BS 2028 and 2082. For KP Sharma Oli (74), these years are a coincidence – days of struggle, political transition, fleeting fame, many strange incidents and an upward political graph. The Jhapa rebellion of 2028 was one point when Oli emerged in politics. And, the Gen-G rebellion of 2082 became another point, which analysts have called Oli’s ‘upward journey’.

While the powerful Prime Minister of the coalition government was living a happy life, after the Gen-G movement toppled the government, Oli sat in the army barracks, almost ‘zero, zero’, as Ganesh Rasik’s song ‘O Shunyota’ says. Protesters had reduced his house in Balakot, Bhaktapur to ashes on 24 Bhadra. After initially staying at the Suparitar Barracks in Makawanpur and later at the 7th Brigade Headquarters, Oli started a new life journey with his wife Radhika Shakya in a rented house in Gundu.

Looking at Oli’s life path, it is seen that there are many memories in the blurred picture. There are many stories in those pages – of happiness, sorrow, passion and struggle. But Oli does not seem to be disturbed or disturbed by the series of sorrows. Oli’s political history is a long journey from prison life to Prime Minister. Oli became Prime Minister for the first time on 25 Asoj 2072. When he became Prime Minister for the second time on 3 Falgun 074, he had almost a two-thirds majority.

In the meantime, when the then Federal Socialist Forum led by Upendra Yadav also joined the government, the government's support had reached two-thirds. But he was able to run the government for only about three and a half years. When he became Prime Minister again on 30 Asaj 081, he had almost two-thirds support. At that time, the first party in the House of Representatives was the Congress. Such a powerful government was struck down by the lightning of the Gen-G rebellion.

The Gen-G had made demands from the Oli government - end corruption, good governance, and lifting the restrictions on social media such as Facebook and YouTube, which were banned on 19 Bhadra. The feudal culture and ego within the ruling style of the leader who ran the state were also making the Gen-G angry. After being banned from social media for not registering, the frustrated Zen-G took to the streets against the government.

The government resorted to extreme repression on the first day of the Zen-G movement, Bhadra 23. 21 people died that day due to police firing. After that incident, Oli was expected to immediately resign from the post of Prime Minister upon taking responsibility. But Oli was not ready for that. On Bhadra 24, the protesters became violent, arson and vandalism began in many government and private structures across the country, and even buildings and offices were set on fire and vandalized. Only then did Oli resign. Analysts say that not handing over the party leadership even after the Zen-G movement is another big mistake of Oli.

After the Zen-G rebellion, Oli had said, ‘The shooting that day was not on the government’s orders, nor was the government’s order given.’ Security personnel stand in combat positions with weapons around the clock to protect the offices of major constitutional bodies in any country in the world. They have taken an oath of the law, not the government's order. That day, too, the shooting was not on the government's order, nor did the government give the order.'

Oli, who is accused of 'ordering to suppress the Gen-G rebellion and shoot the youth,' continued to call the government's investigation commission a hoax. He kept saying, 'After preparing 27 questions, the bullets came from here, they were told to lock up so-and-so. This is not a commission, it is just an 'artificial' or deceptive hoax set up to do the work ordered.'

000

Someone has said that there is no place for emotions or feelings in politics. That is the leader, who can play on the emotions of the voters by saying anything at any time, can share dreams. He can fulfill that dream or not. He just keeps playing – on the dreams and emotions of the people. What is the meaning of emotions in professional politics?

Politics in the country has become – as Indra Bahadur Rai’s much-loved novel ‘Aaj Ramita Cha’ says, just a laugh, where there are some new-old old and young heroes. And, there are countless ‘laughters’, that is, ‘people’. The election atmosphere is like a battlefield, if the leaders who have gone door to door to ask for votes or are busy in election meetings, undermine the opposition camp, and weaken it. A real example of this scenario going on across the country is – Oli and Balendra Shah are contesting the election, probably the real ‘epicenter’ of this election season – Jhapa-5.

After the Gen-jis branded the leaders ‘badmas’ and drove them from power, and the fire in the parliament building was extinguished, the House of Representatives itself was dissolved. Oli, along with hundreds of other 'dream-sharing' leaders, is at the doorsteps of the people during the House of Representatives elections announced on the recommendation of Sushila Karki's interim government. He is saying, 'Vote again, after winning, I will take action against all those who burned down government buildings and houses during the Gen-G movement.' The entire UML line, which has entered the election by projecting Oli as the future Prime Minister, is also saying, 'Oli again, UML again.' What will happen now? The result is in the hands of the people.

000

After the Gen-G rebellion of 082, Oli, who emerged from the Jhapa rebellion of 028, may be reminded of the political series of coincidences and separations. However, fatigue is not found in the dictionary of his life. Oli, who is fighting an election battle with a 39-year-old candidate and rapper Balendra Shah in his own stronghold of Jhapa-5, is probably in the 'last ditch' of politics.

What were those black and white days of the Jhapa uprising in Sambat 2028 like? What terrible hardships did KP Oli go through?

After the 'Jhapa Movement Organization Committee' was formed in 2028 under the leadership of Oli and Radhakrishna Mainali, the government began intense repression. That committee of young people, who were deeply dissatisfied with the state, decided to launch a 'guerrilla struggle to eliminate the class enemy' on 10 Baisakh 2028. That movement wrote a different and new chapter in the communist history of Nepal. The goal of that uprising that emerged in Jhapa was patriotism, democracy, social justice, equality and public awareness.

Leader Pradeep Gyawali has written about the 54-year-old Jhapa uprising, ‘The study of the Jhapa uprising, which gave a new direction to Nepali politics, and its development as a radical democratic force, is an important topic in itself. ...There are basically three reasons that motivated the Jhapa uprising – the oppression and the rush to be liberated created by the king’s dictatorship, the dissatisfaction of the farmers against feudal exploitation, and the anger of the young revolutionaries against the laxity, inaction, and helplessness of the leadership in the communist movement.’ (Kantipur Koseli, Itisakai Tohu Ghumti)

After Dharmaprasad Dhakal and his son Gyani were killed during the Jhapa uprising, Dharmaprasad’s wife Dharmakumari filed a police complaint. The District Police Office, Jhapa, filed a case of murder and dereliction of duty against more than 50 people. The then government had formed a one-member special court under a single bench of Supreme Court Justice Trilok Pratap Rana to dispose of the case.

Rana's bench delivered the verdict on 11 Chaitra 030 based on the statements of the accused and witness Rohwar, police reports and other evidence recovered on the spot. The then government had filed a case accusing the then rebels in all the incidents that took place in Jhapa. Oli was one of the 44 people sentenced by the court. He was sentenced to 10 years in prison.

Five people were shot dead in the Sukhani forest on 21 Falgun 029 under the pretext of moving the prison. Niroj Kattel of Jhapa, Dhulabari, has written in his book '2028: The Inside Story of the Jhapa Rebellion', 'When the rebels started to become the target of the administration's eyes, KP Mohan Chandra left Jhapa to take Adhikari. Oli returned with Mohan Chandra, who was working as a laborer in India. On 23 Asoj 030, Mohan Chandra, the main leader of the movement, was also arrested in Rautahat along with Oli. The police filed a case against these two and sent them to Kathmandu.’

After arresting Oli in Rautahat, the police filed a case against him for dereliction of duty and a civil case. He was sentenced to an additional 6 years in prison. After his arrest, Oli spent four years in the roundhouse. In his prison memoirs, published in the ‘Yugdoot’ magazine, edited by Raghu Pant, Oli wrote, ‘In the prison, you couldn’t stand up straight or even sleep with your legs stretched out. You had to defecate and urinate right there. Rats would spray dirt on you and you had to sleep in damp clothes. It was extreme torture. You had to fight rats in the holes of the roundhouse. Rats would contaminate the septic tank.'

Radhakrishna Mainali's book 'Unwritten History', titled 'KP's Stories', states, 'KP Oli had been suffering from ulcers and tuberculosis in the central prison for a long time. His physical condition had become extremely weak. He would vomit blood due to ulcers. For such a patient, we had nothing but boiled rice and grated radish juice in the name of nutritious food. On top of that, Oli was a very picky person, he would not eat anything that was cooked. ... He was so sick that he could not get up... Only bones and ribs were visible in his body.'

Five people were shot dead in the Sukhani forest on 21 Falgun 029 under the pretext of transferring the prison. In his book ‘2028: The Inside Story of the Jhapa Rebellion’, Kattel writes, ‘Since the prison was overcrowded and there was no other place to keep them in Jhapa, the court had mentioned that five of those serving life sentences would be transferred to Ilam Prison. The order was given, naming the prisoners who were to be transferred. The five prisoners were – Ramnath Dahal, Netra Ghimire, Biren Rajbanshi, Krishna Kuinkel and Narayan Shrestha.’

Oli writes in his memoir, ‘The attempt to assassinate me was stopped by Police Sub-Inspector Mohan Prasad Adhikari.... I was taken out of Gaur police station at night to be transferred to Birgunj jail. I was kept in a police van. However, I was transferred to jail with a plan to kill me on the charge of trying to escape into the jungle without reaching Birgunj. I was handcuffed and surrounded by police personnel. They also had heavy tools to dig a hole to bury my body. But, my life was saved that day because of Sai Mohan Prasad Adhikari.’

Radhakrishna Mainali has written, ‘In the Jhapa rebellion that lasted from Jestha 028 to Kartik 030, action was taken against seven feudal landlords, while the then ruler killed 11 of our warriors. Other leaders and activists were arrested.’

At that time, although the Jhapa rebellion was viewed with different eyes, the communists used to say, ‘It was a tide of ideology, in which the seeds of national pride, people’s liberation and social change were sown.’

000

In previous elections, Oli would often travel around the country or visit voters’ doorsteps for a limited time. However, now his ‘menu’ for the election has changed. Perhaps feeling pressure from Balendra, a senior leader of the Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) who has been put forward as the future Prime Minister, Oli has almost not left Jhapa-5. Going to people's homes every day, asking for votes, listening to their concerns, attending election rallies and meetings, and being busy discussing his agenda has become his daily routine. In previous elections, Oli would only focus on meetings and speeches when he reached Jhapa-5.

To Kantipur's question, "Did you not feel pressure from the candidacy of outgoing Kathmandu Mayor Balendra Shah?", Oli replied, "What do you mean by Balendraji doing this work, this history, this contribution, this sacrifice? Is there anything that says he has done so much to bring democracy to this country, has done so much to bring development? If so, I am not aware of it. Instead, he must have been driving a bulldozer in the slums of squatters. He must not have allowed people to live near the riverbanks." Now the squatters are terrified - they think someone has come to Kathmandu to drive a dozer and make the squatters cry. The people who work in the Kawadi are also terrified. Damak is one of the cleanest cities, it is one of the most organized cities. Did he come here to learn rather than do anything? He has not done any development in Kathmandu. He was seen saying that he built the roads and bridges built by others. Sometimes there were problems and fights in the cowshed that the Marwaris have been running for more than 90 years. I do not want to go into such problems. But, the people here are aware.'

दबाबको मुख्य बिन्दु हो– परम्परागत राजनीतिक शैलीमाथि आक्रोशित जेन–जीको विद्रोह । त्यो विद्रोहमा राज्यपक्षबाट भएको बल प्रयोगलाई लिएर ओलीलाई प्रश्न गरिएको गरियै छ, जसकारण उनको ‘ब्रान्ड’ नै धमिलो बन्दै छ ।   When asked by Kantipur why Balendra came to Jhapa-5, Oli said, 'He has a habit of lying, Ravi's cunning led him here and trapped him.' पछि प्रधानमन्त्री बनाइदिने भनेको छ तर निस्किन नसक्ने गरी खाल्डोमा हाल्दिएको छ ।’ 

ओलीले ‘दबाब’ महसुस नगरेझैं गरे पनि राजनीतिका खेलाडीहरू भन्छन्— उनी यस पटक आफ्नो पुरानो गढ झापा–५ मा असाध्यै ठूलो दबाबमा छन् । पहिलेका चुनावमा उनी सहजै जित्थे । तर विशेष अवस्था र परिस्थितिमा हुँदै गरेको यो चुनावको कथा बदलिएको छ । यो परिस्थिति असाध्यै तनावपूर्ण पनि छ ।

फेरि भनौं, यो दबाबको मुख्य बिन्दु हो– परम्परागत राजनीतिक शैलीमाथि आक्रोशित जेन–जीको विद्रोह । त्यो विद्रोहमा राज्यपक्षबाट भएको बल प्रयोगलाई लिएर ओलीलाई प्रश्न गरिएको गरियै छ, जसकारण उनको ‘ब्रान्ड’ नै धमिलो बन्दै छ ।

अर्कातिर बालेन्द्रको चुनावी दौड र देश दौडाहा ओलीको भन्दा तेज छ । यो चुनाव बालेन्द्र अनि ओली दुवैका लागि ‘पर्सनल’ वा ‘पोलिटिकल्ली’ दुवै हिसाबले ‘करिअर’ को ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ बन्ने निश्चित छ । घरदैलोमा स्याँस्याँ र फ्याँफ्याँ गर्दै दौडिरहेका ओली र बालेन्द्रमध्ये एकलाई पर्खिरहेको छ— गौरवले वा बर्बादीले ।

ओलीलाई यस पटक झापा–५ मा किन पनि गाह्रो छ भने पहिले केही पटक उनले राप्रपासँगको तालमेलमा सजिलै चुनाव जितेका थिए । यस पटक उनी एक्ला छन् । के ओलीले यसपालि पनि राप्रपासँग गठबन्धन गरेर जितको सहज बाटो रोज्नेछन् ? त्यो सम्भावनामाथि बहस–विमर्श पनि अलि–अलि सुनिन्छ ।

ओलीका लागि यो चुनाव संसद्को एक सिट वा जितहारको मात्रै विषय हुँदै होइन, पुरानो पुस्ताको अनुभव वा विरासत अनि नयाँ पुस्ताको महत्त्वाकांक्षा वा आकांक्षा वा चाहनाबीच टकराव हो । त्यसैले झापा–५ सम्पूर्ण नेपालकै राजनीतिको ‘सेन्टर’ बनेको छ, जहाँ हेर्नै बाँकी छ– ओलीको बलियो आधार वा अभेद्य किल्ला ढल्छ कि झन् बलियोसँग उभिन्छ ?

ओली उनै हुन्, जसले एमालेमा ७० वर्षे उमेर हदको प्रस्ताव ल्याए, त्यसलाई अनुमोदन गराए, फेरि हटाए– विधान महाधिवेशनबाट । पदाधिकारी दुई कार्यकाल मात्र हुन पाउने व्यवस्था पनि उनैले ल्याए, हटाए । अनि गत मंसिरको एघारौं महाधिवेशनबाट तेस्रो कार्यकालका लागि अध्यक्ष भए । राजनीतिक छवि र करिअरमाथि विमर्श गर्नुअघि भर्खरैको महाधिवेशनबाट छानिएका ‘नयाँ’ अध्यक्ष ओलीको राजनीतिक ग्राफ चियाइहेरौं ।

०००

ओलीको ७४ वर्षे जीवन यात्रामा छ– संघर्ष र सफलता । ओलीले व्यक्तिगत त्यागको विशिष्ट भावनाबाटै राष्ट्रिय नेतृत्वसम्मको राजनीतिक यात्रा अघि बढाएका हुन् । ओली किशोरावस्थामै राजनीतिक आन्दोलनको आकर्षणमा परेका थिए । सायद सामाजिक न्याय, समानता, लोकतन्त्र र राष्ट्रिय स्वाधीनतालाई उनले निजी सपना बनाए । झापा आन्दोलनदेखि पञ्चायतविरोधी भूमिगत संघर्षसम्म उनको राजनीतिक जीवनको असाध्यै कठिनतम् मोड थियो– १४ वर्षे लामो कठोर जेल जीवन, यातना, एकान्तिकता र काराबास ! जेल डायरीमा ओलीले भनेका छन्, ‘मैले पटक–पटक मृत्यु सामना गरें ।’ यस अवधिमा उनले देश र व्यवस्था परिवर्तनको सपनामै आफूलाई केन्द्रित गरे ।

०४६/४७ को जनआन्दोलनपछि बहुदलीय व्यवस्था पुनर्बहालीसँगै ओलीको जीवनको दोस्रो अध्याय सुरु हुन्छ । त्यो चरणमा उनी होमिएका हुन्– लोकतान्त्रिक प्रणालीको संस्थागत विकास, संविधान निर्माण, राष्ट्रिय स्वाधीनता र भूराजनीतिक सन्तुलनमा । मन्त्री, उपप्रधानमन्त्री हुँदै प्रधानमन्त्री बने । ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ को नारा लगाए । भारतीय नाकाबन्दीविरुद्ध जुधे ।

अहिले ओली एक निर्णायक मोडमा उभिएका छन् । उनीसँग छ– पुरानो अनुभव, दृढता र राष्ट्रवादी अडान अनि छवि । एमाले पंक्ति भन्छ– विगतका संघर्षलाई उनले समृद्धिको जग बनाउन खोजेका छन् । नयाँ पुस्ताको आक्रामक परिवर्तनको आकांक्षा, युवा असन्तुष्टि र राजनीतिक अस्थिरताबीच उनी च्यापिएका छन् ।

प्रशंसक भन्छन्, ओली ‘विलक्षण’ हुन् । राजनीतिक विश्लेषक नीलाम्बर आचार्यले लेखेका छन्, ‘केपीजीको भाषामा कमान्ड, विषयवस्तुमा कमान्ड, प्रस्तुतिमा तार्किकता र आफूमा विश्वास प्रस्टैसँग झल्किन्थ्यो । विश्वसमक्ष निर्धक्क प्रस्तुत गर्न सकिने प्रधानमन्त्रीका रूपमा देखें उहाँलाई मैले । विश्वविद्यालय शिक्षा नपाएका प्रधानमन्त्रीलाई विश्वविद्यालयमा शिक्षा दिन योग्य देखें । उहाँको अध्ययनशीलता र स्मरण शक्ति पनि विलक्षण छ । त्यस्तै खट्न सक्ने र अड्न सक्ने क्षमता पनि लोभलाग्दो छ । ओलीजीका यी विशेषताबारे युवा राजनीतिकर्मीहरूबीच बढी चर्चा हुनुपर्ने हो ।’ (केपी शर्मा ओली : सपना, संघर्ष र संकल्प) ।

तर के ओलीले पुरानो पुस्ताको अनुभवलाई नयाँ पुस्ताको ऊर्जासँग जोड्न सक्छन् ? ‘यो प्रश्नले नै नेपाली राजनीतिको भविष्य कोर्नेछ’ भन्छ उनको पार्टी ।

००० 

कार्यकर्ताका लागि ओली ‘बा’ हुन् । ओलीलाई त राष्ट्रिय ‘केपी बा’ हुने रहर थियो । तर जेन–जी विद्रोहपछि त्यस यात्रामा लगभग विराम लागेको छ ।  ओलीको हरेक अभिव्यक्ति र रणनीतिमाथि समाजमा लामो समयदेखि बहस–विमर्श चलिरहेकै छ । त्यसैले कहिले उनी आक्रामक देखिन्छन्, कहिले आलोचक, कहिले सहज ।   ओली असाध्यै वाक्पटु छन्, विपक्षीलाई भित्तामै पुर्‍याइदिन सक्छन् । जस्तो– उनले माओवादीलाई इंगित गर्दै भनेका थिए– ‘काठमाडौंमा रिसाएको बिरालो रोल्पा पुगेर खाँबो चिथोर्छ’, ‘गुलेली बोकेर बाघको सिकार गर्न सकिँदैन’ । अर्को कुनै सन्दर्भमा उनी भन्छन्, ‘बयलगाढा चढेर अमेरिका पुगिँदैन ।’ नजिकका नेता/कार्यकर्ता भन्छन्, ‘ओली असाध्यै किताब पढ्छन् । ज्ञानको गहिराइ र विवेचनाको तीक्ष्णता उहाँमा अति छ ।’

कम्युनिस्ट नेता ओली बेलाबेला साह्रै भाग्यवादी सुनिन्छन् । उनी धर्म, विश्वास, मंगल, अमंगल, लच्छिन, अलच्छिनका विषयमा अभिव्यक्ति दिइरहन्छन् । ज्योतिषशास्त्रको पक्षमा आफ्नो विचार व्यक्त गरिरहन्छन् । जस्तो– वैशाख ०७९ मा बुटवलमा आयोजित एमालेको चुनावी सभामा भनेका थिए, ‘एमाले सरकारमा गएपछि पैसा छैन कहिल्यै भनेन । बाटो चौडा गर्न पैसा छैन भनेन । मेडिकल कलेजका लागि पैसा छैन भनेन । सभागृहका लागि पैसा छैन भनेन । नदी नियन्त्रणका लागि पैसा छैन भनेन । देशभरि नै कहीं पनि विकास निर्माणका काममा पैसा छैन भनेन । तर यो गठबन्धन आयो, पैसा छैन । कस्तो अलच्छिन पस्यो देशमा ? अबको निर्वाचनले यस अलच्छिनलाई जरैसमेत उखेलेर, जरासमेत टक्टक्याएर फ्याँकिदिनेछ । फ्याँक्ने कामको सुरुवात कमसेकम यो वैशाख ३० को निर्वाचनले गर्नुपर्छ ।’

कार्यकर्ताका लागि ओली ‘बा’ हुन् । ओलीलाई त राष्ट्रिय ‘केपी बा’ हुने रहर थियो । तर जेन–जी विद्रोहपछि त्यस यात्रामा लगभग विराम लागेको छ । ओलीको हरेक अभिव्यक्ति र रणनीतिमाथि समाजमा लामो समयदेखि बहस–विमर्श चलिरहेकै छ । त्यसैले कहिले उनी आक्रामक देखिन्छन्, कहिले आलोचक, कहिले सहज ।

प्रतिबन्धित पार्टीको साधारण कार्यकर्ताबाट सुरु भएको ओलीको राजनीतिक यात्राले अनेक गल्छेडा पार गरेको छ । उनका आलोचकको कुरा अर्कै हुन्छ नै, तर प्रशंसक भन्छन्– ‘विकास, समृद्धि र राष्ट्रिय स्वाभिमान ओलीकै नेतृत्वमा सम्भव हुनेछ ।’

पटक–पटक मृत्युसँग ठोक्किएका ओलीले १४ वर्षको कठोर जेल जीवन मात्र होइन, स्वास्थ्यको जटिल चुनौती पनि पार गरेका हुन् । मंसिर ०७८ मा चितवनमा भएको दसौं महाधिवेशनबाट उनी दोस्रो कार्यकालका लागि पार्टी अध्यक्ष निर्वाचित भएका थिए । महाधिवेशनमा चुनाव हुनुअघि उनले भनेका थिए, ‘म धेरैपल्ट जीर्ण स्वास्थ्य अवस्थाबाट, धेरै जटिल अपरेसनहरूबाट गुज्रिएर आएको हुँ । भन्न सक्दिनँ, म कति बाँच्छु । तर, मलाई आज सन्तोष लागेको छ, किनभने म तपाईंहरूलाई आफ्नो अगाडि देखिरहेको छु । जब म तपाईंहरूका हिम्मती चेहराहरू देख्छु– म देशको भविष्य सुरक्षित देख्छु, आन्दोलनको भविष्य सुरक्षित देख्छु, पार्टीको भविष्य सुरक्षित देख्छु, लोकतन्त्रको भविष्य सुरक्षित देख्छु । र, सर्वोपरि कुरा त समृद्धिको यात्रा सुरक्षित र सुनिश्चित रूपमा अगाडि बढ्छ भन्ने कुराको यकिन देख्छु ।’

ओलीको जीवन एक पाठशाला हो– संघर्ष र हठको । भूमिगत संघर्षले उनी राजनीतिमा खारिएका हुन् । विकास र समृद्धिमा उनले बहस नगरेका होइनन् । तर त्यसले कति मूर्त रूप पायो, त्यो अध्ययनकै विषय होला । उनको विकास र समृद्धिको नारा व्यवहारतः पालना गरिएको भए उनी सत्ताबाट किनारामा धकेलिने थिएनन् । कुनै बेला ‘आई लभ यु केपी बा’ भन्नेले नै जेन–जी विद्रोहमा उनीविरुद्ध नारा लगाउने थिएनन् ।

विकासका काम अलपत्र परेपछि, सत्ता, स्रोत र शक्तिको भागबन्डामै सरकार केन्द्रित भएपछि, जनतामाथिको प्राथमिकता बदलिएपछि नै ओलीविरुद्ध नारा नै लाग्न थालेको हो । तर उनी भन्दै छन्— लोकतन्त्र सत्ताको खेल मात्रै होइन, जनताको सर्वोच्चता र राष्ट्रको उज्ज्वल भविष्यको निरन्तर यात्रा हो । र, उनका कार्यकर्ता पनि भनिरहेकै छन्– केपी ओली त्यो यात्राका नेता हुन् ।

०००

ओलीको जीवन किसान परिवारदेखि राष्ट्रिय नेतृत्वसम्मको यात्राको कथा पनि हो । तेह्रथुम आठराई इवा गाउँको एक किसान परिवारमा ११ फागुन २००८ मा जन्मिएका ओलीले बालापनमै आमा मधुमाया गुमाए । हजुरआमाको रेखदेखमा उनको बाल्यकाल बित्यो ।

आफ्नो बालापनको स्मृतिमा उनले एक अन्तर्वार्तामा भनेका छन्, ‘हाम्रो परिवारमा त्यस बेला छोरीहरू थिएनन् । हजुरआमा मात्र रहनुभयो । हजुरआमाले बढारेको देखेपछि मलाई पनि बढार्नुपर्छ भन्ने लाग्यो, मैले त्यही सिकें । उहाँले घर पोतेको देखेपछि घर पोत्नुपर्छ भन्ने लाग्यो र घर पोत्ने/लिप्ने काम पनि गरें । भाँडा माझेको देखेपछि भाँडा माझ्ने गर्दै मैले हजुरआमाले गर्ने घरायसी काम सबैजसो गरें । व्रतबन्ध भएपछि मैले खाना पकाउन पनि सिकें । खाना पकाउने, भाँडा माझ्नेदेखि लिएर तरकारी काट्ने, मसला पिस्ने, बत्ती बाल्ने धागो कात्ने, गाईबस्तु चराउने, अलि पछि भकारो सोहोर्ने, कुँडो पानी खुवाउने, सबै काम म गर्थें । मलाई पढ्न र घरका कामहरू गर्न आनन्द लाग्थ्यो ।’

२०२० मा तेह्रथुम छाडेर ओलीको परिवार झापा झर्‍यो । पछि बुबा मोहनप्रसादले एक विद्यालयको जग्गा ठेक्का लिएर खेती थाले । सुरुमा राम्रै थियो कमाइ, तर खेत खोलाले बगाएपछि परिवार झन्डै सुकुम्बासी बन्यो ।

ती दिनहरूको सम्झनामा ओलीले भनेका छन्, ‘म पढ्न स्कुल पनि गइरहेको थिएँ र काम पनि गरिरहेको थिएँ । म भारी बोक्नेबाहेक सबै काम गर्थें, मैले नसक्ने भनेको भारी बोक्ने काम मात्रै हो । खोलाले जमिन बगाएपछि हामीले अलिअलि जग्गा किन्न सुरु गर्‍यौं । स्कुलको जमिन ठेक्कामा कमाउँदा हाम्रो आर्थिक अवस्था धेरै सुदृढ थियो । त्यसबेला हामी धनी किसानको स्थितिमा थियौं । त्यसपछि हामी गरिब किसानको स्थितिमा र एक पटक सुकुम्बासीको स्थितिमा झर्नुपर्‍यो ।’

१५ वर्षकै उमेरमा (२०२३) मा ओली रामनाथ दाहालको नेतृत्वको ‘मार्क्सवादी अध्ययन दल’ मा सामेल भए । दाहाललाई पछि झापा विद्रोहमा पञ्चायती सरकारले ‘जेल सार्ने’ बहानामा सुखानी जंगलमा लगेर गोली हानी हत्या गर्‍यो । अध्ययन दलमा लागेको दुई वर्षमै ओली पूर्णकालीन राजनीतिमा होमिए । एक वर्षपछि माघ २०२६ मा ‘नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी’ को सदस्यता पाए । त्यही वर्ष उनी पहिलो पटक गिरफ्तारीमा परे । त्यसपछिका चार वर्षमा उनी १० पटक जेल परे ।

ओली परिवारको आर्थिक संकट र राजनीतिक सक्रियताबीचको द्वन्द्वमा च्यापिएका थिए । निरंकुश पञ्चायती व्यवस्थामा उनी बोल्न र संगठन बनाउन थाले । त्यसपछि इतिहासमा झापा विद्रोह भयो र उनी जेल परे ।

२०५२ मा बाढी प्रभावित क्षेत्रको निरीक्षणपछि नेपालगन्जबाट फर्किंदा तत्कालीन प्रधानमन्त्री अधिकारीसहित ओली पनि हेलिकोप्टर दुर्घटनामा परे र संयोगले जोगिए । जेल पर्नुअघि नै तत्कालीन पार्टीबाट निष्कासित भएका ओलीले जेलभित्रै रहँदा ११ पुस २०३५ मा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माले) को संस्थापक सदस्यको भूमिका निभाए । ११ असार २०४४ मा जेलबाट रिहा भए र त्यही वर्ष २ पुसमा नेकपा (माले) केन्द्रीय कमिटी बैठकले उनलाई केन्द्रीय सदस्य र लुम्बिनी अञ्चल इन्चार्जको जिम्मेवारी दियो । २०४६ को जनआन्दोलनले पञ्चायत ढालेपछि १ जेठ २०४७ मा उनी प्रजातान्त्रिक राष्ट्रिय युवा संघ, नेपालको संस्थापक अध्यक्ष बने । त्यसै वर्ष २२ पुसमा नेकपा (माले) र नेकपा (मार्क्सवादी) को एकीकरण भई नेकपा (एमाले) बनेपछि उनी केन्द्रीय सदस्य चुनिए ।  

ओली २०४८ को आमनिर्वाचनमा झापा–६ बाट प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचित भए । तीन वर्षपछि मध्यावधि निर्वाचनमा पुनः विजयी भए । यसबीच पार्टीको पोलिटब्युरो सदस्य भए, विदेश विभाग, प्रचार विभाग र संसदीय विभागको नेतृत्व गरे ।

२०५१ मा उनी पहिलो पटक गृहमन्त्री बने । ओली बेला–बेला दाबी गरिरहन्छन्– मनमोहन अधिकारीको नेतृत्वमा बनेको नेपालको पहिलो जननिर्वाचित कम्युनिस्ट सरकारमा मैले गृहमन्त्रीका रूपमा नयाँ मानक स्थापित गरें— सुरक्षा, प्रशासन र जनताको विश्वास जितें । त्यो समय एक पटक पनि गोली चलेन ।’

२०५२ मा बाढी प्रभावित क्षेत्रको निरीक्षणपछि नेपालगन्जबाट फर्किंदा तत्कालीन प्रधानमन्त्री अधिकारीसहित ओली पनि हेलिकोप्टर दुर्घटनामा परे र संयोगले जोगिए ।

माघ २०५४ मा एमालेको छैटौं महाधिवेशनमा ओलीले प्रस्तुत गरेको ‘शक्ति सञ्चय’ कार्यनीति बहुमतले पारित भयो । महाधिवेशनले उनलाई स्थायी कमिटी सदस्य र विदेश विभाग प्रमुखको जिम्मेवारी दियो । २०५९ मा जनकपुरको सातौं महाधिवेशनमा ‘पार्टीको आन्तरिक लोकतन्त्र मजबुत बनाउन’ बहुपदीय प्रणालीको प्रस्ताव राखे उनले । महाधिवेशनले यसलाई अर्को महाधिवेशनसम्मका लागि स्थगित गरे पनि २०६५ को बुटवलको आठौं महाधिवेशनले पारित गर्‍यो । तर, ओली अध्यक्ष पदमा झलनाथ खनालसँग पराजित भए ।

२०५६ मा झापा–६ बाट पुनः प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचित भएपछि उनी संसदीय दलको उपनेता बने । २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि उनी उपप्रधान तथा परराष्ट्रमन्त्री बने । २०६४ संविधानसभा निर्वाचनमा झापा–७ मा पराजित भए । मंसिर २०७० को अर्को निर्वाचनमा झापा–७ बाट संविधानसभा सदस्य बनेपछि संसदीय दलको नेता भए ।

साउन २०७१ को नवौं एमाले महाधिवेशनमा पूर्वमहासचिव माधवकुमार नेपाललाई हराएर ओली पार्टी अध्यक्ष बने । त्यसबेला उनले भनेका थिए, ‘हामीले नवौं महाधिवेशनयता पार्टीलाई स्पष्ट वैचारिक दिशातर्फ अगाडि बढायौं । के हो एमाले ? के हो यसको नीति ? कता जाने हो ? यसको रंग के हो ? कतिले यसको लिंगबारे प्रश्न उठाए, अनेक प्रकारका दुर्वाच्य बोले । वास्तवमा परिस्थिति पनि वैचारिक हिसाबमै अन्योलग्रस्त थियो । त्यस स्थितिबाट हामीले पार्टीलाई अरू एक्लैले हामीसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने स्थितिमा पुर्‍याएका छौं ।’

भारतले नेपालविरुद्ध नाकाबन्दी लगाएकै बेला २५ असोज २०७२ मा ओली प्रधानमन्त्री बनेका थिए । नाकाबन्दीका बेला भारतविरुद्ध राखेको दृढ अडानका कारण उनी लोकप्रिय भए । ओलीका समर्थक भन्छन्, ‘ओलीले बाह्य दबाबमा राष्ट्रिय स्वाधीनता र स्वाभिमानको रक्षा गरे ।’ ओलीको परराष्ट्र नीति थियो, ‘सबैसँग मित्रता, कसैसँग पनि शत्रुता छैन । हामी समानता, न्याय र अन्तर्राष्ट्रिय उत्तरदायित्वका आधारमा मित्रता खोज्छौं ।’

साउन ०७३ मा तत्कालीन माओवादी केन्द्रले अविश्वास प्रस्ताव राखेपछि ओलीले राजीनामा दिए । तर, २०७४ को निर्वाचनपछि उनी फेरि प्रधानमन्त्री बने । ओलीले त्यसबेला अनेकन योजना ल्याए, अनेकन सपना देखाए— चीन र भारत जोड्ने उत्तर–दक्षिण रेलमार्ग, पूर्व–पश्चिम रेलमार्ग, सुरुङमार्ग, राजमार्गहरूको विस्तार, मध्यपहाडी लोकमार्ग निर्माण, सुनकोशी–मरिन डाइभर्सनलगायतका सिँचाइ आयोजना र फलाम खानीको निर्माण थालनी ।

भारतले अतिक्रमण गरेको लिम्पियाधुरासहितको भू–भाग समेटेर तयार गरिएको नेपालको ‘चुच्चे नक्सा’ ७ जेठ २०७७ मा जारी गरियो । संसद्ले ३१ जेठ २०७७ मा संविधान संशोधन गरी निसान छाप पनि अद्यावधिक गर्‍यो । राष्ट्रिय नक्सा र सीमा अखण्डताको यो साहसिक कदम उनको राजनीतिक जीवनको सम्झिइने काम बन्यो । ओलीले यसबाट भव्य ‘राष्ट्रवादी छवि’ निर्माण गरे । र, सडकमा ‘आई लभ यू केपी बा’ को नारासमेत लाग्यो ।

नेपालले चुच्चे नक्सा सार्वजनिक गरेपछि भारतको राजनीतिमा तरंग निम्तियो । नक्सा सार्वजनिक भएपछि भारतीय विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता अनुराग श्रीवास्तवले भनेका थिए, ‘यो बनावटी विस्तारको दाबी कुनै ऐतिहासिक तथ्य र प्रमाणमा आधारित छैन । यो कदम सीमा विवाद वार्ताका माध्यमबाट टुंग्याउने हाम्रो बुझाइको उल्लंघन हो ।’

नक्सा सार्वजनिक भएको लगभग आधा दशकपछि २०८२ मा नेपाल सरकारले जारी गरेको १०० रुपैयाँको नयाँ नोटमा राखिएको चुच्चे नक्सामाथि पनि भारतले विरोध जनाएको थियो । वैशाख २०७६ मा चीनसँगको व्यापार तथा पारवहनसम्बन्धी प्रोटोकल कार्यान्वयनबारे सम्झौता भयो, यो ओलीको राजनीतिक ‘करिअर’ को अर्को मोड हो । नेपालको विदेश व्यापारमा भारततर्फ सीमित निर्भरता तोड्ने अर्को कदम थियो त्यो । त्यस सम्झौताबाट नेपालले चीनका सात बन्दरगाह प्रयोग गर्ने अवसर पायो, नेपालका थप नाका खोल्ने बाटो खुला भयो ।

एमाले र तत्कालीन माओवादीबीच ३ जेठ २०७५ मा एकीकरण भएको थियो तर एकता तीन वर्ष पनि टिकेन । विभाजनपछि पुष्पकमल दाहाललाई संकेत गर्दै ओलीले भनेका थिए, ‘हामीले पार्टी एकीकरण नगर्ने हो भने तत्काल सरकार ढाल्ने र फेरि देश अन्धकारतर्फ जाने स्थिति थियो । हामीले हाम्रा नीतिहरूको कार्यान्वयन गरेर सबल नीतिहरूको सहीपना प्रमाणित गर्न पनि नपाउने र देश विकासको हाम्रो क्षमता पनि हामीले प्रकट गर्न नपाउने स्थिति बन्थ्यो । त्यस स्थितिबाट जोगिएर देशलाई अगाडि बढाउन हामीले पार्टी एकीकरण गर्नु, एकता गर्नु, कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई एकजुट बनाउनु र अगाडि बढ्नु आवश्यक थियो । हामीले त्यसै गर्‍यौं, तर...।’

कम्युनिस्ट पार्टीमा जुट्नु दुर्लभ भए पनि फुटको इतिहास पुरानै हो । जस्तो– २००६ मा कोलकाताको श्यामबजारमा जन्मिएको ‘नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी’ मा दुई वर्षभित्रै आन्तरिक द्वन्द्व फैलिएको थियो । भिन्न वर्ग, जाति र अनुभव भएका नेता एकै छातामुनि गोलबद्ध त थिए, तर ती हिँड्न खोजेको राजमार्ग फरक थियो । प्रेमबहादुर कंसाकार, शम्भुराम श्रेष्ठ, सूर्यबहादुर भारद्वाजसँग मिलेर ‘नेपाल प्रजातन्त्र संघ’ खोल्ने पुष्पलाल श्रेष्ठको विचार मनमोहन अधिकारीसँग मेल खाएन । मोहनविक्रम सिंह, मोहन वैद्यदेखि पुष्पकमल दाहाल र केपी शर्मा ओलीको फुटसम्मका अनेक कथा छन् ।

पार्टीमा दरार आएकै बेला वैशाख २०७८ मा ओली तेस्रो पटक प्रधानमन्त्री बने तर सर्वोच्च अदालतको फैसलापछि असारमा पदमुक्त भए । मंसिर २०७८ मा चितवनको दसौं महाधिवेशनबाट दोस्रो कार्यकालका लागि अध्यक्ष निर्वाचित भए । र, २०८१ असार ३० मा चौथो पटक प्रधानमन्त्री बने । ओलीले बारबार दोहोर्‍याएका छन्, ‘हामीले समृद्ध नेपाल, सुखी नेपालीको गन्तव्य तोकेका छौं । यो हाम्रो राष्ट्रिय आकांक्षा हो ।’

भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणमा पनि ओलीलाई सदा याद गर्नुपर्नेछ । जस्तो– धरहरा, रानीपोखरी, वसन्तपुर दरबार क्षेत्र जस्ता ऐतिहासिक सम्पदाको पुनर्निर्माण । अमलेखगन्ज–भारत पेट्रोलियम पाइपलाइन, पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल तथा भैरहवा (गौतम बुद्ध) विमानस्थल निर्माण, सडक सञ्जालको विस्तार र ठूला आयोजनाहरूमा विदेशी लगानी भित्र्याउने प्रयास उनको कार्यकाल सम्झिइनुपर्ने केही कारण हुन् । तर ती योजनाका सफलता/असफलतामाथि विमर्श भइरहनुपर्छ ।

०००

जेन–जी विद्रोहपछि एमालेको मंसिर अन्तिम साता (२७–२९) सम्पन्न एघारौं महाधिवेशनबाट ओली तेस्रो पटक नेतृत्वमा स्थापित भए, एमालेभित्रैको अर्को समूह (ईश्वर पोखरेल नेतृत्वको) ले नचाहँदा नचाहँदै पनि ।

जेन–जी विद्रोहपछि पनि ‘पुराना नेता फेर्ने’ खास बुँदालाई ख्याल नगरी एमालेको ठूलो पंक्तिले भनिरह्यो— देशलाई संकटबाट पार लगाउने एकै मात्रै नेता ओली हुन् । र, ओलीका कार्यकर्तालाई लागिरह्यो— ओलीकै सक्रियताले पार्टीले फेरि लय समात्नेछ ।

विश्लेषक गौतम भन्छन्, ‘उमेरहद र सामूहिक नेतृत्वको कुरा गर्ने ओली अहिले आफू शक्तिमा कसरी रहने भन्ने ध्याउन्नमा छन् र त्यही अनुकूल गतिविधि गर्छन् । ओलीको यही व्यक्ति र आत्मकेन्द्रित चरित्र एमालेलाई महँगो परेको छ ।’ ओलीको ‘अहंकारी र आत्मकेन्द्रित’ शैलीका कारण उनको राजनीतिक साख लगभग माटोमै मिल्यो र सँगै एमाले राजनीतिक रूपमा चरम रक्षात्मक अवस्थामा धकेलियो भन्नेहरू प्रशस्तै छन् । एक दशकदेखि ओली नै छन्– एमालेको मुख्य नेतृत्वमा । यसबीच पार्टीका तर्फबाट सरकारको नेतृत्व पनि उनैले गरे । त्यस हिसाबले सरकारमा गएर गर्न नसकेको कमजोर ‘पर्फमेन्स’ को दोषी पनि उनै हुन् । बलियो संगठन र सञ्जाल भएको एमालेलाई राजनीतिक अनि सामाजिक मनोविज्ञानमा कमजोर पार्टीका रूपमा ‘डिमोसन’ गराउने पात्र पनि ओली नै हुन् । 

राजनीतिक विश्लेषक राजाराम गौतमलाई लाग्छ, ओलीकै कारण यो पार्टीभित्र दोस्रो वा तेस्रो पुस्ताका नेताहरू नेतृत्वमा आउन सक्ने अवस्था रहेन । ‘हुन त दोस्रो, तेस्रो पुस्ताले जोखिम नउठाएर अवसरवादी चरित्र देखाए । यद्यपि, नेतृत्व हुर्काउने कुरामा पनि ओली असफल भए । गुट र व्यक्ति–पूजा गर्ने समूह हुर्काए, नेतृत्व हुर्काउन सकेनन्,’ गौतम भन्छन्, ‘राजनीतिक रूपमा एमालेको खास बाटो मदन भण्डारीले कोरिदिएका थिए । मदनको जनताको बहुदलीय जनवादको आड र आवरणमा राजनीतिक उचाइमा पुगे पनि वैचारिक राजनीतिक हिसाबले त्यसको रक्षा गर्न सकेनन् । राजनीतिक रूपमा ओलीले पार्टीको, सरकारको नेतृत्वमा पुगेर जे जस्तो अवसर पाए, त्यसको सदुपयोग गर्न नसक्दा उनको पाँच दशक लामो राजनीतिक करिअर उत्तरार्द्धमा आइपुग्दा विवाद र प्रश्नहरूको घेराबन्दीमा छ ।’

नेपालका प्रायःजसो राजनीतिक दलमा विचार समूह छन् । कम्युनिस्टमा त झन् वैचारिक मतभिन्नता हुनासाथै वैचारिक गुट जन्मिन्छन् । एउटै पार्टीभत्र वैचारिक मतभेद भए पनि दुई लाइन संघर्ष भनेर यी पार्टीहरूमा विचार समूहबीचको अन्तर्विरोध चल्थ्यो । तर, एमालेमा वैचारिकभन्दा बढी व्यक्तिकेन्द्रित गुटहरू हाबी भएको राजनीतिक विश्लेषकहरूको मत छ ।

विश्लेषक गौतम भन्छन्, ‘उमेरहद र सामूहिक नेतृत्वको कुरा गर्ने ओली अहिले आफू शक्तिमा कसरी रहने भन्ने ध्याउन्नमा छन् र त्यही अनुकूल गतिविधि गर्छन् । ओलीको यही व्यक्ति र आत्मकेन्द्रित चरित्र एमालेलाई महँगो परेको छ ।’

ओली राजनीतिक वृत्तमा असाध्यै दह्रो अडान राख्न सक्ने र आफ्ना तर्क निर्भीकसँग पेस गर्ने नेता हुन् । जस्तो– कुनै बेला माओवादीको उदय हुँदा एमालेको सञ्जाल खुम्चिएर पिँधमै पुगेको थियो । पहिलो संविधानसभा चुनावपछि राजनीतिक रूपमा एमाले असाध्यै निरीह थियो । ती दिनमा माओवादीसँग लगातार भिड्ने/लड्ने एक निर्भीक राजनीतिक पात्र ओली नै थिए । ओली माओवादीको हिंसात्मक राजनीतिको प्रखर आलोचक भए । उनको आलोचक छविले कतिपय बेला राजनीतिक द्वन्द्व पनि बढायो । संविधान निर्माण र शान्ति प्रक्रियामा जटिलता पनि थप्यो ।

ओलीको त्यही आलोचक छविले नै एमालेलाई सांगठनिक रूपमा ब्युँताउने काम गरेको बुझाइ छ– राजाराम गौतमको । ‘ओलीको एन्टी–माओवादी मुभले एमाले ब्युँझायो,’ उनी भन्छन् । पछि ओलीले त्यही माओवादीसँग एकीकरण गरेर पार्टी बनाए । संविधान निर्माणमा भूमिका खेले, भारतीय नाकाबन्दीविरुद्ध डटे । यी विषयले उनको राजनीतिक व्यक्तित्व सकारात्मक बनेको थियो, उनी लोकप्रिय बन्दै थिए । ‘तर, सत्ता र शक्तिको असीमिति भोक, समकक्षीहरूलाई गन्नै नगन्ने, एकोहोरो अहमवादी शैलीले कम्युनिस्टहरू विभाजन भए । सुशासनको मुद्दा सम्बोधन गर्न सकेनन्, बरु भ्रष्टाचारका अनेक काण्डमा मुछिए,’ गौतम भन्छन् ।

र, अहिले तमाम मान्छेका आँखामा जेन–जी आन्दोलन दबाउने ‘खलनायक’ बनेका छन् ओली । ओलीको यो भूमिकाले सिंगो एमाले पंक्ति नै जनस्तरमा रक्षात्मक बनेको छ ।

०००

सम्भवतः व्यापक प्रशंसा र व्यापक आलोचना खेप्ने एक मात्रै नेताको नाम हो– केपी शर्मा ओली । प्रशंसकका आँखामा उनी ‘बा’ हुन् र आलोचकका आँखामा आफ्नै पार्टी कमजोर बनाउने र पार्टीको आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर ध्वस्त बनाउने एक पात्र । आलोचकहरू ओलीलाई भन्छन्, ‘इगोइस्ट, अहंकारी, आत्मकेन्द्रित ।’

राजनीतिक विश्लेषक झलक सुवेदीका आँखामा ओली हुन्– एक अथक् र सक्रिय राजनीतिकर्मी । ‘केपी ओलीको २०२८ र २०८२ को योग एक संयोग होला । ओलीको हकमा २०२८ लाई राजनीतिक उदय र २०८२ लाई ओरालो–यात्राको संयोग मान्न सकिएला । २०२८ मा उनले नेपालमा लामो समयदेखि स्थापित राज्यसत्तामाथि प्रश्न उठाएर आममान्छेको मुक्तिको आवाज बोलेका थिए, जसले उनलाई उदयको आधार दियो । झापा आन्दोलनबाट विकास भएको तत्कालीन माले र पछि एमालेको हजारौं मान्छेको ठूलो योगदानबाट ओलीको व्यक्तित्व विकास भयो । उनको आफ्नै चिन्तन–मनन र अध्ययन गर्ने शैलीले पनि उनलाई अन्य नेताहरूमध्ये माथि जान सहयोग गर्‍यो,’ सुवेदी भन्छन्, ‘जुन माओवादबाट प्रभावित भएर उनले हतियार उठाएका थिए २०२८ मा, त्यही माओवाद र माओवादी आन्दोलनमाथि प्रश्न उठाएर उनले लोकप्रियता हासिल गरे । भारतलाई प्रश्न गरे, सम्झौता गरे । फेरि प्रश्न गरे अनि फेरि सम्झौता गरे । यो उतारचढाव उनको जीवनमा देखिन्छ ।’

आफ्नै पार्टीको आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर बनाएको आरोप उनलाई लाग्छ । सुवेदी भन्छन्, ‘आफ्नो शक्ति संरक्षणमा सबैलाई परिचालन गर्नुपर्ने र अरूलाई सम्हालेर नेता हुनुपर्ने थियो ।’

के फेरि राजनीतिमा ओलीको पुनरागमन सम्भव छ ? त्यो सम्भावना सुवेदी देख्दैनन् । भन्छन्, ‘अब उनको फेरि उदय हुन उनले आफ्नो पर्सनालिटीमा एन्टी–कम्युनिस्ट, एन्टी–डेमोक्र्याटिक अडान जहाँ–जहाँ राखेका थिए, त्यहाँबाट पछाडि फर्किनुपर्छ, जुन म सम्भव देख्दै देख्दिनँ । राजनीतिमा उनको उदय हुने सम्भावना अब कमसेकम छैन, उनको सम्मानजनक बहिर्गमन मात्रै सम्भव छ ।’

अब जेन–जी विद्रोहपछिको विशेष परिस्थितिमा हुँदै गरेको चुनावी–पृष्ठभूमिमा एमालेले कस्तो नतिजा ल्याउला ? अहिलेको अहम् प्रश्न हो यो । निर्वाचनमा कसले जित्छ वा हार्छ ? त्यस्तो वैज्ञानिक र निष्पक्ष सर्वेक्षण भएको छैन । तर, सन्दर्भहरू, ओलीको रक्षात्मक अवस्था, चिया पसलदेखि डिजिटल स्पेससम्मको अभिमतले भन्छ– एमालेका लागि यो चुनाव फलामको च्युरा सावित हुनेछ ।

धेरैले ‘ओलीले अब राजनीतिक अवकाश लिनुपर्छ’ भनिरहेको यो बेला उनका लागि यो कस्तो परीक्षण हो ?अब जनताको कठघरामा ओलीको परीक्षण हुनेछ । त्यस सन्दर्भमा उनले आफ्नो पार्टी पंक्तिलाई आफ्नो गुटको बलमा एकोहोर्‍याएर विधान संशोधन गरेरै नेतृत्वमा फेरि स्थापित गरेका छन् । नेतृत्वमा दोहोरिने उनको आकांक्षाको अनुमोदन आम जनस्तरबाट हुन्छ कि हुँदैन ? यो चुनावले नै तय गर्नेछ ।

राजाराम गौतमलाई लाग्छ— कदाचित ओलीले जिते भने केन्द्रीकृत नेतृत्वले पनि जनताको मन जित्दो रहेछ भनेर सन्देश जाला, होइन भने उनले पार्टीको आन्तरिक लोकतन्त्रमा जुन खेलबाड गरेका छन्, त्यसको तत्काल पूर्ति गर्न नसक्ने भरपाई एमालेले तिर्नेछ ।

जसरी एमालेका तत्कालीन महासचिव मदन भण्डारी थिए पार्टीका एक मियो, उसैगरी अहिले भण्डारीका विरासत बनेका छन्– ओली । भण्डारी भन्थे, ‘बलियो मियोमा धेरै गोरु घुम्छन् । त्यसैले पहिले मियो मजबुत बनाउनुपर्छ, अनि अरूलाई जोड्दै लग्नुपर्छ ।’ त्यही बचनकै कारण सायद एमालेको देशव्यापी सांगठनिक सञ्जाल थियो– गाउँ–गाउँमा, टोल–टोलमा ।

ओलीकै नेतृत्वमा पार्टीले चुनौतीहरू पार गर्दै नयाँ उचाइ छोएको थियो, अघिल्ला निर्वाचनमा । २०२८ र २०८२ को संयोगले ओलीको अबको राजनीतिक यात्राले रुमल्लिएको र उबडखाबड बाटोमाथि संकेत गर्छ ।

०००

लोकतन्त्रको चरमोत्कर्ष हो– फरक मत । तर, भनिन्छ– ओलीले पार्टीभित्रको लोकतन्त्र र फरक मत ध्वस्तै पारे । र, बागी प्रश्नलाई पार्टीमा टिक्नै दिएनन् । जस्तो– एमाले पार्टीभित्र पारदर्शिता र जवाफदेहिताको आवाज उठाउँदा अनि प्रश्न गर्दा ओलीले तत्कालीन स्थायी कमिटी सदस्य बिन्दा पाण्डे र केन्द्रीय सदस्य उषाकिरण तिम्सिनालाई निलम्बनको निर्णय गरेका थिए । पाण्डे र तिम्सिनाले भाटभटेनी सुपरमार्केटका अध्यक्ष मीनबहादुर गुरुङबाट पार्टीका लागि दानमा जग्गा लिने र भवन बनाउने विषयमा गम्भीर प्रश्न उठाएका थिए । उनीहरूलाई पुस २०८१ मा निलम्बन गरिएको थियो– पार्टी निर्णयप्रति सार्वजनिक रूपमा विरोध गरेको आरोपमा । र, ६ महिनापछि मात्रै त्यो निलम्बन फुकुवा भएको थियो ।