राजनीतिका जानिफकारहरू भन्छन्, ‘समयको वेग नबुझ्ने राजनीतिक दल इतिहासको ‘फुटनोट’मा सीमित हुन्छन् ।’ अहिले जेड पुस्ता जाग्दाको वेग दलहरूका लागि त्यस्तै चुनौती बनेर आएको छ । सम्भवतः त्यही वेगकै कारण हुनुपर्छ, देशका प्रमुख दुई शक्ति नेपाली कांग्रेस र कम्युनिस्टहरूमा यसअघि कहिल्यै नदेखिएको हलचल छ ।

कतै गठन/पुनर्गठन/विघटनका पटकथा लेखिँदै छ त कतै त्यसैका नाममा प्रहसन र तमासा चलिराखेको छ । अनि, कतै पुराना ‘नायक’ हरू विरासत जोगाउन संघर्षरत छन् भने कतै ‘नवनायक’हरू भूमिकाको खोजीमा छटपटिएका छन् । सबैभन्दा धेरै छटपटाहट कम्युनिस्टहरूको शिविरमा छ । जहाँ एकता र विभाजनका रसहीन रूपकहरू मञ्चन भइराखेका छन् ।

कांग्रेस पनि पुस्तान्तरणको छटपटीमा छ । त्यहाँ पुरातनपन्थी र परिवर्तन पक्षधरहरूबीच घर्षण चलिराखेको छ । केही दिनयता कांग्रेसमा चलेको नियमित महाधिवेशन कि विशेष महाधिवेशन ? महाधिवेशन चुनावअघि कि पछि ? भन्ने विवाद खासमा त्यही दुई प्रवृत्तिबीचको अन्तर्द्वन्द्वको परिणति हो ।

यो द्वन्द्वको निप्टारा अझै लागेको छैन । आइतबार कार्यवाहक सभापति पूर्णबहादुर खड्काले महाधिवेशनको कार्यतालिका जारी गर्ने विषयमा सहमति जुटाउन प्रयत्न गरे पनि नसकेपछि निर्धारित केन्द्रीय समितिको बैठक फेरि स्थगित गरियो ।

असोज २८ गते कांग्रेसका वयोवृद्ध सभापति शेरबहादुर देउवाले सक्रिय राजनीतिबाट ‘आंशिक विश्राम’ लिँदै उपसभापति पूर्णबहादुर खड्कालाई कार्यवाहक सभापति घोषणा गरेपछि कांग्रेस वृत्तमा हर्षबढाइँ नै भएको थियो । कांग्रेसमा पुस्तान्तरणको प्रक्रिया सुरु भएको भन्दै धेरैले त्यसको प्रशंसा नै गरेका थिए । तर, एकाध दिनमै कांग्रेसवृत्तमा निराशा छायो । कार्यवाहक सभापति खड्का देउवा गुटको घेराबन्दीमा परेर छिटो महाधिवेशन गर्ने मुद्दामा अनुदार देखिए ।

तर, यथार्थ के हो भने कांग्रेसमा उठेको महाधिवेशनमार्फत नेतृत्व परिवर्तनको मागलाई गुटगत राजनीतिको बलमा केही पर धकेल्न सकिएला तर नजरअन्दाज गर्न सकिने छैन । दलहरूभित्र परिवर्तनको जुन भोक जागेको छ, त्यसबाट अब कांग्रेस भाग्न सक्ने छैन । ढिलोचाँडो कांग्रेसले नेतृत्वले काँचुली फेर्ने छ । तर, के बिटुलिएको र बाटो बिराएको कांग्रेस एक थान नेतृत्व फेरेर मात्रै शुद्ध हुन्छ ?

गुमेको जनविश्वास आर्जन गर्न नेता फेरेर मात्रै पुग्छ ? दलहरू महाधिवेशनका नाममा टालटुले सुधार उन्मुख छन् । कांग्रेसले टालटुले सुधार गर्ने कि नयाँ कांग्रेस बनाउने ? नयाँ कांग्रेसको ‘ब्लुप्रिन्ट’ के हो ? विशेष महाधिवेशन वा नियमित जे भए पनि यी प्रश्नहरूमा बहस आवश्यक छ । यिनै प्रश्नहरूका सेरोफेरोमा यो विश्लेषण गरिएको छ ।

कांग्रेसले आफूभित्र विद्यमान विकृति, विसंगति र समस्याहरूको समाधान खोज्ने हो भने त्यसको प्रस्थानबिन्दु आफ्नै विगतको निर्मम समीक्षाबाट सुरु हुनुपर्छ । र, त्यो समीक्षाका आधारमा एउटा ‘राजनीतिक श्वेतपत्र’ जारी गरिनुपर्छ । अहिले मुलुक जुनखाले राजनीतिक/संवैधानिक जोखिम र संकटमा छ । यो बेला खासमा जिम्मेवार सबै दलहरूले यो सामूहिक असफलतापछि उत्पन्न संकट समाधानको सामूहिक प्रतिबद्धता जाहेर गरिसक्नुपर्थ्यो ।

तर, दलहरू सञ्चालन गर्ने मठाधीशहरूमा व्यक्तिगत इगो र अहम् यतिधेरै भरिएको छ कि तिनमा राजनीतिक चरित्र रत्तिभर छैन । नत्र यो अन्योल र संकटको घडीमा तिनले आफ्ना त्रुटि र कमजोरीहरूको निर्मम समीक्षासहित सामूहिक उत्तरदायित्वको दस्ताबेज अर्थात् एउटा राजनीतिक श्वेतपत्र जारी गरिसक्थे ।

लोकतन्त्रको संघर्षमा नेतृत्वदायी भूमिका खेलेको, सबैभन्दा पुरानो र पछिल्लो शक्ति सन्तुलनका आधारमा सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक दलका नाताले कांग्रेसले त्यो उत्तरदायित्व वहन गर्न सक्छ, गर्नुपर्छ ।

यस्तो नेतृत्वदायी दायित्व वहन गर्नुपूर्व कांगेसले आफू किन यसरी रसातलमा पुग्यो ? त्यो पहिल्याउनु आवश्यक छ । अराजनीतिक दुर्गन्धले कांग्रेसको शरीर मैलिएको छ । जीर्ण र त्यो मैलो शरीरमा मयलका पत्रहरू कटकटिएका छन् । त्यसकारण यसको शुद्धीकरण सामान्य धोइपखालीबाट सम्भव छैन । 

पहिलो कुरा, कांग्रेस कहिल्यै एउटा राजनीतिक पार्टी बन्न सकेन । यो स्वार्थ र गुटहरूको अखडा बनिरह्यो । पार्टीका अधिकांश नेता–कार्यकर्ता लोकतान्त्रिक प्रणालीका कुरा त गर्ने भए तर व्यवहारमा तिनको निष्ठा कुनै ‘दाइ’ मै स्खलित भयो । ‘दाइ’ को फेरो समात्दा राजनीतिक अवसर र भविष्य सुरक्षित हुने होड पार्टी पंक्तिमा बढ्दा गुटको राजनीति मौलायो । अहिले कांग्रेसमा पुस्तान्तरणको प्रयत्नमा त्यही गुटको राजनीति तगारो बनेर खडा छ ।

दोस्रो, राजनीतिक र सैद्धान्तिक विमर्शहरूमा अति कम रुचि राख्ने कांग्रेस प्रतिक्रियात्मक राजनीतिको बन्दी बनिरह्यो । पुरातनवादी कांग्रेसहरूका लागि पार्टीको सैद्धान्तिक कार्यदिशा बीपीको समाजवाद भनेर रटान लगाउन सजिलो छ । तर, ती बीपीका न अनुयायी हुन्, न त तिनले बीपी नै बुझेका छन् ।

महामन्त्री गगन थापाले बीपीको समाजवादलाई परिस्कृत/परिमार्जन गरेर पार्टीभित्र बहसका लागि सामाजिक लोकतन्त्रको अवधारणा ल्याएका छन्, त्यसमा पनि ठूलो कांग्रेसीवृत्त बेखबर छ अथवा त्यसप्रति उदासीन छ । यो उदासीनताले कांग्रेस नीतिगत अन्योल र अस्पष्ट पार्टीका रूपमा दर्ज भएको छ ।

तेस्रो, आन्तरिक लोकतन्त्रका हिसाबले कांग्रेस अरू पार्टीभन्दा अघि भएको विश्वास गरिन्छ । यहाँ कम्तीमा महाधिवेशनहरूमा प्रतिस्पर्धा आधारमा नेतृत्व चयन हुन्छ । चौधौ महाधिवेशन त्यसको एउटा दृष्टान्त बनेकै हो । युवा र नयाँ अनुहारलाई पदाधिकारीदेखि सदस्यहरूसम्म निर्वाचित गरेको कांग्रेसले नयाँ अध्याय लेखेको थियो । दुई जना महामन्त्री, सहमहामन्त्रीहरू, केन्द्रीय सदस्यहरूको सूचीमा आसलाग्दा नेताहरूको प्रवेशले कांग्रेस सुधारिने झल्को थियो । तर, मूल नेतृत्व केन्द्रीकृत, गुटकृत अनि सत्ताकृत भइदिँदा त्यो अपेक्षामा तुषारापात भयो । 

त्यसो त कुनै पनि राजनीतिक दलको उद्देश्य सरकारमा गएर आफ्ना कार्यक्रमहरूमार्फत जनतालाई सेवा दिने र मुलुकमा समृद्धि ल्याउने भन्ने नै हो । त्यस कोणबाट सरकारमा जान खोज्नु अनुचित होइन । लोकतान्त्रिक पद्धतिबाट सरकारमा सहभागी हुने कुरामा प्रश्न होइन ।

यद्यपि, जसरी पनि सरकारमै बस्न खोज्नु, सरकारमा जानुलाई एकमात्र लक्ष्य बनाउनु, सरकारमा गएर विधि र पद्धति होइन, भागबन्डाको कुसंस्कृतिलाई बढावा दिनुले दलको औचित्य स्थापित हुँदैन । कांग्रेसले पनि सत्ताका लागि अस्वाभाविक र अराजनीतिक सम्झौता र गठबन्धनहरू गरेपछि नागरिक वृत्तको विश्वास गुमाएको हो । 

चौथो, मुलुक कुशासनले आक्रान्त छ । कुशासनले यसरी मुलुकलाई थिलथिलो पार्नुमा कांग्रेसको नेतृत्व पनि अरू शीर्ष नेतृत्व झैं उत्तिकै जिम्मेवार छ । अझ पार्टी सभापति शेरबहादुर देउवाको घरमा जलेको अवस्थामा भेटिएका नोटहरूले अनेक प्रश्न उठाएको छ । जलेका नोटको स्रोत के हो ? खुलेको छैन । सरकारले अनुसन्धानपछि त्यसबारे जानकारी देला ।

देउवाको भवनदहनका क्रममा भेटिएका जलेका नोटले मुलुकमा व्याप्त भ्रष्टाचार र कुशासन जाहेर गर्ने एउटा सानो नजिर मात्रै हो । कांग्रेसका अरू कतिपय नेतामाथि पनि भ्रष्टाचार र अनियमितताको आरोप छ । तर, कांग्रेसमा त्यसबारे प्रश्न उठ्दैन । यस्तो आरोप लागेकालाई कम्तीमा निलम्बन गरौं भनेर प्रश्न उठाउनेहरू एक्लिन्छन् र ‘नोट अफ डिसेन्ट’ लेख्नुपर्ने परिस्थिति बन्छ । 

पार्टीभित्र भ्रष्टहरूलाई संरक्षण र ओत दिने यही प्रवृत्तिका कारण कांग्रेस यसरी रसातलमा भासिएको हो । यही र यस्तै प्रवृत्तिले बढावा पाउँदा कांग्रेस गतिशील हुन सकेन । केन्द्रीय तहका कतिपय नेताहरू बिचौलिया र दलाल पुँजीवादका संरक्षक भए भने स्थानीय तहका कार्यकर्ता पेटी ठेकेदार जस्ता भए । अराजनीति र कुशासनको भासमा गाडिएको कांग्रेसलाई त्यसबाट निकाल्न महाधिवेशन जस्तो विशेष अनुष्ठान आवश्यक छ ।

त्यसकारण बिना कुनै माथापच्ची कांग्रेस शीघ्र यो अनुष्ठानतर्फ अग्रसर हुनुपर्छ । बरु, महाधिवेशन केवल नेतृत्व फेर्ने अवसर मात्रै बन्नु हुँदैन, नयाँ राजनीतिक दर्शन, संगठनात्मक ऊर्जा र पुस्तान्तरणको ऐतिहासिक घुम्ती बन्न सक्नुपर्छ । एक हिसाबले, पुरानो पार्टीको नयाँ युगलाई संस्थागत गर्ने मञ्च बन्न सक्नुपर्छ । 

तर, विडम्बना, कांग्रेसले एकचोटि फेरि पाएको जुनी फर्ने अवसरलाई चिनेको छैन । बरु, गुटको बलमा यो अवसरलाई पछाडि धकेल्ने प्रयत्न भइराखेको छ । 

कांग्रेसमा अहिले मूलतः तीन थरी राजनीतिक चरित्र छन् । पहिलो, कांग्रेसमा सामान्य सुधार होइन, व्यापक पुनर्गठनसहितको सुधार आवश्यक भएको ठान्ने प्रवृत्ति । यो समूहले अहिले कांग्रेसभित्र चुनावअघि नै तत्काल नियमित महाधिवेशन, त्यो नसके विशेष महाधिवेशन गर्नुपर्छ भन्ने माग राखेको छ । पार्टीभित्र सुधारको मुद्दा बोक्दै आएका महामन्त्रीद्वय गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले यो प्रवृत्तिको प्रतिनिधित्व गर्छन् ।

सहरी मध्यम वर्ग, पेसागत समुदाय, डिजिटल र सचेत परिवर्तनकारी युवा पुस्ता यही धारसँग जोडिएको छ । सुशासन, पारदर्शिता अनि पार्टीको राजनीतिक विषयमा सार्वजनिक बहस छेड्न सक्षम यो धारले नेतृत्वमा पुस्तान्तरण मुद्दा अघि सारेको छ । 

दोस्रो, पार्टीको केन्द्रमा बलियो गुट भएको देउवा समूह छ, जो गुटगत राजनीतिको संकीर्णताबाट निस्कन सकेको छैन । यसको मूल चरित्र गुटको आडमा सत्ता दाउपेच खेल्ने हो । पारदर्शिता, सुशासन, युवा पुस्ताको आग्रह अपेक्षासँग यो चरित्रले खासै लेनदेन राख्दैन । कतिसम्म भने अहिलेको राजनीतिक संकटको आयाम यो समूह आकलन गर्न सकेको छैन । आगामी चुनावमा कांग्रेस के भनेर मत माग्न जाने ?

कम्तीमा महाधिवेशनले नीति र नेतृत्वको नवीकरण गर्न सक्दा चुनावमा जाने मुद्दा त कांग्रेससँग हुन्छ भन्ने सामान्य समझ पनि नराखी यो समूह निरन्तर नेतृत्व परिवर्तनको सन्दर्भमा अनुदार बनेको छ । सक्दा यथास्थिति र बाध्य हुनुपर्दा टालटुले सुधार यो समूहको सोच हो । 

तेस्रो, शेखर कोइरालाको नेतृत्वमा रहेको मध्यमार्गी प्रवृत्ति पनि छ, कांग्रेसमा । कोइरालाको संस्थापन गुट र पुस्तान्तरण पक्षधर विद्रोही समूहबीच द्वन्द्व बढ्दा सन्तुलनकारी भूमिका खेलेर नेतृत्वमा पुग्ने आकांक्षा राखेका छन् । चौधौं महाधिवेशनमा देउवाका निकटतम प्रतिद्वन्द्वी भएकाले कोइरालाले आफूलाई कांग्रेसको भावी नेतृत्वका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन् ।

यसबीच उनले पार्टीको संस्थापनलाई विभिन्न मुद्दाहरूमा दबाबमा राख्दै प्रतिपक्षीय भूमिका पनि निर्वाह गरे । चौधौं महाधिवेशनमा सम्मानजनक पराजय भोगेका कोइरालाको पार्टीभित्र सांगठनिक पहुँच पनि छ । पछिल्लो समय त उनले कतिपय देउवा पक्षीय नेताहरूसँग पनि सम्बन्ध विस्तार गरे । तर, चौधौं महाधिवेशनमा सँगै रहेका महामन्त्री थापासँग चाहिँ उनको दूरी बढ्यो । चुनावअघि नियमित महाधिवेशनको मुद्दामा कोइराला र थापा अहिले एकै ठाउँमा छन् । तर, जब नेतृत्वमा को ? भन्ने प्रश्न उठ्नेछ, यी दुई एकअर्काका आमनेसामने हुने सम्भावना प्रबल छ । 

कांग्रेसले अहिले त्यस्तो नेतृत्व खोजेको छ, जो यो पार्टीको टालटुले सुधारमै चित्त बुझाउने छैन । जेन–जी प्रदर्शन, त्यसपछि मुलुकमा उत्पन्न जटिल परिस्थितिपछि राजनीतिका आयामहरू फेरिएका छन् । लोकतन्त्रका लागि ऐतिहासिक योगदान गरेका पार्टीहरू रक्षात्मक अवस्थामा पुगेका छन् । जनस्तरमा तीप्रति आस्था त छ, तर आक्रोश र अविश्वास अझै कायमै छ ।

त्यो आक्रोश र अविश्वासलाई विश्वासमा बदल्ने नेतृत्व यतिखेर कांग्रेसले खोज्न सक्नुपर्छ । त्यो योग्यता वैचारिक, राजनीतिक हिसाबले सुसज्जित नेतृत्वले मात्रै गर्न सक्छ । के गुटका बलमा मात्रै एउटा नेता नेतृत्वको सिंहासनमा बस्न सक्छ ? उसँग राजनीतिक सोच र कार्यदिशा हुनुपर्दैन ? अब पनि बीपीको समाजवादको ‘सुगा रटाइ’ले कांग्रेस अघि बढ्दैन । त्यसलाई परिमार्जन अनि परिस्कृत गर्दै लाने, सार्वजनिक वृत्तमा बहसहरू छेड्न सक्ने नेतृत्व कांग्रेसको आवश्यकता हो ।