नेपाल भूकम्पीय जोखिमका लागि विश्वव्यापी रूपमै परिचित छ । भारतीय र युरेसियन टेक्टोनिक प्लेट ठोक्किने स्थानमा अवस्थित नेपालले २०१५ को गोरखा भूकम्पसहित इतिहासका केही विनाशकारी भूकम्प अनुभव गरेको छ । यी भूकम्पीय घटनाले इँट–पत्थरका कमजोर संरचनादेखि अनियमित भवन डिजाइनसमेत देशको निर्माण अभ्यासमा व्यापक कमजोर रहेको उजागर गरे ।

यी जोखिमलाई पहिचान गर्दै नेपाल सरकारले हालसालै आफ्नो राष्ट्रिय भूकम्प डिजाइन कोड (एनबीसी १०५ः२०२०) परिमार्जन गरेको छ, जसले नयाँ भवनमा भूकम्पीय सुरक्षाका लागि मापदण्ड बढाएको छ । तर, जहाँ भूकम्पीय तयारीलाई धेरै महत्त्व दिइन्छ, त्यहाँ अर्को मौन तर त्यत्तिकै खतरनाक जोखिमलाई प्रायः नजरअन्दाज गरिएको हुन्छ । त्यो भनेको आगलागी हो । 

नेपालमा आगलागीका घटना खतरनाक आवृत्तिका साथ हुन्छन्, विशेष गरी घना सहरी बस्तीहरू, औद्योगिक क्षेत्र र ग्रामीण क्षेत्रमा जहाँ साँघुरा गल्ली, ज्वलनशील पदार्थ र सीमित अग्नि नियन्त्रक क्षमताले जोखिम बढाइरहेका छन् । अचानक र विरलै आउने भूकम्पभन्दा फरक आगलागी पुनरावर्ती घटना हुन्, जसले तत्काल विनाश, दीर्घकालीन विस्थापन र आर्थिक क्षति निम्त्याउँछन् ।

काठमाडौं उपत्यकालगायत देशका प्रमुख सहरमा आवासीय आगलागीदेखि गोदामहरूमा औद्योगिक आगलागीसम्म र हालैका जेन–जी आन्दोलनपश्चात्का घटनाले हाम्रा भवन कति कमजोर छन् भन्ने मात्र होइन, आगलागीबाट क्षतिग्रस्त संरचनाको मूल्यांकन र मर्मत गर्न हामी कत्ति पनि तयार छैनौं भन्ने कुरा पनि प्रकट गरेका छन् । 

आगो लागेपछि सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको क्षतिग्रस्त भवन पुनः प्रवेश गर्न सुरक्षित छ कि छैन भनेर जान्नु पनि हो । परिवार, व्यवसाय मालिक, स्थानीय अधिकारी र सरकारी कार्यालय पनि प्रायः अनिश्चित रहन्छन्, जसले पुनर्लाभमा ढिलाइ गर्छ र जीवनलाई जोखिममा पार्छ ।

यस्तो अवस्थामा, इन्जिनियरहरू र्‍यापिड भिजुअल डमेज एसेसमेन्ट (आरभीडीए) भनिने व्यवस्थित प्रक्रियामा भर पर्छन्, जुन भवनको अवस्थाको बारेमा द्रुत तर संरचित निर्णय प्रदान गर्न डिजाइन गरिएको पहिलो–लाइन मूल्यांकन विधि हो । आरभीडीए प्रक्रिया निरीक्षण टोली र वरपरको वातावरणको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नबाट सुरु हुन्छ । प्रवेश गर्नुअघि निरीक्षकले आगो पूर्ण रूपमा निभेको पुष्टि गर्छन् र कुनै पनि धूवाँयुक्त सामग्री वा पुनः प्रज्वलन जोखिम बाँकी छैन भनेर सुनिश्चित गर्छन् । 

बिजुली, ग्यास र इन्धन आपूर्ति काट्नुपर्छ र हेलमेट, पन्जा र बुटजस्ता सुरक्षात्मक उपकरण प्रयोग गर्नुपर्छ । अस्थिर भग्नावशेष, खस्ने सिसा वा चेतावनीबिना भत्कन सक्ने फुटेका सतहबाट बच्न भवनमा प्रवेश गर्ने मार्गको सावधानीपूर्वक जाँच गरिन्छ । साइट सुरक्षित भएपछि मात्र निरीक्षकले संरचनात्मक मूल्यांकन अगाडि बढाउन सक्छन् ।

भित्र पसेपछि इन्जिनियरहरूले आगोको सम्पूर्ण ढाँचाको नक्सांकन गर्नमा ध्यान केन्द्रित गर्छन् । जलेको चिह्नहरू र पग्लिएको वा छाला भएको फिनिसले भवनको कुन भागमा सबैभन्दा बढी ताप अनुभव भयो भन्नेबारे मूल्यवान संकेत प्रदान गर्दछ । यस्तो अवस्थामा अग्नि नियन्त्रक प्रयासले थप क्षति सिर्जना गर्न सक्छ, जस्तो कि पानी जम्ने गरे जगलाई कमजोर बनाउँछ वा फोमबाट निस्केको रसायनले फलामका डन्डीलाई असर गर्न सक्छ । 

यी प्रारम्भिक अवलोकनले विस्तृत निरीक्षणका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण क्षेत्र निर्धारण गर्न मद्दत गर्छन् । संरचनात्मक भागको मूल्यांकन त्यसपछि सुरु हुन्छ । जगमा निरीक्षकहरूले धसावट, प्लिन्थमा देखिने चिरा वा तापन र पानीसँग सम्बन्धित असर देखाउने खालको ढल्कनजस्ता संकेत खोज्छन् ।

पिलरहरू र भित्तामा ठाडो वा तेर्सो चिरा, कंक्रिटभित्रको फलामको डन्डी देखिने अवस्था भएको नभएको जाँच गरिन्छ । काठका भागको मूल्यांकन जलेको भागको गहिराइ मापनबाट गरिन्छ, जुन तिनीहरूको अवशिष्ट शक्तिसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित हुन्छ । बिम र स्ल्याबमा झुकावट, सियार र्क्याक र स्ल्याब पन्चिङ रेकर्ड गरिन्छ, जबकि छत र ट्रसहरू आंशिक वा पूर्ण रूपमा भत्किएको छ कि भनेर निरीक्षण गरिन्छ । 

जडान र जोडहरू पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्, किनकि बिम–पिलर जंक्सनहरूमा, वेल्ड क्य्राकहरू वा बोल्ट भाँचिएर संरचनात्मक स्थिरतालाई गम्भीर रूपमा असर गर्न सक्छन् । आरभीडीए दृश्य मूल्यांकनमा गहिरो रूपमा निर्भर गर्दछ र यो प्रायः सर्वसाधारणले अनुमान गरेको भन्दा विस्तृत हुन्छ । निरीक्षकहरूले कंक्रिटको रंगलाई ध्यानपूर्वक अवलोकन गर्छन्, जुन यसले सहन गरेको तापक्रमको भरपर्दो सूचक हो ।

जस्तो कि, कंक्रिटको खैरो रंगले तीन सय डिग्री सेल्सियस वरिपरि तापक्रमलाई संकेत गर्छ भने गुलाबी वा रातो रंगले छ सय डिग्री सेल्सियसभन्दा माथिको एक्सपोजरलाई संकेत गर्छ । त्यसैगरी सेतो–खैरो वा बफ सेडले कंक्रिट नौ सय–एक हजार डिग्री सेल्सियससम्म उच्चमा पुगेको हुन सक्ने देखाउँछ । यस्ता भिन्नता अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन्, किनभने तिनले कंक्रिटले केवल सतही बल मात्र गुमाएको हो वा यसको संरचनात्मक कोरसमेत क्षतिग्रस्त भएको हो भन्ने कुरा अनुमान गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन् । 

दरारहरू केवल कति फराकिला छन् भन्ने मात्र होइन, कुन दिशामा देखिएका छन् भन्ने आधारमा पनि मूल्यांकन गरिन्छ । सीधा (ठाडो) दरारले प्रायः चाप वा दबाबका कारण भएको क्षति देखाउँछ भने तेर्सो वा काट्ने किसिमका दरारले आगलागीका बेला भएको अत्यधिक भारको असर देखाउँछ । बिम वा स्ल्याब कति झुकेको छ भनेर थाहा पाउन कहिलेकाहीँ स्ट्रेट–एज वा लेजर उपकरण प्रयोग गरिन्छ, जसले सुरुमा सीधा रहेको अवस्थासँग तुलना गर्न सजिलो बनाउँछ ।

जब कंक्रिट फुटेर भित्रको फलामको डन्डी देखिन्छ, निरीक्षकहरूले त्यसमा अक्सिडेसन लागेको छ कि, डन्डी बाँगिएको छ कि वा कंक्रिटसँगको टाँसिने क्षमता हराएको छ भनेर जाँच गर्छन् । सतहमा देखिने साना विवरण पनि लेखाजोखा गरिन्छ, जस्तै स–साना रेखाजस्ता दरारहरू, ढुंगाका टुक्रा बाहिर निस्किनु वा कंक्रिटको सतह चम्किनु । यी सबैले आगोको तापले कंक्रिटलाई कस्तो–कस्तो स्तरमा कमजोर बनाएको छ भन्ने जानकारी दिन्छन् ।

बाहिरबाट सामान्यजस्ता देखिने यी साना संकेतहरू वास्तवमा धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । यिनैका आधारमा अनुभवी निरीक्षकले भवनका कुन भाग थोरै, कति वा धेरै क्षति भएका छन् भनेर छिट्टै छुट्याउन सक्छन् । लगभग तीन–चार सय डिग्री सेल्सियसमा पुग्दा कंक्रिट क्रमशः कमजोर हुन थाल्छ र पाँच–छ सय डिग्री सेल्सियसमाथि यसको सिमेन्ट पेस्ट र एग्रिगेटहरू विघटन हुन थाल्छन् । 

चार सय डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि स्टिलले आफ्नो शक्ति गुमाउन थाल्छ र छ सय डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्दा यसको भार बोक्ने क्षमता नाटकीय रूपमा घट्छ । यी सबै कारणले गर्दा आगोले क्षतिग्रस्त भवन स्थिर देखिए पनि वास्तवमा धेरै कमजोर भएको हुन सक्छ । 

आगोको निरीक्षणमा गैरसंरचनात्मक भाग र जीवन–सुरक्षासम्बन्धी तत्त्वहरू पनि जाँचिन्छन् । पर्खाल, सिँढी र निकासी मार्गमा अवरोध वा भत्किएको छ कि भनेर हेरिन्छन् । अलार्म, स्प्रिंकलर र हाइड्रेन्टजस्ता महत्त्वपूर्ण प्रणाली सामान्यतया नष्ट हुन्छन्, विद्युतीय तारहरू पग्लिन्छन् र ग्यास लाइनहरू बिग्रन्छन् ।

यसले भवनको तत्काल सुरक्षा मात्र होइन, भविष्यमा आउने खतराको सामना गर्ने क्षमता पनि कम गर्छ । आरभीडीएबाट प्राप्त सबै नतिजा क्रमबद्ध तरिकाले रेकर्ड गरिन्छ । निरीक्षकहरूले क्षतिग्रस्त भागहरूको फोटो स्केलसमेत खिच्छन्, दरारको चौडाइ र झुकावट नाप्छन् र फ्लोर प्लानमा क्षतिको नक्सा बनाउँछन् । यी अवलोकनका आधारमा भवनलाई सुरक्षित (हरियो), प्रतिबन्धित (पहेंलो) वा असुरक्षित (रातो) का रूपमा ट्याग गरिएको छ । 

आरभीडीएले मात्र भवनको संरचनात्मक क्षमता पुष्टि गर्न सक्दैन, यसले निर्णय लिनका लागि आवश्यक पहिलो चरण प्रदान गर्दछ र थप परीक्षणको आवश्यकतालाई मार्गदर्शन गर्दछ । द्रुत मूल्यांकनबाहेक आगोले क्षतिग्रस्त भवनको बाँकी बल बुझ्न क्षेत्रीय र प्रयोगशालाका परीक्षण महत्त्वपूर्ण हुन्छन् ।

ती क्षेत्रमा स्मिट ह्यामर रिबाउन्ड परीक्षण र अल्ट्रासोनिक पल्स भेलोसिटीजस्ता साधारण गैरविनाशकारी परीक्षण सतह कठोरता अनुमान गर्न र आन्तरिक क््रयाकिङ पत्ता लगाउन व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ । फेरो–स्क्यानरले स्टिलको वरिपरिको कंक्रिटको मोटाइ देखाउँछ र फेनोल्फ्थेलिन घोलले गरिएको कार्बोनेसन परीक्षणले रासायनिक परिवर्तन देखाउँछ । थप सटीक मूल्यांकनका लागि कोर नमुना निकालिन्छन् र प्रयोगशालामा पठाइन्छ । त्यहाँ कम्प्रेसिभ स्ट्रेन्थ टेस्टले बाँकी कंक्रिटको शक्ति पुष्टि गर्छ । 

क्लोराइड र सल्फेटको रासायनिक जाँच, माइक्रोस्कोपको प्रयोग, हृ–चबथ डिफ्य्राक्सन र डिफरेन्सियल थर्मल एनालिसिस जस्ता आधुनिक तरिकाले कंक्रिटको सूक्ष्म संरचना र खनिज परिवर्तन बुझिन्छ । जहाँ मर्मत सम्भव छ, आधुनिक रेट्रोफिटिङ प्रविधिहरूले आशाजनक समाधान प्रदान गर्दछ । सबैभन्दा प्रभावकारी सामग्रीमध्ये एक कार्बन फाइबर रिइन्फोर्स्ड पोलिमर हो, जुन कमजोर पिल्लर, बिम र स्ल्याबवरिपरि बेर्न सकिन्छ ।

कार्बन फाइबर अत्यन्तै बलियो, हल्का, जंग प्रतिरोधी र लागू गर्न सजिलो छ । स्टिल ज्याकेटिङले संरचनामा भारी थप्छ तर कार्बन फाइबरले अतिरिक्त भार नथप्दै बल दिन्छ । उच्च–शक्ति मर्मत मोर्टारहरूसँग मिलाएर, बेर्नाले आगलागीबाट क्षतिग्रस्त भवनको मूल भार वहन क्षमतालाई पुनःस्थापित गर्न वा सुधार गर्न सक्छ । यो विशेष गरी नेपालको अहिलेको परिस्थितिका लागि पनि उपयुक्त छ, जहाँ ठूलो संख्यामा कमजोर संरचनाको पुनःस्थापना गर्न द्रुत, लागत–प्रभावी समाधान आवश्यक पर्दछ ।