जेन–जी विद्रोहको परिणामका रुपमा सम्पन्न भएको निर्वाचनमा बहुमत ल्याएर सरकार बनाउन सफल राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले चितवनमा आफ्नो पहिलो महाधिवेशनको ‘भव्य’ आयोजना गरेको छ । यसका लागि पार्टीका अध्यक्ष रवि लामिछानेलाई बधाई दिनुपर्छ । जसले जे भने पनि, रास्वपाको परिकल्पना र निर्माण गर्ने, यसलाई हुर्काउने र सत्तारोहण गराउने व्यक्तित्व लामिछाने नै हुन् । यसका लागि उनीसँग सहमत भए पनि र नभए पनि उनलाई बधाई दिनै पर्छ । पार्टी निर्माणको क्रममा उनले राम्रा–नराम्रा र असल–खराव अनेकन काम गरेका होलान् । तर, मुद्दा–मामिलाका अनेक जन्जाल छिमल्दै उनी पार्टी निर्माणमा सफल भए । त्यसका लागि उनले कतिपय सही र गलत सम्झौता पक्कै गरे होलान् । त्यो विषय आफ्नै ठाउँमा छ । निकट अतीतका घटना र दुर्घटनाबाट उनी विचलित भएनन् । नेपाली कांग्रेसका विद्वान नेता सीके प्रसाईं भन्नुहुन्थ्यो– ‘राजनीतिमा कोही कसैको स्थायी मित्र वा शत्रु हुँदैनन् ।’ रविले यो यथार्थको अवलम्वन गरे । समकालीन राजनीतिको परिचालनका लागि ‘नभै नहुने’ आर्थिक स्रोत जुटाउन उनले निकै बठ्याईं गरे । निकै कष्ट सहे । उप–प्रधानमन्त्री पनि भए । अन्ततः संगठित राजनीतिक दलका रुपमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी अस्तित्वमा आयो । रविको महत्त्वाकांक्षा साकार भयो ।

जेन–जी विद्रोहको परिणामस्वरुप सम्पन्न भएको निर्वाचनमा देशका प्रखर राजनीतिक बिश्लेषकहरु राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको अहिलेको विजयको श्रेय वालेन्द्र शाहलाई दिन चाहन्छन् । वालेन्द्रको चमत्कारिक ब्यक्तित्वको उपस्थिति नभएको भए रास्वपाको पक्षमा यति ‘वृहत’ जनमत देखिने थिएन । तर, यो सांकेतिक विषय हो । रास्वपा नभएको भए वालेन्द्र एक्लैले चुनाव जित्ने र जिताउने कुरै थिएन । नेपाली निर्वाचनलाई नजीकबाट हेरेर निष्कर्षमा पुग्ने निर्वाचन बिशेषज्ञहरुको संख्या निकै ठूलो छ । उनीहरुले रास्वपा अध्यक्ष रवि र बरिष्ठ नेता वालेन्द्रबीचको समन्वयलाई यसरी नै हेरेको पाइन्छ ।

यो सत्य हो, सम्पन्न निर्वाचनको केन्द्रविन्दूमा वालेन्द्र शाह थिए । उनको ब्यक्तित्वलाई रास्वपाका कार्यकर्ता र समर्थकहरुले चम्काएका थिए । अध्यक्ष रवि लामिछाने चुनावी अभियानमा त्यति सक्रिय देखिएका थिएनन् । चुनाव जित्न वालेन्द्र शाहको ‘नामै काफी छ’ भन्नेमा उनी ढुक्क थिए । नेपाली कांग्रेस र कम्युनिष्ट पार्टीहरुप्रति जनताको बढ्दो उव्दिग्नताका बारेमा रवि र उनका सहयोगीहरु बिश्वस्त थिए । रास्वपाले वालेन्द्रलाई प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवारका रुपमा उभ्याउनुको तात्पर्य यही थियो । वालेन्द्रलाई प्रधानमन्त्रीका उम्मेदवारका रुपमा अघि बढाउने रास्वपको निर्णय रणनीतिक थियो । यो रणनीति रास्वपा नेताहरुको कूटनीतिक कौशलको परिणाम मात्रै थिएन । सम्पन्न निर्वाचनका बारेमा चर्चा–परिचर्चाहरु अहिले पनि जारी नै छन् ।

जेन–जी आन्दोलनका नाममा भएको गत बर्ष भदौ २४ को विध्वंशले निम्त्याएको सम्पन्न निर्वाचनको स्पष्ट र समीचिन ब्याख्या अहिलेसम्म हुन सकेको छैन । जेन–जी आन्दोलनको परिणामका रुपमा आएको चुनाव सुरक्षा निकायबाट परिचालित रहेको आशंका अहिले पनि यथावत छ । नेपाली जनताको बढी चासो लोकतान्त्रिक अभ्यासमा भन्दा सुशासनमा रहेका भाष्यहरु खडा गर्न थालिएको छ ।  

प्रधानमन्त्रीका रुपमा वालेन्द्र शाहको प्रस्तुति पनि नेपालको संविधानको मर्यादा अनुकूल देखिएका छैनन् । प्रधानमन्त्रीले नव–निर्वाचित संसद्को मान र मर्यादा राखेका पनि छैनन् । संसद्मा उनी अत्यन्त चन्चल देखिएका छन् भने सरकारमा पनि उनी सानो समूहमा सीमित देखिन थालेका छन् । प्रधानमन्त्रीका रुपमा वालेन्द्रका ब्यबहारका बारेमा संसद्मा छलफल हुनुपर्ने हो । त्यो हुन सकेको छैन । स्वयं रास्वपाका लागि यो राम्रो संकेत मान्न सकिदैन ।

चुनावमा वहुमत पाउने वित्तिकै राजनीतिक दलहरुले संवैधानिक र संसदीय मर्यादाहरुको उल्लंघन गर्नु भनेको उच्छृंखल ब्यबहार हो । रास्वपा क्रान्तिको माध्यमबाट सत्तामा आएको पार्टी होइन । यो कुरामा रास्वपा अध्यक्ष र प्रधानमन्त्री दुबैले अहिलेसम्म विचार पुर्याएको देखिएको छैन ।

देशको संविधानप्रति प्रधानमन्त्री वालेन्द्रको वितृष्णा स्पष्ट देखिन थालेको छ । सडकका मानिस भन्न थालेका छन्– यो संविधान त राम्रै लागेको थियो । तर, यो हाम्रा लागि गतिलो संविधान रहेनछ । यसले नेतातन्त्रको बिकास गर्‍यो । तर, जनताका लागि बिश्वसनीय काम गरेन । राजनीति गर्नेहरुको संरक्षणमा भ्रष्टाचार बढ्यो । देशमा चलेका बिकास आयोजना पारदर्शी भएनन् । कृषि उब्जनी र औद्योगिक गतिविधि बढाउन किसानहरुलाई प्रोत्साहित गरिएन । जलस्रोतको धनी भनेर चिनिएको देशमा जलशक्तिको ब्यवसायिक विकास भएन । नेपाली जन–जीवनको सबै क्षेत्रमा पर–निर्भरता बढदै गयो । देश र जनताका लागि अत्यन्त प्रतिकूल अवस्थाको सिर्जना भयो । कामको खोजीमा बिदेश जानेको लर्को बढन थाल्यो । हाम्रा दलका मुख्य नेताहरु नै निर्लज्जताका साथ जनशक्तिलाई विदेश निर्यात गर्ने गुमास्ता सावित हुन पुगे । उनीहरु देश र जनताप्रति जिम्मेवार भएनन् । राजनीति गर्ने मानिस आफूलाई जनताका सेवक होइन, शासक हौं भन्ने दम्भमा रमाउन थाले । दुर्भाग्यवशः प्रधानमन्त्री वालेन्द्रको ब्यवहारमा पनि यो दम्भ देखिएको छ । उनको चरित्र पनि फरक देखिएको छैन ।

परिवर्तनपछि नेपाली राजनीतिमा आएका नेताहरुको अनुहार र ब्यबहारमा देश बनाउने कल्पनाशील शैली कहिले पनि परिलक्षित हुन सकेको छैन । नेताहरुको आवाजमा विकासका स्वरहरु गुन्जिए पनि जनताले ती आवाज लक्ष्यतिर बढ्न थालेको देख्न पाएका छैनन् । अहिले देश संघीय गणतन्त्रमा रुपान्तरित भइसकेको छ । र पनि, नेताहरुमा परिवर्तनको चाहना देखिएको त छ, तर त्यो चाहनामा हुटहुटी छैन । प्रधानमन्त्री जो भए पनि, उनीहरु सत्ताको खेलमा रमाएका छन् । देशका नेताहरु जनताप्रति बिबेकशून्य देखिएका छन् । उनीहरु न कल्पनाशील छन्, न उनीहरुमा कुनै ब्यबहार कुशल ज्ञान नै देखिएको छ । सौम्य र शान्त पहाडका चुचुराहरुमा ‘टावर’ बनाएर आफूलाई अग्लो सावित गर्ने होडमा लागेका छन्, नेताहरु । राजनीतिक दलका शीर्ष भनिने नेताहरुले जनताको मत जितेका छन्, मन जित्न सकेका छैनन् ।

अहिले प्रधानमन्त्री वालेन्द्रका वरिपरि रहेका बिव्दानहरु संविधान पुनरावलोकन प्रस्तावको तयारीमा लागेको सूचनाहरु आइरहेका छन् । वालेन्द्र र उनका सहयोगीहरुले यो देशमा चल्दै आएको परिवर्तनको नियमित चक्रब्यूहको ध्यान राखेर संविधान संशोधनको तयारी गर्न थालेको हुनुपर्छ । २०६२ को परिवर्तनपछि २०७२ मा संघीय गणतन्त्र नेपालको ‘समावेशी’ संविधान बन्यो । तर, संबिधानको आत्मा नभएको बिचार ब्यक्त गरेका थिए, संविधानविद्हरुले । संविधानका बारेमा अहिले पनि संविधानविदहरुले छलफल गर्न छाडेका छैनन् । तर, संविधानको लेखाइ मात्रै राम्रो भएर पुग्दैन । यसको प्रयोग कसरी हुन्छ ? त्यसैमा धेरै विषय निर्भर हुन्छ ।

आगामी दिनमा संविधानको आत्मा जगाउने हो भने सबभन्दा पहिले दलका शीर्ष नेताहरुलाई ब्यबहारिक राजनीतिको प्रशिक्षण दिनुपर्ने छ । तर, धेरै नेताले उमेरको हद पार गरिसकेका छन । संविधानको पुनरावलोकन गर्दा नेताहरुको उमेरको पनि हेक्का राख्नुपर्ने हुन्छ । २००७ सालको क्रान्तिपछिको समयमा हाम्रा नेताहरुले देशका लागि जति पनि संघर्ष गरेका थिए, त्यसको मूल्य ब्याजसहित असूल गरीसकेका छन् । संविधानको गल्ती गनेर मात्रै देशमा परिवर्तन आउने होइन । परिवर्तनका लागि सबभन्दा पहिले समाजको चाहना बुझ्नु पर्छ । राजनीतिमा अहिले सक्रिय रहेका र अव आउने दिनमा राजनीतिमा लाग्ने नेताहरुले नेपाली समाजलाई संवैधानिक अधिकारको प्र्रयोगका सम्बन्धमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । त्यसो भयो भने, देश अलिकति सहज अवस्थामा पुग्ने आशा गर्न सकिन्छ ।

रास्वपाको अधिवेशनमा नेपाली कांग्रेसका नेता गगन थापाले कांग्रेसलाई रास्वपाको दुश्मन होइन, प्रतिस्पर्ध्दी हो भनेका छन् । कांग्रेस अहिलेकै अवस्थामा विभाजित रहने हो भने नेता थापाको यो भनाइले खास कुनै अर्थ राख्दैन । राजनीतिमा प्रतिस्पर्ध्दाले दुश्मनीको रुप लिन धेरै समय लाग्दैन । यो कुराको ज्ञान नेता थापालाई भइसकेको हुनुपर्छ । राजनीतिलाई पेशाको रुपमा ग्रहण गर्ने परिपाटीले संगठनलाई ध्वस्त पार्छ । राजनीतिक सफलताका लागि कार्यकारी र न्याय प्रणालीका सूत्र समात्नु सजिलो होला । तर, त्यो प्रबृत्तिले राजनीतिलाई ध्वस्त पार्दछ ।

संसद्मा वहुमत प्राप्त पार्टीले देश विकासका लागि आमूल परिवर्तनको कार्यक्रम ल्याउन खोज्नु अस्वाभाविक होइन । रास्वपाले अहिले वहुमत मात्रै पाएको होइन । यसले नेपाली कांग्रेस, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी लगायतका दलहरु र तिनका नेताहरुलाई नराम्रोसंग झस्काएको हुनुपर्छ । यतातिर, कांग्रेसका प्रभावशाली नेताहरुले ध्यान दिएको देखिएको छैन । चुनावको मुखैमा आएर विशेष अधिवेशनको रंगमन्च सजाउने भूमिकामा देखिएका कांग्रेसका नेता गगन थापा यतिखेर छक्क परेका होलान् । समय र परिस्थितिको बिश्लेषण गर्न नसक्दा कांग्रेस चुनावमा निकै पछि पर्‍यो । अहिले उनले यो कुरा पक्कै अनूभूत गरेका होलान्– राजनीतिमा लोकप्रिय हुनु सजिलो छ । तर, विवेकपूर्ण निर्णय लिनु कठिन छ । आजको समयमा राजनीतिको आधार बनेको हुन्छ– शक्ति । त्यस्तो शक्तिले राजालाई रंक र रंकलाई राजाको रुपमा स्थापित गरेका उदाहरण एक होइन, अनेक छन् ।