गोरखा — तत्कालीन विद्रोही माओवादी शान्ति प्रक्रियामा आएपछि बाबुराम भट्टराईले चुनाव लड्दै र जित्दै आएको जिल्ला हो गोरखा । २०७९ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा भने उनले उम्मेदवारी दिएनन्, गोरखामा मात्र होइन, कतै पनि ।

आफूले चुनाव लड्दै आएको गोरखा–२ मा उनले तत्कालीन माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाललाई सघाए र जिताए । भट्टराई भने फरक दल नेपाल समाजवादी पार्टीका अध्यक्ष थिए । चुनाव नलड्ने घोषणा गर्ने क्रममा भट्टराईले १७ असोज २०७९ मा भनेका थिए, ‘चुनाव नलड्नु भनेको राजनीति छोड्नु होइन, सही र असल राजनीति भनेको समाजको सर्वतोमुखी अग्रगामी रूपान्तरण र जनता/समाजको सेवा गर्ने साधन हो ।’

त्यही कारण उनी चुनावी प्रतिस्पर्धामा फर्कंदैनन् भन्ने अनुमान थियो । तर उनले आसन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचनका लागि गोरखा–२ बाट मंगलबार उम्मेदवारी दर्ता गरे । फेरि मतदातालाई आश्चर्यमा पार्दै शुक्रबार उम्मेदवारी फिर्ता पनि गरिहाले । 

प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टीका संरक्षक रहेका पूर्वप्रधानमन्त्री भट्टराई प्रतिस्पर्धाबाट पछि हट्दैमा गोरखा चुनावी चर्चाबाट ओझेलमा पर्नेवाला भने छैन । गोरखा–१ मा जेन–जी आन्दोलनका अगुवा सुधन गुरुङले रास्वपाबाट उम्मेदवारी दिएका छन्, जसका कारण धेरैको ध्यान खिचिएको छ । खासगरी २०६४ देखि नै तत्कालीन माओवादी (हाल नेकपा) ले राख्दै आएको दबदबा उनले अन्त्य गर्न सक्लान् कि नसक्लान् भन्ने चासो पनि छ । 

गोरखा–२ भने गुन्डागर्दी पृष्ठभूमिका एमाले उम्मेदवार मिलन गुरुङ (चक्रे मिलन) का कारण चर्चामा छ । रास्वपा महामन्त्री कवीन्द्र बुर्लाकोटी पनि यहीँ उम्मेदवार छन् । यही कारण रास्वपाका नेता–कार्यकर्ताको चासोमा यो क्षेत्र परेको छ । अर्कातिर कांग्रेस र नेकपा पहिलेदेखिकै बलिया दाबेदार छँदै छन् । 

सदरमुकाममा मंगलबार उम्मेदवारी दर्ता गराएका उम्मेदवारहरू मतदाता भेटघाटमा गाउँ पस्न थालिसकेका छन् । नेता भट्टराईले उम्मेदवारी फिर्तापछि उनले विचारसहितको प्रगतिशील लोकतन्त्रमा प्रतिबद्ध व्यक्ति र शक्तिलाई सघाउने घोषणा गरेका छन् । 

मनोनयनपछि सबै पक्षबाट एक दलबाट उठ्नुभन्दा साझा व्यक्तिकै रूपमा बस्दा राम्रो हुने सुझाव आएकाले उम्मेदवारी फिर्ता लिएको भट्टराईको भनाइ छ । ‘जेन–जीले उठाएका प्रश्नले आम सहमतिको माग गर्छ । साझा अभिभावकका रूपमा बस्दा त्यो हल गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा पनि आयो,’ उनले भनेका छन्, ‘प्रलोपाले पहिलेदेखि नै अभिभावक स्वीकार गरेको छ । नयाँ वैकल्पिक शक्तिले पनि मलाई अभिभावकै रूपमा हेरेको छ ।’

रास्वपा उपसभापति स्वर्णिम वाग्लेले भट्टराईलाई उम्मेदवारी फिर्ता लिन सार्वजनिक रूपमै अपिल गरेका थिए । अब कुन पार्टी र उम्मेदवारलाई समर्थन गर्ने निर्णय नभएको प्रलोपाका जिल्ला संयोजक नारायण खत्रीले विज्ञप्तिमार्फत जनाएका छन् । प्रत्यक्ष निर्वाचनतर्फ कसलाई समर्थन गर्ने निर्णय छिट्टै जिल्ला पार्टीले गर्ने उनको भनाइ छ । गोरखा–१ बाट पनि प्रलोपाका गोपालबाबु श्रेष्ठले उम्मेदवारी फिर्ता लिएका छन् । 

भट्टराईको उम्मेदवारी कायम रहँदा र नरहँदा अन्य दलका उम्मेदवारलाई हुने लाभ/हानिको हिसाबकिताब गर्न सुरु भइसकेको छ । भट्टराईले कुन उम्मेदवारलाई समर्थन गर्छन्, त्यसको प्रभाव चुनावी परिणाममा पर्ने अनुमान छ । प्रतिस्पर्धी राजनीतिक दलहरूको भने आफूलाई लाभ पुग्ने दाबीसहितको विश्लेषण छ । 

भट्टराई २०६४ को संविधानसभा र २०७४ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा गोरखा–२ बाट विजयी भएका थिए । संविधानसभा निवार्चन–२०७० मा भने उनले गोरखा–१ बाट चुनाव जिते । दुवै संविधानसभाको निर्वाचन हुँदा उनी माओवादीमा थिए । २०७४ मा नयाँ शक्ति पार्टीबाट चुनाव जितेका थिए । त्यति बेला भट्टराईले ३१ हजार ८ सय ७ मत पाउँदा निकटतम प्रतिद्वन्द्वी एमाले–तत्कालीन माओवादी गठबन्धनका नारायणकाजी श्रेष्ठले २४ हजार ९ सय ३३ मत ल्याएका थिए । 

२०७९ मा गोरखा–२ मा कांग्रेससमेतको सहयोगमा तत्कालीन माओवादीका पुष्पकमल दाहाल २६ हजार १ सय ९ मतसहित विजयी भए । त्यति बेला निकटतम प्रतिद्वन्द्वी रास्वपाका कवीन्द्र बुर्लाकोटीले १२ हजार ६ सय ३९ मत ल्याएका थिए । एमाले उम्मेदवार अब्दुस सलाम मियाँ ७ हजार ३ सय ९५ मतसहित तेस्रो भएका थिए । यस क्षेत्रमा समानुपातिकतर्फ माओवादीले सबैभन्दा बढी १९ हजार, कांग्रेसले ११ हजार ८ सय ८२, रास्वपाले ८ हजार ९ सय ९९ र एमालेले ६ हजार १ सय ८५ मत ल्याएका थिए ।

यस पटक गोरखा–२ मा गुरुङ (५३) र बुर्लाकोटी (४६) का अलावा कांग्रेसबाट प्रकाशचन्द्र दवाडी (५०), नेकपाबाट लेखनाथ न्यौपाने (५२) प्रतिस्पर्धामा छन् । यस्तै, राप्रपाबाट कुलबहादुर बस्नेत (५८), आमजनता पार्टीबाट कल्पना कुमाल (४४), नेकपा माओवादीका टेकबहादुर प्रधान (४२), मंगोल नेसनल अर्गनाइजेसनबाट सोमबहादुर गुरुङ (४३) उम्मेदवार छन् । 

नेपाल मजदुर किसान पार्टीका रामशरण बुढाथोकी (५६), उज्यालो नेपाल पार्टीबाट बलराम तामाङ (५५), नेसनल रिपब्लिक नेपालबाट प्रसाद गुरुङ (५४) ले पनि उम्मेदवारी दिएका छन् । चूडाप्रसाद ढकाल (६३) र हरि पोखरेल (३८) ले स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका छन् । गोरखा–२ मा १ लाख ८ हजार ५ सय ३३ मतदाता छन् । तीमध्ये ३ हजार २ सय ९३ जना नयाँ हुन् ।

कांग्रेसका दवाडी २०७४ को प्रदेशसभा निर्वाचनमा एमाले–माओवादीको गठबन्धनका उम्मेदवारलाई हराएर विजयी भएका थिए । उनले १५ हजार ८ सय ५३ मत प्राप्त गर्दा वाम गठबन्धनका उम्मेदवार अमर तमुका पक्षमा १३ हजार ४ सय ११ मत थियो । सशस्त्र विद्रोहताका नै तत्कालीन माओवादीको विद्यार्थी संगठन अखिल क्रान्तिकारीको अध्यक्ष बनेका न्यौपाने पहिलो पटक चुनावी प्रतिस्पर्धामा आएका हुन् । गोरखाको थालाजुङ पुर्ख्यौली घर भएका एमालेका गुरुङ पनि पहिलो पटक चुनावमा उत्रिएका हुन् । 

गोरखा–१ मा रास्वपा उम्मेदवार गुरुङ (३८) ले नेकपा (साविक माओवादीका पूर्वसांसद) का हरिराज अधिकारी (५८) सहित कांग्रेसका प्रेमकुमार खत्री (४२) र एमालेका आरसी लामिछाने (४४) लाई चुनौती दिने आकलन मतदाताको छ । कांग्रेस, एमाले र रास्वपाले नयाँ उम्मेदवार अघि सारेका कारण कार्यकर्ता उत्साही देखिन्छन् । हामी नेपाल संस्थाबाट जेन–जी आन्दोलनको अगुवाइ रहेका गुरुङले काठमाडौं महानगरपालिका तत्कालीन मेयर बालेन्द्र शाह र रास्वपालाई एक ठाउँ मिलाउन भूमिका खेलेका थिए । 

गोरखा–१ बाट ३४ वर्षीया कविता भट्टराईले स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएकी छन् । उज्यालो नेपाल पार्टीका रामकाजी राना मगर (५५), नेकपा माओवादीका विष्णुप्रसाद रिजाल (७२), नेसनल रिपब्लिक नेपालका आकाश राना मगर (४१) पनि चुनावी प्रतिस्पर्धामा छन् । नेपाल मजदुर किसान पार्टीकी मनुकुमारी श्रेष्ठ (५६), राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका केदारमणि खनाल (४०) ले पनि उम्मेदवारी दिएका छन् । मंगोल नेसनल अर्गनाइजेसनबाट देवबहादुर थापा (२९) र संयुक्त नागरिक पार्टीका जितबहादुर घले (५३) ले पनि मनोनयन दर्ता गरेका छन् । 

२०६४ यता ४ पटक निर्वाचन भएकामा ३ पटक माओवादी र १ पटक कांग्रेस उम्मेदवार गोरखा–१ बाट विजयी भएका थिए । २०७९ को निर्वाचनमा माओवादीसँगको गठबन्धनमा कांग्रेसका राजेन्द्र बजगाईं विजयी भएका थिए । माओवादीलगायतका दलसँग गठबन्धनबाट बजगाईंले ३३ हजार ४ सय २८ मत ल्याएका थिए ।

एमालेका रामशरण बस्नेतले १६ हजार ७ सय ८५ मत र रास्वपाका सुवर्ण रोकाहाले ४ हजार ८ सय ९२ मत पाएका थिए । समानुपातिकतर्फ नेकपा १८ हजार ४ सय ७१ मतसहित पहिलो थियो । कांग्रेसले १५ हजार २ सय ७१ मत, एमालेले ११ हजार ८ सय १३ र रास्वपाले ७ हजार २ सय ४६ समानुपातिक मत पाएका थिए । यस पटक ४ वटै पार्टीका छुट्टाछुट्टै र नयाँ उम्मेदवार छन् । 

गोरखा–१ मा गोरखा नगरपालिकाको १ देखि ७ नं वडा, चुमनुव्री, धार्चे, आरुघाट, भीमसेन थापा, गण्डकी र सहिद लखन गाउँपालिका पर्छन्, जहाँ १ लाख २० हजार ५ सय २५ मतदाता छन् । तीमध्ये ५ हजार १ सय २८ नयाँ मतदाता हुन् । यस क्षेत्रमा मुस्लिमसहित लामा, घले, गुरुङ, नेवार, मगरलगायत आदिवासी जनजाति र खस आर्यको मुख्य बसोबास छ । 

उम्मेदवारहरूले सुस्त गतिविधिमा अघि बढेको १२ सय मेगावाट क्षमताको बुढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजना र बेनीघाट–आरुघाट–लार्के सडक आयोजना सम्पन्न गर्ने प्रतिबद्धतासहित मतदातासँग भेटघाट र चुनावी प्रचारप्रसार थालेका छन् । मनास्लु हिमाल र त्यस क्षेत्र, गोरखा दरबार, मनकामना मन्दिरलगायत ठाउँमा पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न काम गर्ने उम्मेदवारहरूको वाचा देखिन्छ ।

सडक, खानेपानीलगायतका पूर्वाधार निर्माण उत्तरी क्षेत्रको जडीबुटी संकलनलगायत विषय पनि चुनावी एजेन्डा बनेका छन् । गोरखा–२ स्थित बन्द गोरखकाली रबर उद्योग सञ्चालन गर्ने, पालुङटारमा उद्योगधन्दा विस्तार गर्ने र स्मार्ट सिटी निर्माण गर्ने उम्मेदवारहरूको चुनावी एजेन्डा देखिन्छ । पूर्वाधार विकास निर्माण, शिक्षा, स्वास्थ्यमा जोड दिने प्रतिबद्धता छ ।

कान्तिपुर टिम गोरखा नगरपालिका वडा नं ३ आहाले पुग्दा ७० वर्षीय जेअर महमद मियाँ सडक छेउमा घाम तापेर बसिरहेका थिए । चिनजान गरेपछि चुनावको प्रसंग निकाल्दा उनले यस पटक युवालाई मत दिने बताए । उनले थपे, ‘बूढापाकालाई भोट दिँदा–दिँदा थाकिसकें । खानेपानी ल्याउँछौं भन्दै धेरैले भोट लगे । चुनावपछि पानी त आउँछ तर आकाशबाट ।’ 

कुराकानी चल्दै गर्दा नजिककै किराना पसलबाट आइसा मियाँ पनि मिसिइन् । गृहिणी आइसाले भने यस पटक कसलाई भोट दिने भन्ने निधो गरिसकेकी छैनन् । ‘नेताहरूले भोट माग्न आउँदा फुरुक्क पारेर धेरैचोटि झुक्काए,’ उनले भनिन्, ‘यसपालि अलि राम्ररी सोचविचार गरेर भोट दिनुपर्ला ।’ 

सँगै रहेका ३२ वर्षीय इन्जिनियर साहिद मियाँले पुराना पार्टीहरूसँग आक्रोश पोखे । रोल्पाको एक परियोजनामा कार्यरत उनी बिदामा घर आएका रहेछन् । ‘जेन–जी आन्दोलनपछि स्थानीयमा चेतना आएको छ,’ साहिदले भने, ‘पुरानालाई दोहोर्‍याउनेभन्दा नयाँ खोज्ने सल्लाह हुन थालेको छ । यस पटक मत परिवर्तन गर्ने सम्भावना छ । किनभने पुराना पार्टी र तिनका उम्मेदवारमा देश बदल्ने क्षमता देखिएन ।’ बूढापाका मत परिवर्तन तयार नभए पनि युवा पुस्ताको दबाबमा पर्न सक्ने उनको भनाइ छ । 

गोरखा आहालेकै किराना पसलमा भेटिएकी सीतामाया श्रेष्ठ नयाँ र युवा उम्मेदवारलाई अवसर दिनुपर्ने पक्षमा छिन् । ‘गाउँमा अरूले पनि बूढा नेताको पालो पुग्यो भनिरहेका छन्,’ उनले भनिन्, ‘सबैले पालो पाउनुपर्‍यो नि । एक पटक नयाँलाई हेर्नुपर्छ ।’ आहाले छाडेर १० मिनेटजति पर पुगेपछि चिया पसलमा ८६ वर्षीय इन्द्रबहादुर कँडेल भेटिए । उनले भने नयाँ भन्दैमा भोट हालिहाल्नुपर्ने र पछि लाग्नुपर्ने अवस्था नरहेको बताए । ‘नयाँले झन् भद्रगोल बनाउने पो हुन् कि देश ?’ उनको शंका छ, ‘युवा बलले मात्र आएका हुन् कि बुद्धि पनि छ ? विचार गरेर मात्र मौका दिनुपर्छ ।’ 

धार्चे–७ लापुका सूर्य गुरुङले ग्रामीण भेगलाई चुनावले छोइनसकेको बताए । कान्तिपुरले चुनावको प्रसंग निकाल्दा उनले भने, ‘चुनाव आउँछ, जान्छ । जनताको जीवनस्तर उकास्ने काम भएन । उम्मेदवार र पार्टीका संगठनलाई मात्र चुनाव लाग्ने रहेछ ।’ यसपालि चुनावमा सबैको साझा बन्न सक्ने उम्मेदवारलाई रोज्नुपर्ने धारणा पनि उनले राखे ।

यसअघिका निर्वाचनमा गोरखा–१ का उम्मेदवारहरूले १२ सय मेगावाटको बुढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनालाई प्रमुख चुनावी मुद्दा बनाउने गरेका थिए । तर आयोजना निर्माण अघि नबढेकामा स्थानीयको गुनासो छ । पुराना दलले बुढीगण्डकी आयोजनालाई बेवास्ता गरेको गण्डकी–३ फुजेलका विष्णुप्रसाद अम्गाईं बताउँछन् । ‘अहिले उम्मेदवार बनेकाहरूले पनि बुढीगण्डकी बनाउँछन् भन्ने आस गरिहाल्नुपर्ने अवस्था देखिँदैन,’ उनले भने ।

युवा सहर र विदेशमा रहेकाहरूले यसपालि नयाँलाई हेर्नुपर्छ भनिरहेको पनि अम्गाईंले सुनाए । ‘नयाँले गर्न सक्छन् कि जस्तो लाग्छ तर तिनीहरूसँग अनुभव छैन,’ उनले भने, ‘त्यसैले पनि होला गाउँघरमा भएका बूढापाका मौन नै छन् ।’ सदरमुकामदेखि बुढीगण्डकी जलविद्युत् परियोजना प्रभावित क्षेत्र र तिब्बतसँग सीमा जोडिएको चुमनुव्रीका मतदातामा पनि चुनावप्रति मिश्रित धारणा देखिन्छ । 

गोरखा क्याम्पसका प्रमुख नवराज पाण्डे मतदाताले विकल्प खोजिरहेको बताउँछन् । ‘गाउँघर डुल्दा मत परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने धारणा सुनिन्छ,’ उनले भने । जिल्लामा रास्वपाको शक्ति बलियो हुँदै गएको र जेन–जी आन्दोलनका अगुवा सुधन गुरुङले पनि उम्मेदवारी दिएकाले प्रतिस्पर्धा कडा हुने उनको अनुमान छ । ‘सुधनको आफ्नै व्यक्तिगत प्रभाव त स्थानीयस्तरमा खासै केही देखिँदैन । तर यतिबेला रास्वपा मतदाताको केन्द्रमा देखिन्छ । त्यसैले सुधन मुख्य प्रतिस्पर्धी हुन सक्छन् ।’ 

गोरखा–१ मा चुनावी प्रचारमा रहेका रास्वपा उम्मेदवार सुधन गुरुङले देश र जिल्लामा रहेका अधुरा र अपूरा काम पूरा गर्न निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गरेको बताए । ‘भोट माग्नभन्दा पनि गाउँ–ठाउँका जनताका समस्या बुझ्ने र समाधान गर्ने प्रयास गर्छु,’ उनले भने ।

गोरखा–१ कै एमाले उम्मेदवार लामिछाने आफू युवा र नयाँ उम्मेदवार भएकाले मतदाताले साथ दिने दाबी गर्छन् । ‘रहरले राजनीतिमा प्रवेश गरेका र परीक्षण भइसकेकाहरू मैदानमा छन्,’ उनी भन्छन्, ‘उहाँहरूभन्दा एमाले मतदाताको रोजाइमा पर्छ भन्ने विश्वास छ ।’

नेकपाको जनजाति मत सुधन गुरुङले तान्ने र कांग्रेसमा आन्तरिक विवाद भएका कारण आफूलाई फाइदा पुग्ने उनको भनाइ छ । ‘मनकामनाको शिरदेखि चुमनुव्रीको भीरसम्म शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, रोजगारको सुविधा पुर्‍याउने मेरो चुनावी वाचा हुन्छ,’ लामिछाने भन्छन्, ‘चुनाव जितेपछि मनास्लुमा पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने, तिब्बतसँगको उत्तरी नाका खोल्न पहल गर्ने र बुढीगण्डकीलाई निचोडमा पुर्‍याउने काम गर्नेछु ।’

कांग्रेस जिल्ला सचिव किशोरजंग थापा कांग्रेस केन्द्रदेखि नै बदलिएकाले यस पटक जिल्लाको मत परिणाम बदलिने बताउँछन् । ‘सबै उम्मेदवारलाई प्रतिस्पर्धी मानेका छौं । नेकपा हाम्रो मुख्य प्रतिस्पर्धी हो,’ उनी भन्छन्, ‘तर दुवै क्षेत्रमा कांग्रेसले आफ्नो पक्षमा नतिजा ल्याउँछ ।’ विकास र समुन्नत गोरखा बनाउन मतदातासँग मत माग्ने उनको भनाइ छ । बाबुराम भट्टराईले उम्मेदवारी फिर्ता गर्दा कांग्रेसलाई फाइदा पुग्ने उनले दाबी गरे । 

नेकपाका जिल्ला निर्वाचन समितिका संयोजक अमर तमुले विरासत, विगतको निर्वाचनको मतभार, बलियो र चलायमान संगठन भएकाले दुवै क्षेत्रमा आफ्नो पार्टीको जित सुनिश्चित रहेको दाबी गरे । ‘हाम्रा उम्मेदवार सक्षम र क्षमतावान् छन् । विरासत कायमै रहन्छ,’ उनले भने ।

भट्टराईको उम्मेदवारी फिर्ताले नेकपाका उम्मेदवारलाई जितनजिक पुर्‍याएको उनले बताए । ‘बाबुरामले सम्मानजनक बहिर्गमन रोज्नुभयो । चुनावी दृष्टिकोणमा हाम्रा लागि त्यो सकारात्मक हुन्छ । उहाँले जसलाई समर्थन गरे पनि नेकपालाई फाइदा हुन्छ ।’

बुढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजना, रबर उद्योग सञ्चालनलगायत दीर्घकालीन महत्त्वका एजेन्डा लिएर मत माग्न जाने तमुले बताए । ‘हाम्रै पालामा सडक व्यापक बने । पालुङटारदेखि भच्चेकसम्म, बेनीघाटदेखि सिर्दिबाससम्म सडक पुगेको छ । दुई वटा नगरपालिकाका वडा–वडामा कालोपत्र सडक पुगेको छ,’ तमुले भने, ‘विकास निर्माणलाई थप तीव्रता दिन मतदाताले हामीलाई जिताउँछन् ।’