नेपालको राजनीतिक ‘फ्रेम’ अहिले यस्तो मोडमा पुगेको छ, जुन केही वर्षअघि धेरै आममान्छे वा जोकोहीले सहजै कल्पना गर्न सक्दैनथे । लामो समयसम्म ‘राजनीतिप्रति उदासीन’ वा ‘डिजिटल संसारमै अल्मलिएका’ भनेर बुझिएका नयाँ पुस्ता (विशेषतः जेन–जी) ले अहिले देशको राजनीतिक कोर्सलाई नै नयाँ दिशामा धकेली पठाए । भर्खरै काठमाडौंका सडकमा देखिएका युवाकेन्द्रित (रक्ताम्य र हिंसात्मक) प्रदर्शनदेखि पछिल्लो निर्वाचनमा देखिएको नयाँ राजनीतिक उभारसम्म, युवा पुस्ताले जहींतहीं असामान्य ऊर्जा र आत्मविश्वासका साथ आफूलाई स्थापित गर्न थालेका छन् । औपचारिक रूपमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा हुर्किएको तर बेरोजगारी, भ्रष्टाचार र रोजगारीका लागि विदेशिनुपर्ने बाध्यतासँग जुधिरहेको यो पुस्ताका लागि लोकतन्त्रले गर्ने आधारभूत प्रतिज्ञा अपूर्ण जस्तो महसुस भएको छ ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को तीव्र उदय, रवि र बालेन (बालेन्द्र) हरूको लोकप्रियता आदि घटना केवल चुनावी परिणामका सामान्य उतारचढाव होइनन् । यी घटनाले नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा गहिरो पुस्तागत परिवर्तन भइरहेको संकेत दिन्छन् । यस्तो अवस्थामा अहिले देखिएको राजनीतिक परिवेशलाई बुझ्न केवल ताजा घटना मात्रै हेरेर पुग्दैन । यसको गहिराइ बुझ्न (राजनीतिक) समाजशास्त्रका पुराना तर प्रभावशाली सिद्धान्तहरूतर्फ फर्किनु उपयोगी हुन्छ । कार्ल मार्क्स, एमिल दुर्खाइम र म्याक्स वेबरजस्ता शास्त्रीय समाजशास्त्रीले एक शताब्दीभन्दा अघि लेखेका विचार आज पनि समाजमा हुने राजनीतिक परिवर्तन बुझ्न उल्लेखनीय रूपमा उपयोगी देखिन्छन् । 

उनीहरूको सिद्धान्तबाट हेर्दा नेपालको जेन–जीको राजनीतिक उभार केवल युवाहरूको आवेग होइन– शक्ति, नैतिकता र राजनीतिक कल्पनाको पुनःसंरचना पनि हो । यस अर्थमा राजनीतिक परिवर्तनमा सामाजिक चेत र चिन्तनको पनि उत्तिकै भरथेग हुन्छ । यस लेखमा उनै पुराना, तर अद्यापि शक्तिशाली सामाजिक चिन्तकका विषयलाई सान्दर्भिक बनाउँदै समाज निर्माण र पुस्तान्तरणबारे चर्चा गरिनेछ ।

संरचनागत असन्तुष्टि र नयाँ राजनीतिक विकल्पको खोजी

कार्ल मार्क्सका अनुसार, सामाजिक असन्तोष आकस्मिक रूपमा उत्पन्न हुँदैन । समाजको आर्थिक र संस्थागत संरचनाभित्रै रहेका विरोधाभासले बिस्तारै असन्तुष्टि जन्माउँछन् । जब मानिसका आकांक्षा बढ्दै जान्छन् र अवसर त्यही अनुपातमा विस्तार हुँदैनन्, तब त्यो निराशा अन्ततः राजनीतिक रूपमा व्यक्त हुन थाल्छ । नेपालको युवा पुस्ता अहिले यस्तै प्रकारको विरोधाभास बाँचिरहेको छ । कागजमा हेर्दा नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र हो— संविधानले नागरिक अधिकार, प्रतिनिधित्व र सहभागिताको ग्यारेन्टी गरेको छ । तर, व्यवहारमा धेरै युवाको दैनिक अनुभव आर्थिक अनिश्चितताले भरिएको छ । आर्थिक मात्रै होइन, सामाजिक अनिश्चितता पनि यसमा मिसिएको छ । यसरी भित्रभित्रै उकुसमुकुसको टन्टलापुर घाम जताततै लागेको छ ।

देशभित्र सम्मानजनक रोजगारीको अवसर कम छ । त्यसैले हरेक वर्ष लाखौं युवा रोजगारीको खोजीमा विदेश जान बाध्य छन् । परिवार र अर्थतन्त्र टिकाइराख्न रेमिट्यान्स महत्त्वपूर्ण भए पनि यसले युवाहरूमा एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक प्रश्न जन्माएको छ— के हाम्रो भविष्य यही देशमा सम्भव छैन ? विश्वविद्यालयहरूले हजारौं स्नातक उत्पादन गरिरहेका छन्, तर तीमध्ये धेरैलाई आफ्नो क्षमताअनुसार काम पाउन कठिन हुन्छ । सामाजिक उन्नतिको बाटो प्रायः विदेश पलायनसँग जोडिन थालेको छ । जुन घरका मानिस विदेश गएका छैनन्, त्यस परिवारको सक्षमता र सामाजिक पुँजीमाथि गहिरो प्रश्न उठ्ने वातावरण छ ।

राजनीतिक नेतृत्व हेर्दा अझै पुरानै राजनीतिक प्रक्रिया र आन्दोलनबाट आएका नेताहरूको प्रभाव कायम छ । भर्खरै उदाएका नयाँ दलले भने ती परम्परालाई तोडेका छन् । पुराना आन्दोलनले लोकतन्त्र र गणतन्त्रको आधार तयार त गरे, तर समयसँगै ती संरचना स्थिर र जड बन्दै गएको अनुभूति युवामा बढ्दै गयो । त्यसैले नयाँ विचार र समयको प्रतिनिधित्व गर्ने गैरजडसूत्रीय दल आममानिसको प्रिय बनिरहेका छन् । नयाँले पुरानो व्यवस्थाको बलमा आउनेलाई दोषारोपण गर्ने, तर व्यक्ति चोखिने प्रवृत्ति हाबी छ । अहिले आएका नयाँले पनि केवल पुरानालाई गाली गर्ने काम तीव्र रूपमा जारी राखे । पुरानासँग रिसाएका आममान्छेले ताली पड्काउने भइहाले । यद्यपि, यस्ता झिना विषयभन्दा व्यवस्थासँगै सार्वजनिक संस्था पनि चुस्त बनाउने काममा हामीले ध्यान दिनु जरुरी छ । यो विषय आममान्छेले भन्दा अब नयाँ नेताले नबुझी धरै छैन ।

ट्राफिक नियम उल्लंघन हुँदा विदेशमा जरिवानाको बिल घरै आउने बानी पारेका युवा नेपालमा घन्टौं लाइनमा धक्कामुक्का खाँदै यातायात अफिसमै गएर जरिवाना तिर्न मन पराउँदैन । यस्तो परिस्थितिमा नयाँ राजनीतिक विकल्पमार्फत दुःखजिलो कम हुने ओखतीको खोजी स्वाभाविक छ । रास्वपाजस्ता नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदयलाई यही पृष्ठभूमिमा बुझ्नुपर्छ । रास्वपाको लोकप्रियता केवल व्यक्तित्वको आकर्षणले बनेको होइन, यसले स्थापित दलप्रति बढेको असन्तुष्टिलाई पनि अभिव्यक्त गरेको छ । हाम्रो भताभुंग सार्वजनिक संस्था र अकर्मण्य राजनीतिक नेतृत्वमाथि युवाको आक्रोश छ । त्यही आम आक्रोशलाई बालेनलगायत नेताले झ्याप्प बुझे र आम आक्रोशको प्रतिबिम्ब बने । यही मनोविज्ञानले जनमानसले उनीमाथि भरोसा देखे ।

तर, यस आमभाष्यको अर्को पक्ष पनि छ । आजका युवाले आलोचना गर्ने धेरै संस्थागत संरचना— जस्तै संघीयता, बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, संवैधानिक अधिकार— यी सबै विगतका राजनीतिक संघर्षका परिणाम हुन् । जनआन्दोलन, माओवादी युद्धपछिको शान्ति प्रक्रिया, दोस्रो जनआन्दोलन र त्यसपछिको संविधान निर्माण— यी सबै प्रक्रियाले अहिलेको गणतन्त्रको आधार तयार पारेका हुन् । त्यसैले अहिले देखिएको पुस्तागत उभारले ती आधारलाई पूर्ण रूपमा उल्ट्याउन सक्दैन । बरु ती संरचनालाई नयाँ ढंगले काम गर्न बाध्य पार्ने प्रयास गर्नुपर्छ । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, नयाँ पुस्तागत उभारको उद्देश्य गणतन्त्र ध्वस्त पार्ने होइन, यसको कार्यप्रणाली पुनर्परिभाषित (रिडिफाइन) गर्ने प्रयासमा केन्द्रित हुनुपर्छ ।

सामूहिकता : आक्रोश, ऊर्जा र पहिचान

आर्थिक असन्तुष्टि मात्रै यो आन्दोलनको कारण होइन । पछिल्ला वर्षमा युवाको राजनीतिक सक्रियतामा एउटा बलियो नैतिक आवाज पनि सुनिन्छ । भ्रष्टाचार, राजनीतिक संरक्षणवाद र प्रशासनिक अकर्मण्यताप्रति युवाहरूको आक्रोश केवल आर्थिक प्रश्न होइन, नैतिक प्रश्न पनि हो ।

एमिल दुर्खाइमले समाजलाई बाँधेर राख्ने नैतिक विश्वासलाई ‘कलेक्टिभ कन्साइन्स’ भनेर व्याख्या गरेका थिए । जब ती साझा मूल्य लगातार उल्लंघन हुन्छन्, समाजमा असन्तुलन पैदा हुन्छ र मानिसहरू सामूहिक रूपमा प्रतिक्रिया दिन थाल्छन् । नेपालमा युवाहरूको राजनीतिक सक्रियतामा यही प्रकारको सामूहिक असन्तोष देखिन्छ । ‘सफा राजनीति’ वा ‘जवाफदेही शासन’ जस्ता नारा केवल प्रशासनिक सुधारको माग होइनन्, यी लोकतन्त्रको नैतिक आधार पुनःस्थापित गर्ने आह्वान हुन् ।

जब हजारौं युवा सडकमा निस्कन्छन् वा सामाजिक सञ्जालमार्फत संगठित हुन्छन्, उनीहरू विरोध मात्रै व्यक्त गरिरहेका हुँदैनन्– एक किसिमको सामूहिक पहिचान पनि निर्माण गरिरहेका हुन्छन् । एउटा यस्तो अनुभूति जसले भन्छ– हामी एउटै पुस्ता हौं र हामीले देशको भविष्यबारे बोल्नुपर्छ । यस्तै भावनालाई दुर्खाइमले ‘कलेक्टिभ कन्साइन्स’ भनेका हुन् । 

दुर्खाइमले यस्ता क्षणलाई ‘कलेक्टिभ इफरभिसेन्स’ भनेर व्याख्या गरेका थिए । यो त्यस्तो क्षण हो, जब मानिसहरू सामूहिक रूपमा सक्रिय हुँदा तिनमा असाधारण ऊर्जा र एकताको अनुभूति पैदा हुन्छ । नेपालको पछिल्लो युवाकेन्द्रित राजनीतिक गतिविधि र परिवर्तनको हुटहुटी भएकाहरूमा यस्तै प्रकारको ऊर्जा देख्न सकिन्छ ।

तर, यस्तो नैतिक ऊर्जा सधैं स्थायी रहँदैन । आन्दोलनले जन्माएको उत्साहलाई दीर्घकालीन राजनीतिक सुधारमा रूपान्तरण गर्न सकिएन भने त्यो ऊर्जा बिस्तारै निराशामा बदलिन सक्छ ।

चामत्कारिक नेतृत्व र पुस्तागत परिवर्तनको सीमारेखा

कार्ल मार्क्सले संरचनागत असन्तुष्टि व्याख्या गर्छन्, दुर्खाइमले सामूहिक ऊर्जा बुझाउँछन् भने म्याक्स वेबरले राजनीतिक परिवर्तनमा नेतृत्वको भूमिकालाई स्पष्ट गर्छन् ।

वेबरका अनुसार, ठूलो राजनीतिक परिवर्तनका क्षणहरूमा ‘करिस्म्याटिक अथरिटी’ अर्थात् व्यक्तिगत चामत्कारिकतामा आधारित नेतृत्व उत्पन्न हुने गर्छ । यस्तो नेतृत्व परम्परागत संस्थागत संरचनाभन्दा बाहिरबाट पनि आउन सक्छ । यद्यपि, थुप्रै विद्वान्ले (जस्तै, नेपालकै परिप्रेक्ष्यमा प्रदीप गिरिले) ‘चामत्कारिक नेतृत्व खोज्ने समाज अभागी समाज हो’ पनि भनेका छन् ।

नेपालमा देखिएको नयाँ राजनीतिक उभारमा यस्तै प्रवृत्ति देखिन्छ । मिडिया, नागरिक समाज वा सहरी सार्वजनिक जीवनबाट आएका व्यक्तिहरूले परम्परागत पार्टी संरचनाबाहिर लोकप्रियता हासिल गरेका छन् । उनीहरूप्रतिको आकर्षण प्रायः एउटा वाचामा आधारित छ— पुरानो राजनीतिक अभ्यास तोड्ने । तर, वेबरले एउटा महत्त्वपूर्ण चेतावनी पनि दिएका थिए । चामत्कारिकताले आन्दोलन सुरु गर्न सक्छ, तर शासन सञ्चालन गर्न चामत्कारिकता पर्याप्त हुँदैन । समयसँगै चामत्कारिकता संस्थागत संरचनामा रूपान्तरण हुनुपर्छ, नत्र त्यो ऊर्जा टिक्दैन ।

नेपाल अहिले यही मोडमा उभिएको छ । नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदयले नागरिकमा ठूलो आशा जगाएको छ । तर, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र जस्तो जटिल राज्य संरचना चलाउनु केवल चुनाव जित्ने विषय होइन, यसका लागि प्रशासनिक क्षमता, नीतिगत स्पष्टता र संस्थागत स्थिरता आवश्यक हुन्छ ।

त्यसैले नेपालको जेन–जी राजनीतिक उभारको वास्तविक परीक्षा अझै बाँकी छ । प्रश्न केवल नयाँ अनुहार सत्तामा पुग्ने हो कि होइन भन्ने होइन । प्रश्न यो हो— के उनीहरूले विद्यमान संस्थागत संरचनाभित्र बसेर त्यसलाई प्रभावकारी बनाउन सक्छन् कि नाइँ ?

शास्त्रीय समाजशास्त्रको दृष्टिकोणबाट हेर्दा नेपालको यो पुस्तागत परिवर्तन आकस्मिक घटना जस्तो देखिँदैन । यो लामो समयदेखि सञ्चित संरचनागत असन्तुष्टि, नैतिक आकांक्षा र नयाँ प्रकारको नेतृत्वको परिणाम हो । आजका युवा नागरिकहरूले राज्यलाई अझ जवाफदेही, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउन माग गरिरहेका छन् । तर, उनीहरू यस्तो माग त्यही लोकतान्त्रिक संरचनाभित्र बसेर गरिरहेका छन्, जुन अघिल्लो पुस्ताले संघर्ष गरेर निर्माण गरेको हो । यी दुवै कुरा बिर्सन पटक्कै हुँदैन ।