो रिलिज नहुँदै माफी मागेकी थिइन् । 

‘मैले एकदम ठूलो गल्ती गरें । हजुरहरूले मलाई गाली गर्नु हुन्छ भन्ने मलाई थाहा छ । अहिले रिग्रेट भइरहेको छ । कहिलेकाहीँ मान्छेबाट गल्ती हुँदो रहेछ,’ हात जोड्दै उनले भनेकी छन्, ‘अहिले मैले जुन टिमसँग काम गरेकी छु, उहाँहरू मैले पहिला पनि काम गरेको टिम हो । त्यसैले उहाँहरूले बोलाएपछि म गएँ । गीत एमालेको रहेछ । मैले मेकअप गरिसकेपछि मात्र थाहा पाएँ ।’ भिडियो रिलिज भएपछि दर्शकले गाली गर्छन् भन्ने डरकै कारण माफी मागेको स्मारिकाले कान्तिपुरसँग बताइन् । 

जात व्यवस्था, महिला अधिकार र पितृसत्ताबारे बोल्दा र लेख्दा आफू र साथीहरूले सामाजिक सञ्जालमा घृणा र आक्रोशको सामना गर्नुपरेको उनले बताए । ‘कतिले त सजिलै पचाउलान् तर कतिपय मेरै साथीहरू यस्ता अभ्यासबाट बोल्नै डराउने र डिप्रेसनमा जाने अवस्था बनेको छ,’ उनले भने ।गायक तथा अभिनेता प्रकाश सपुतले एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको प्रशंसा गर्दा सामाजिक सञ्जालमा ट्रोल र बहिष्कारको सामना गर्नुपरेको थियो । १९ फागुन २०८१ मा ‘केपी शर्मा ओली ः सपना, संघर्ष र संकल्प’ पुस्तक लोकार्पण कार्यक्रममा सपुतले ओलीबाट संघर्ष गर्न सिक्नुपर्ने बताएका थिए । ‘सपना देख्न पछि हट्ने, प्रगति गर्न पछि हट्ने, संघर्ष गर्न पछि हट्नेका लागि केपी ओलीको जीवन प्रेरणादायी छ,’ उनले भनेका थिए । 

सपुतको अभिव्यक्तिपछि उनको जातसमेत जोडेर सामाजिक सञ्जालमा गालीगलौज भएको थियो । यतिसम्म कि उनको फिल्म बहिष्कार गर्न आह्वान गर्दै अभियान चल्यो । विवादको असर उनको फिल्म ‘वसन्त’ को प्रदर्शनमा पर्‍यो । त्यही प्रसंगलाई लिएर गत १० कात्तिकमा ‘सोल्टिनी’ फिल्मको प्रचार कार्यक्रममा एक पत्रकारले सपुतलाई ‘तपाईंले ओलीको प्रशंसा गर्नु गलत भयो ?’ भनी प्रश्न गरेका थिए । जवाफमा उनले ‘गलत भयो’ भनी स्वीकारेका छन् । सपुत अहिले रास्वपाको सामानुपातिक सांसदको उम्मेदवार छन् । 

स्मारिकाको अग्रिम माफी होस् वा विशाल भण्डारीमाथि गालीगलौज, यी सबै प्रकरणले साझा सन्देश दिन्छन्– सामाजिक सञ्जाललाई दुरुपयोग गरेर व्यक्तिगत कुण्ठा पोख्ने र घृणा फैलाउने होडबाजी चलेको छ । 

व्यंग्य, आलोचना र समर्थन लोकतन्त्रका स्वाभाविक पक्ष हुन् । डिजिटल प्लाटफर्मले अभिव्यक्तिको सहज माध्यम हो । तर व्यक्तिगत चरित्रहत्या तथा परिवारमाथि प्रहार गर्ने, एआईमार्फत अश्लील तस्बिर बनाएर फैलाउनेजस्ता क्रियाकलापले सामाजिक राजनीतिक बहसलाई पनि प्रदूषित बनाइरहेको छ । त्यसविरुद्ध कानुनी उपचारको बाटो रहे पनि पनि साइबर अपराधको प्रमाण संकलन, प्रक्रिया र न्यायिक ढिलाइले पीडितलाई तत्काल राहत पाउन निकै गाह्रो हुन्छ । 

लेखक एवं नागरिक अभियन्ता सञ्जीव उप्रेती ‘डिजिटल स्पेसमा कसैको नियन्त्रण नभएको र कसले कहाँबाट के लेख्छ भन्ने थाहा नहुने भएकाले संसारभर ‘बुलिङ’ गर्ने अभ्यास देखिएको बताउँछन् । भन्छन्, ‘यो समस्या हो । यसले फरक विचारहरूलाई निषेध गर्छ ।’