रेबिज संक्रमित जनावरले टोके पनि समयमै पूर्ण खोप लगाइयो भने मानिसको ज्यान जोगिने सम्भावना ‘शतप्रतिशत’ नै हुन्छ तर खोप लगाइएन भने ज्यान जाने सम्भावना पनि ‘शतप्रतिशत’ नै । त्यसैले रेबिज संक्रमणलाई एक अर्थमा घातक रोग मानिन्छ, अर्को अर्थमा सहजै बच्न सकिने रोग पनि । यी दुई सम्भावनाका बीचमा भूमिका खेल्ने काम भने रेबिजविरुद्धको खोपले गर्छ । यतिबेला नेपालमा यही खोपको अभाव छ ।

राजधानीकै सरकारी अस्पतालमै खोपका लागि पुग्नेहरूको चाप छ तर खोप पाइने वा नपाइने निश्चित छैन । विभिन्न जिल्लाका ठूला अस्पतालमा पनि यस्तै अवस्था छ । खोप नलगाउँदा ज्यान जाने निश्चितजस्तै भएकाले मानिस आत्तिएका छन् । वा, महँगो शुल्क तिरेर निजी औषधि पसल (फार्मेसी) बाट खोप किन्न बाध्य भएका छन् । सरकारले देशभर निम्तिएको त्रासलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ । खोपको अभाव हुन नदिनका लागि विकल्पहरूको प्रयोग गर्नुपर्छ ।

रेबिज एक घातक भाइरल रोग हो । रेबिजबाट संक्रमित कुकुर र स्यालजस्ता जनावरको र्‍यालमार्फत यो रोग फैलिन्छ । नेपालमा भने रेबिजको समस्याका लगभग सबै घटना कुकुरको टोकाइबाट सिर्जित छन् । नेपालमा सरकारी स्वास्थ्य संस्थाहरूबाट मात्रै वार्षिक ६० हजारभन्दा बढीले रेबिजविरुद्धको खोप लगाउने गरेका छन् भने हजारौंले निजीमा उपचार गराउँछन् । नेपालमा बर्सेनि एक सयभन्दा बढी मानिसको रेबिजका कारण मृत्यु हुने गरेको अनुमान छ । अझै पनि मानिसमा कुकुर र स्यालजस्ता जनावरले टोकेमा खोप लगाउनैपर्छ भन्ने चेतना वा सुविधा विस्तार नभएको तथ्यांकबाट देखिन्छ ।

अर्कोतर्फ, खोपको सहज पहुँच पनि नरहेको देखिन्छ, जसलाई अहिले देशभर देखिएको खोप अभावको समस्याले पनि पुष्टि गर्छ । यद्यपि, विश्व स्वास्थ्य संगठनको लक्ष्यअनुसार नेपालले सन् २०३० सम्ममा कुकुरको टोकाइबाट हुने रेबिजलाई शून्यमा झार्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ । तर स्वास्थ्य मन्त्रालयकै तथ्यांकले भने कुकुरले टोक्ने घटना बर्सेनि बढिरहेको देखाउँछ । जसले प्रतिबद्धता पूरा गर्नका लागि चुनौती कायमै रहेको प्रस्ट्याउँछ ।

सरकारी अस्पतालबाट निःशुल्क खोप लिन असहज भएको अवस्थामा निजीबाट महँगो शुल्क तिरेर खोप लगाउने आर्थिक सामर्थ्य कतिपयको नहुन सक्छ । जसले गर्दा उनीहरूको ज्यान जोखिममा पर्ने गर्छ ।काठमाडौंको टेकुस्थित शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालमा हरेक दिन कुकुरले टोकेका ५ सयभन्दा बढी मानिस खोपका लागि आउने गरेका छन् । अस्पतालका अनुसार सिन्धुपाल्चोक, धादिङ, काभ्रेपलाञ्चोक, नुवाकोट, रसुवालगायत जिल्लाबाट समेत मानिस आउन थालेपछि यो संख्या झनै बढेको छ । तर, अस्पतालका अधिकारीहरूले मौज्दात खोपको मात्रा घट्दै गएको बताएका छन् ।

यस अस्पतालले रेबिज खोपको सेवा चौबिसै घण्टा उपलब्ध गराउँथ्यो तर अभाव बढ्दै गएपछि खोपको दोस्रो मात्रा आकस्मिक कक्षबाट दिन बन्द गरिएको छ । त्यस्तै, दैनिक एक सय जनासम्म कुकुरले टोकेका बिरामी आउने लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताल बुटवलमा तीन महिनादेखि रेबिजविरुद्धको खोप अभाव छ । वीरगन्जस्थित नारायणी अस्पतालमा दैनिक २० देखि ३० जना रेबिज खोप लगाउन आउने गरेका छन् । अस्पतालले उनीहरूलाई एक महिनादेखि रित्तै फर्काइरहेको छ । यस्तै अवस्था देशभर छ । 

रेबिज खोपको समस्या हुन थालेको गत मंसिरमै हो । तर, खोप खरिदका लागि टेन्डर प्रक्रिया सुरु नहुँदा अभाव चर्किंदै गएको हो । अहिले देखिएको अभाव केही समयपछि अन्त्य होला नै । तर, यो एउटा पाठ हो । अति आवश्यक औषधि वा खोपको अभाव पूर्ति हुन नदिनका लागि माग र मौज्दातबीच सन्तुलन कायम गरिनुपर्छ । त्यसका लागि यी दुई पक्षमाथि सूक्ष्म विश्लेषण र प्रक्षेपण अपरिहार्य हुन्छ । सरकार भने यहीँ चुकेको छ । यो रेबिज खोपको मात्रै विषय होइन, अन्य औषधिको हकमा पनि लागू हुन्छ ।

रेबिज संक्रमणबाट विशेषतः समाजमा निम्न वर्ग वा खुला क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमजीवी वर्ग बढी प्रताडित हुने गर्छन् । कामका लागि जुनसुकै समयमा पनि हिँडडुल गर्नुपर्ने भएकाले उनीहरूलाई विशेषतः सडकका कुकुरले टोक्ने जोखिम बढी रहन्छ । टोक्ने सम्भावना बढी भएजस्तै खोप पाउने सम्भावना पनि यही वर्गको कम हुन्छ । किनकि, निःशुल्क खोप पाइने सरकारी अस्पतालसम्मको यात्रा सबैका लागि सहज नहुन सक्छ । दुर्गममा मानिसलाई कुकुरले टोकेमा अस्पताल पुगेर फरक–फरक डोजको खोप लगाउन कठिन हुन्छ ।

दोस्रो, सरकारी अस्पतालबाट निःशुल्क खोप लिन असहज भएको अवस्थामा निजीबाट महँगो शुल्क तिरेर खोप लगाउने आर्थिक सामर्थ्य कतिपयको नहुन सक्छ । जसले गर्दा उनीहरूको ज्यान जोखिममा पर्ने गर्छ । नेपालको मात्रै सन्दर्भ होइन, विश्वव्यापी तथ्यांकले पनि त्यही नै देखाउँछ । डब्लूएचओका अनुसार विश्वभर प्रति ९ मिनेटमा एक जनाको रेबिजका कारण मृत्यु हुन्छ, जसमा अधिकांश बालबालिका र विपन्न वर्ग पर्छन् । उल्लिखित सन्दर्भहरूको सार के हो भने, सरकारले रेबिज खोपलाई निःशुल्क र सहजै पाउने सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

रेबिज खोपको बढ्दो अभावका कारण केही पक्षमा विशेष सचेत हुन जरुरी छ । पहिलो, कुकुर वा स्यालजस्ता जनावरको टोकाइबाट बच्न व्यक्तिगत रूपमा सचेत हुनुपर्छ । हुन त यस्ता टोकाइ धेरैका निम्ति आकस्मिक हुने गर्छन् । घरमा पालिएका कुकुरको टोकाइ भने सामान्यतया हेलचक्य्राइँबाट हुने गर्छन् । त्यसैले यथाशक्य जोगिने र यस्ता जनावरसँग नजिस्किने गर्नुपर्छ ।