झारि असारे भाका हो । विशेषगरी खेतमा धान रोप्ने बेला हली–रोपारहरूले भाका मिलाएर गाउने मौलिक गीत हो । यो गीत अहिले गाउन छोडिएको छ । तर मनसरीको सम्झनामा ती स्मृतिहरू ताजै छन्, जतिबेला झारि भाकासँगै छुपुमा छुपु धान रोपिन्थ्यो । कामसँगै रमाइन्थ्यो । ‘पहिले खेत रोप्ने भनेको त एउटा पर्व जस्तै हुन्थ्यो । हलीदेखि रोपारसम्म भेला भएर झारी गाउँदै धान रोप्न कम्ता रमाइलो हुन्थेन ।’ उनले भनिन् ‘अब अहिले त हतार–हतार काम गर्ने झापझुप सकेर फर्किने हुन्छ । अब त न उस्तो झारीको रमाइलो छ, न रोपाइँको रंग ।’

झारि भाकाका गीतबारे गीतकार अरुणकुमार शाहले यो झन्डै ३ सय वर्ष पुरानो भएको तर्क गर्दै यो जुम्लाको सिंजाबाट आएको बताए । ‘धान रोप्न मेलोमा लागेका विशेषगरी महिलाहरूले यो यो भाका गाउने चलन थियो । एक जनाले अन्तरा निकाल्ने अनि अरूले त्यसैमा स्वर मिसाएर अन्तिमतिर ‘झारि...’ भन्दै गाउने गरिन्थ्यो ।’ उनी भन्छन्, ‘दिनभरि रोपिराख्नुपर्ने भएकाले थकाइ नलागोस् र समय बितेको पनि पत्तो नहोस् भन्नका लागि यो भाका गाउने चलन थियो । यसमा दोहोरी नै त हुन्थेन तर शब्दहरूमा दुःख–सुखका कुराहरु हुन्थे । लेकबेसी र मेलापातका चर्चा–परिचर्चा हुन्थे । तर यसको पुस्तान्तरण हुन सकेन र लोप हुँदै जान थाल्यो ।’ 

उसो त पछिल्लो समय झारि भाकासँगै खेतमा हुने धान रोपाइँको तौर–तरिकामा पनि धेरै बदलाव आएको किसान बताउँछन् । माछिमीकै वेलमती केसीले उहिले हली–रोपारदेखि गोरुको चहलपहलले खेत भरिने गरेकोमा अब भने एकातिर रोपाइँ हुने खेत घटेका छन् भने काम पनि मान्छेले भन्दा मेसिनले गर्ने बेला आएको बताइन् । ‘नाचगानमा मादल बजाउनेलाई गुरु मानेझैँ रोपाइँका बेला हलीलाई मुख्य मानिन्थ्यो, अब त आधाभन्दा धेरै काम ट्याक्टरले गर्दिन्छ । यसकारण दुःख पनि कम भएको छ । काम गर्ने युवा पनि त गाउँघरमा छैनन् ।’ 

रुकुम पश्चिममा कुल ३ हजार ४३ हेक्टरमा धान खेती हुने गरेको कृषि विकास कार्यालयले जनाएको छ । कार्यालयका सूचना अधिकारी दिवाकर गौतमका अनुसार गत शुक्रबारसम्म करिब ७८ प्रतिशत रोपाइँ सकिएको छ । 

जिल्लाभरमा धान रोपाइँ हुने फाँटहरुमध्ये माछिमी पनि एक हो । माछिमीकै स्थानीय गोरखबहादुर खत्रीका अनुसार यहाँ करिब ९० हेक्टर जमिन रहेकोमा अधिकांश भागमा धान रोपाइँ हुन्छ । मध्यपहाडी लोकमार्गको छेउछाउमा रहेको यो फाँटमा यो सालको रोपाई लगभग सकिएको छ । अब बिस्तारै धान हरिया हुँदै जाँदा यो ठाउँ थप सुन्दर हुँदै जान्छ ।

यहाँ हिउँदमा गहुँ र विभिन्न तरकारी तथा बीउ एवं त्यसपछि मकै अनि बर्खायाममा धान खेती गरिने गरेको खत्रीले बताए ।