चौडा, फराकिला र चिल्ला सडकहरूमा सवारी चाप व्यवस्थापन गर्न ट्राफिक लाइट जडान गरिएका छन् । सवारी चाप उच्च भएकाले सुरक्षा दृष्टिले पनि ट्राफिक लाइट आवश्यक हुन्छ । तर, साँघुरा गल्ली र भित्री सडकमा ट्राफिक लाइट जडान भएको खासै देखिन्न । 

सडकका खम्बामा जडान गरिएका रातो, पहेंलो र नीलो ट्राफिक लाइटले बाटोको संकेत गर्छन् । र, सडकमा बल्ने हरियो बत्तीले सवारीलाई अघि बढ्न संकेत गर्छ । हरियोपछि पहेंलो बल्छ र केही सेकेन्डमै रातो, जसले सावधान भई सवारी रोक्नुपर्ने जानकारी दिन्छ । हरियोले पैदल यात्रीलाई बाटो काट्ने सूचना दिन्छ र रातोले ‘जथाभावी बाटो नकाट्नु’ भनी खतराको जानकारी । सडकमा जथाभावी बाटो नकाट्न र जेब्राक्रसबाट मात्रै काट्न ट्राफिक नियमले भनिरहेकै हुन्छन् । 

तर, एउटा गम्भीर सवाल छ– सडकका ट्राफिक लाइटहरू दृष्टिविहीनको पहुँचमा छैनन् । रातो, पहेंलो र हरियो ट्राफिक लाइटले पैदल यात्रीलाई संकेत गरिरहँदा दृष्टिविहीन त्यो देख्न सक्दैनन् । लाइटसँगै आवाज पनि जडान गरे दृष्टिविहीनलाई बाटो काट्न सहज हुने थियो । र, जीवनको क्षति हुनबाट जोगिने थियो । 

हरेक वर्ष ट्राफिक सप्ताहको नारा हुन्छ– तीव्र गति जीवन क्षति, सडकमा ट्राफिक नियमको पालना गरौं, हतार गरी सवारीसाधन कहिल्यै नचलाऔं, हतारमा सडक पार नगरौं... । तर, विडम्बना के भने सवारी दुर्घटनामा पैदल यात्रीको मृत्यु हुनेको संख्या घटेको छैन । सवारी चालकको गल्तीले जीवन गुमाउनुका साथै कैयौं यात्री अंगभंग भएर बाँचिरहनुपरेकै छ । ट्राफिक लाइट जडान भएर पनि नियम पालना नहुँदा ट्राफिक प्रहरीले चोक–चोकमा हात र सिटीको सहारामा लाखौं सवारीसाधनको चाप व्यवस्थापन गर्नुपर्ने बाध्यता छँदै छ । 

नेपाल प्रहरीको तथ्यांकअनुसार, पछिल्ला ६ वर्षमा सवारी दुर्घटनामा मृत्यु हुनेमध्ये ४० प्रतिशत पैदल यात्रु छन् । २०८१ फागुनसम्मको तथ्यांकले भन्छ– सडक दुर्घटनामा परेका १ हजार १ सय १८ जनामध्ये ४ सय ३४ पैदल यात्रु छन् । आकाशे पुल, ट्राफिक बत्ती र जेब्राक्रसको अभावमा जथाभावी बाटो काट्न बाध्य पैदल यात्रु नै धेरै दुर्घटनामा परेका छन् । कतिपय ठाउँमा चाहिँ जेब्राक्रस हुँदाहुँदै जथाभावी बाटो काट्ने पैदल यात्रु छँदै छन् । 

सवारी तथा यातायात व्यवस्था ऐन, २०४९ को परिच्छेद ७ अन्तर्गत दफा १२६ मा पैदल यात्रुले पेटीबाट हिँड्नुपर्ने स्पष्ट उल्लेख छ । मानिस हिँड्ने पेटी भएको सडकमा पैदल यात्रीले पेटीबाटै हिँड्नुपर्छ । पेटी नभएको सडकमा हिँड्दा दायाँ किनारा च्यापेर हिँड्नुपर्छ भन्ने उक्त दफामा लेखिएको छ । त्यस्तै दफा १३७ मा निर्धारित ठाउँबाट बाटो काट्नुपर्दा जेब्राक्रसिङ, सब–वे, ओभरहेड ब्रिज वा निर्धारण गरिएको ठाउँबाट मात्रै काट्नुपर्छ भन्ने उल्लेख छ । तर, पैदल यात्री जथाभावी बाटो काट्छन् । दुर्घटना न्यूनीकरणका लागि ट्राफिक महाशाखाले जथाभावी सडक पार गर्ने यात्रुलाई २०० देखि १००० रुपैयाँसम्म जरिवाना गर्ने, सडकमै प्रशिक्षण दिने, तिनलाई सडकमै स्वयंसेवकको काममा लगाउने र सचेतना अभिवृद्धि कक्षा लिने कार्य गर्दै आएको छ । तर, कानुन कार्यान्वयन नहुँदा दुर्घटना न्यूनीकरण हुन सकेको छैन ।

दुःखद के छ भने ट्राफिक नियम उल्लंघन गरेर जथाभावी बाटो काट्ने पैदल यात्रीले उन्मुक्ति पाइरहेका छन् । २०६३ सालमा पैदल यात्रुसमेतलाई दुर्घटनामा दोषी मानी कारबाहीको व्यवस्था गर्न ‘सडक सुरक्षा ऐन’ ल्याइएको थियो । त्यसैले दुर्घटना रोक्न सवारी चालकझैं पैदल यात्रुले पनि आफ्नै सुरक्षाका लागि ट्राफिक नियम पालना गर्नुपर्छ ।

अब विद्यालय तहको पाठ्यक्रममै ट्राफिक सचेतना शिक्षा पढाउनु आवश्यक छ । ‘कारबाहीमा पर्छु’ भनेर होइन, बरु आफ्नै सुरक्षाका लागि पैदल यात्रु र चालक दुवैले सडक नियम पालना गर्नुपर्छ । र, ट्राफिक नियम पालना गर्नुलाई सडक–संस्कृतिकै रूपमा अघि बढाउनुपर्छ । यो असल नागरिक बन्ने मार्ग पनि हो । 

माथि विमर्श गरिएजस्तो ‘आवाजसहितको ट्राफिक लाइट’ को अवधारणा एक दृष्टिविहीन व्यक्ति रमेश पोखरेलले ल्याएका थिए । २०५८ सालमा तत्कालीन महिला, बालबालिका तथा समाज कल्याणमन्त्री राजेन्द्र खरेलले भद्रकाली नजिकै भोटाहिटीको आकाशे पुलनेर ‘आवाजसहितको ट्राफिक लाइट’ कार्यक्रम उद्घाटन पनि गरेका थिए । तर, ३ दशकअघिको दृष्टिविहीनमैत्री त्यो ट्राफिक कार्यक्रम ओझेलमा पर्नु दुःखद छ । कतै–कतै प्रयास गरिए पनि यो अभियान प्रभावकारी ढंगले अघि बढेको छैन । र, ‘आवाजसहितको ट्राफिक लाइट’ ले अपांगता भएका व्यक्तिमा हौसला पनि थप्नेछ ।