हालैको एक दिन साथी र म गोदावरी गएका थियौं । त्यहाँ केही घण्टा बिताएपछि घर फिर्ने बेला भयो । हामी मिडिल क्लास नागरिकलाई आजभोलि सजिलै छ– जहाँ पुग्न पनि अनलाइन राइड छँदै छ, अहिले त झन् उबर थपिएको छ । हामीले एक अनलाइन एपबाट राइड बुक गर्‍यौं । १५ मिनेटपछि गाडी आयो, आरामदायी देखिन्थ्यो । कम्फर्ट श्रेणीको प्राइभेट कार थियो । हाम्रो अपेक्षा थियो– यात्रा सजिलो र सुरक्षित होला । तर, त्यो यात्रा न आरामदायी भयो, न सुरक्षित ! 

गाडीमा शारीरिक समस्या हुने भएकाले साथी अगाडिको सिटमा बसिन् । गाडीभित्र छिर्नेबित्तिकै एसीको कडा चिसोले हान्यो । सिटमा बसेपछि उनले भनिन्, ‘दाइ, एसी बन्द गरिदिनु न, हामीलाई फेरि चिसो लागिहाल्छ ।’ यो ठूलो माग थिएन, सामान्य अनुरोध थियो ।

चालकको जवाफ थियो, ‘ज्याकेट किन्दिउँ त ?’

एकैछिन सोचौं– ‘ज्याकेट किन्दिउँ त ?’ सुन्दा सामान्य वाक्य हो । तर, त्यसभित्र के थियो ? एक, सेवा प्रदायकले यात्रुको अति सामान्य अनुरोधलाई व्यंग्यले उडाउनु ? दुई, महिलालाई देखेर हेप्नु ? हामी अवाक भयौं । मलाई रिस उठ्यो । मैले झर्किंदै भनें, ‘ल किन्दिनु, कहाँ किन्दिने हो ? ज्याकेट किनिदिने भनेको हैन ?’ त्यसपछि चालक केही बोलेनन् र एसी बन्द गरे ।

केही समयपछि मैले कारको झ्याल खोल्ने प्रयास गरें तर खुलेन । चालकले थपे, ‘झ्याल खुल्दैन, एसी मात्रै हो ।’ म र साथी मुखामुख गर्‍यौं, फेरि चुप लाग्यौं । तर, स्वेच्छाले होइन, बाध्यताले । बन्द गाडीभित्र एक अपरिचित चालकसँग बीच बाटोमा हामी चुप हुनुको असली कारण थियो– एक अव्यक्त डर । चालकले गाडीको गति अस्वाभाविक बढाए, बेपर्वाह ढंगले कुदाए । मैले भनें, ‘दाइ, बिस्तारै जानुस् न, यसरी स्पिडमा नचलाउनुस् ।’ उनले फिटिक्कै वास्ता गरेनन् । गाडी तीव्र गतिमा कुदिरह्यो । हामी दुवैलाई थाहा थियो, गाडीमा हाम्रो नियन्त्रण छैन–  न एसीमाथि, न गतिमाथि, न नयाँ परिस्थितिमाथि ।

ललितपुर, बाँडेगाउँ पुग्नै लाग्दा चालकले अचानक गाडी नै थर्किने गरी गीत बजाए, जतिखेर हामी आपसमा कुराकानी गरिरहेका थियौं । साथीले भनिन्, ‘दाइ, नबजाउनु न ! हामी गफ गरिरहेका छौं ।’ चालकले भने, ‘मलाई सुन्न मन लाग्यो, म बोर भइरहेछु ।’

मैले शान्त स्वरमा भनें, ‘दाइ, हामी तपाईंको यात्रु हौं । हामीलाई सुन्नु छैन भने तपाईं एक्लै हुँदा सुन्नुस् ।’ उनले झर्किंदै भने, ‘म सुन्छु । तपार्इंहरू नसुन्ने भए ओर्लेर अर्को गाडीमा गए हुन्छ ।’ 

‘हुन्छ रोक्नुस् ! हामीलाई तपाईंको गाडीमा जानु छैन ।’ र, हामी बीच सडकमै ओर्लियौं ।

००० 

मेरो मन–मुटु जिरिंग भयो, टाउको दुख्न थाल्यो, श्वास अवरुद्ध भएझैं लाग्यो । रिस उठिरहेको थियो कि चित्त दुखिरहेको थियो ? थाहा भएन तर देश र समाजप्रति घृणा जाग्न थाल्यो । देशको सार्वजनिक यातायातको हालत सम्झेर रिस उठ्यो । ‘आफूसँग आफ्नै गाडी छैन’ सोचेर मन भतभत पोल्न थाल्यो । यस्ता सोच तर्कसंगत होइन– थाहा थियो । तर, त्यो क्षण मेरो मानसिक अवस्था त्यस्तै–त्यस्तै थियो । साथी र म एकअर्कासँग बोल्न पनि सकेनौं, धेरैबेर सडकमा चुपचाप उभिइरह्यौं । 

 एक बटनमै गाडी ‘लोकेसन’ मा आइपुग्छ । तर, के यी एपसँगको यात्रा सजिलो, सुरक्षित अनि आरामदायी छ ? गम्भीर विमर्श आवश्यक छ ।साथीले भनिन्, ‘स्पीडमा चलाउँदा गाडी कतै लगेर ठोक्देला कि भन्ने डर लागिरहेको थियो ।’ पैसा तिरेर सेवा लिन खोज्दा पनि ज्यानकै चिन्ता गर्नुपर्ने अवस्थामा पुगेका थियौं । शारीरिक–मानसिक रूपमा असुरक्षित महसुस भइरहेको थियो । बन्द गाडीभित्र, अपरिचित मान्छेको मनस्थितिको अधीनमा र आफ्नो कुनै नियन्त्रण नभएको अवस्थामा हामी यात्रा गरिरहेका थियौं । अहिले त्यस घटनाले हाम्रो मनमा एउटा डर पैदा गरिदिएको छ । त्यस्तो डर अर्को पटक राइड बुक गर्दा पनि रहिरहन्छ, सडकमा एक्लै हिँड्दा पनि रहन्छ ।

त्यस घटनापछि उक्त एपमा आधिकारिक उजुरी दर्ता गर्‍यौं । जवाफ आयो– ती चालक कहिल्यै हामीलाई नपर्ने नोटेफिकिसन । सोचेका थियौं– कम्तीमा प्लाटफर्मले कारबाही गर्ला वा चालकलाई जवाफदेही बनाइएला वा हामीलाई न्यूनतम जानकारी त पक्कै देला । तर, त्यसपछि न कुनै प्रतिक्रिया आयो, न केही पुष्टि ! के त्यो एपले ती चालकलाई चेतावनी दियो ? के चालकको खाता सीमित अवधिका लागि निलम्बन गरियो ? के हाम्रो उजुरी कसैले पढ्यो ? यी प्रश्नको जवाफ हामीसँग छैन । उही चालकले उबर, यांगो, इनड्राइभ, पठाओ पनि चलाउँछन् । एक प्लाटफर्ममा उजुरी गर्दा अर्को प्लाटफर्मलाई कुनै पनि जानकारी हुँदैन । त्यसैले उही व्यवहार, उही चालक ! अनि अर्को एपमा अर्की महिला यात्रुसँग उही घटना दोहोरिन सक्छ ! सायद दोहोरिइरहेकै होला !

०००

त्यही दिन सरकारले बजेट २०८३/०८४ सार्वजनिक गर्दै थियो । बजेटमा अर्थमन्त्रीले डिजिटल इनोभेसनलाई प्राथमिकतामा राखेको बताउँदै थिए । स्टार्टअप इकोसिस्टम, प्रविधिमा आधारित सेवा विस्तार र डिजिटल पूर्वाधारको कुरा गरिँदै थियो । यी एप पनि प्राविधिक सेवाभित्रै पर्छन् । काठमाडौंका सडकमा आज यांगो, इनड्राइभ, पठाओ, उबर एपहरूको भीड छ । एक बटन थिच्दा गाडी ‘लोकेसन’ मै आउँछ । र, मिडल क्लासका लागि यो निर्विवाद सुविधाजनक छ, अझ भनुँ वरदान नै भएको छ ।

नेपालमा राइड हेलिङको इतिहास हेरौं । सन् २०१७ मा नेपाली एप टुटल सुरु भयो  । टुटलले नेपाली सडक बुझेको थियो, नेपाली यात्रुको आवश्यकता बुझेको थियो । तर, त्यो एप बन्द भयो । त्यसपछि प्रचारमा आए– बंगलादेशी कम्पनीे पठाओ, अमेरिकामा दर्ता भएको इनड्राइभ, रुसी कम्पनी यांगो र हाल अमेरिकी बहुराष्ट्रिय कम्पनी उबर । यी सबै एप विदेशी कम्पनी हुन् । नेपाली यात्रुले सजिलै यात्रा गरेपछि तिर्ने हरेक भाडाको कमिसन, प्लाटफर्मको मुनाफा, नेपाली सडकको डेटालगायत सबै विदेश जान्छन् । नेपाली चालकले पैसा कमाउँछन्, यो सत्य हो । तर, निर्णयको अधिकार, नीति बनाउने शक्ति र मुनाफाको मुख्य भाग देशबाहिरै रहन्छ । 

टुटलमार्फत स्वदेशी विकल्प बनाउने प्रयास भएको थियो तर त्यो टिक्न सकेन । र, अहिले हामी विदेशी एपको भरपरेका छौं, जसलाई नेपाल सरकारले नियमनसमेत गर्न सकेको छैन । नेपालमा राइड हेलिङ क्षेत्र ७ वर्षसम्म कानुनी मान्यताबिना चलिरह्यो । पाटन उच्च अदालतले सन् २०२० मा नियमन गर्न निर्देशन दिएको थियो । सर्वोच्च अदालतले सन् २०२४ मा पुनः दोहोर्‍याएको थियो । सेवा सुरु भएको ७ वर्षपछि अर्थात् सन् २०२४ मा मात्रै औद्योगिक उद्यम ऐनमा संशोधन गरी यसलाई कानुनी रूप दिइयो । तर, आजसम्मै देशको राजधानी काठमाडौंमै अधिकांश सहरी राइड हेलिङ गतिविधि हुन्छ । र, त्यहीँ लागू भएको छैन– स्पष्ट परिचालन निर्देशिका ।

नियमन नहुँदा के–के हुन सक्छ ? त्यो हाम्रै अनुभवले देखाइसकेको छ । चालकहरू जवाफदेही हुँदैनन् । यात्रुसँग उजुरी गर्ने विश्वसनीय माध्यम हुँदैन । र, सुरक्षाको प्रत्याभूति केवल प्लाटफर्मको मार्केटिङ सामग्रीमै सीमित रहन्छ । उजुरी गर्नु साहसको काम हो । धेरै यात्रु (झन् महिला) झन्झट, लाज वा प्रणालीमाथिको अविश्वासका कारण उजुरी गर्दैनन् । हामीले गर्‍यौं उजुरी । तर, उजुरी गरेपछि पनि जवाफ पाइँदैन भने अर्को पटक उस्तै घटनामा उजुरी गर्ने जाँगर, जोस र हिम्मत कसरी जुटाउने ? 

दक्षिण एसियाभर महिला यात्रुको असुरक्षा एक साझा चुनौती हो । भारतमा सन् २०१२ को निर्भया घटनापछि उबर र ओलाले ‘पेनिक बटन’ थपे, सुरक्षाका नयाँ सुविधा ल्याए । तर, सन् २०२४ को तथ्यांकले भन्छ– २९ प्रतिशत महिला सार्वजनिक यातायातलाई अझै उत्पीडनको प्रमुख स्थान मान्छन्, २४ वर्षमुनिका युवतीहरूमा यो दर दोब्बर छ । प्रविधि त थपियो तर समस्या ज्युँका त्युँ छ । बंगलादेशमा ढाकाको सार्वजनिक यातायातमा लैंगिक संवेदनशीलताको अभाव, उजुरीमाथि कारबाहीको अभाव र सम्बोधन नै नगर्ने संस्कृति महिला उत्पीडनका मुख्य कारण भएको सन् २०२५ को एक अध्ययनले देखाएको छ । यी कारण प्रविधिसँग सम्बन्धित छैनन्, मानसिकतासँग सम्बन्धित छन् । पाकिस्तानमा संयुक्त राष्ट्र महिला र औरत फाउन्डेसनको सर्वेक्षणअनुसार, ९० प्रतिशतसम्म महिलाले यात्रा क्रममा कुनै न कुनै प्रकारको उत्पीडन भोगेकै छन् । यस अवस्थाले अन्ततः सन् २०२५ मा ‘भिसिस्टर्स’ नामक महिला मात्रैका लागि छुट्टै राइड हेलिङ सेवा जन्माउन बाध्य बनायो, जहाँ चालक पनि महिला, यात्रु पनि महिला हुन्छन् । 

नेपाल अहिले यी देशभन्दा तुलनात्मक रूपमा राम्रो अवस्थामा छ । राइड हेलिङले महिलाको गतिशीलता बढाएको छ, स्वतन्त्रता दिएको छ । तर, अफलाइन राइडको समस्या, उजुरी संयन्त्रको अभाव र चालकमा जवाफदेहिताको कमीजस्ता समस्या व्याप्त छ । यदि यी समस्या सम्बोधन गरिएन भने सार्वजनिक यातायातमा महिला–हिंसा भइरहने तिनै देशजस्तै नेपाल पनि हुने पक्कापक्की छ । 

यांगो होस् वा इनड्राइभ– यदि यी प्लाटफर्मले आफ्ना चालकलाई सवारी सीप मात्र सिकाउँछन्, यात्रुप्रतिको जिम्मेवारी र सम्मानको पाठ सिकाउँदैनन् अनि त्यो जरुरी ठान्दैनन् भने हामीले हाम्रो मानसिकतामाथि पुनर्विचार गर्नु जरुरी छ । ‘ज्याकेट किन्दिउँ त ?’ भनेर एक अनलाइन राइडरले फर्ल्ट गर्नु वा डरमर्दो गरी गाडी हुइँक्याउनु सबैका लागि खासै ठूलो विषय नहोला । यसले सेयर बजारमा उथलपुथल ल्याउँदैन, जलवायु परिवर्तनमा केही भूमिका खेल्दैन । भारत–नेपाल सीमा विवादजस्ता विषयमा सरकार व्यस्त रहिरहँदा यस्ता अनलाइन राइडर एपको छलफल सरकारको प्राथमिकतामै नपर्ला । तर, हरेक नेपाली नागरिकले आफैंलाई प्रश्न गरून्– के बहस गर्न हत्या, बलात्कार वा लुटपाटजस्ता घटना नै घट्नुपर्छ ?  

विकट कर्णालीमा किशोरी आमा अस्पताल जान नपाएर ज्यान गुमाउनु परिरहेको देशका लागि यो एक सामान्य घटना हो भनेर चुपै बस्दा पनि हुन्थ्यो होला । तर, म चुप रहन सकिनँ । यो मेरो व्यक्तिगत घटना मात्रै हुँदै होइन । हामी आफ्नो देशमा, आफ्नै सडकमा सेवाका लागि पैसा तिरेर यात्रा गर्दा पनि सुविधासँगै सम्मान त परको कुरा, उल्टो डर र ट्रमामा छौं । र, चालकको दुर्व्यवहारले मानसिक सुरक्षाका लागि सरकारको कुन निकायको कति नम्बरको झ्यालमा धाउने ? 

सबै अनलाइन चालक उस्तै पनि छैनन् । समस्यामा परेका बेला सुरक्षित तवरले गन्तव्यमा पुर्‍याइदिने कैयौं चालक भेटेको छु । ती चालकलाई हृदयदेखि धन्यवाद पनि दिएकी छु । फाइभ स्टार रेटिङ पनि दिएकी छु । तर, अवस्था सधैं एकैनाश हुँदैन । र, यस्तो अवस्थामा थोरै परिवर्तन ल्याउन एक व्यक्तिको एक लेख पर्याप्त हुँदैन । त्यसका लागि राज्य नै अघि सर्नुपर्छ । सुरक्षित यात्रा गर्न पाउनु हरेक यात्रुको अधिकार हो । त्यो अधिकार सुनिश्चित गर्नु सरकारको जिम्मेवारी हो ।