दैलेखको जलजलेमा १ सय १२ अर्ब घनमिटर प्राकृतिक ग्यास रहेको र त्यसले नेपालका लागि ५० वर्षसम्म पुग्ने प्रारम्भिक प्रतिवेदन चिनियाँ टोलीले बुझाएपछि यतिबेला सिंगो देश उत्साहित बनेको छ । चीनको सरकारी निकाय चाइना जिओलोजिकल सर्भेको भौगर्भिक अध्ययन र चीनकै सीएनपीसी सीबु इन्जिनियरिङ कम्पनीले २०८० वैशाख २८ देखि ड्रिलिङ गरी ४ हजार मिटर गहिराइसम्म खनेर प्राप्त नमुनाको ल्याब परीक्षणपछि उक्त तथ्य बाहिरिएको हो ।

दैलेखमा पेट्रोलियम खानी रहेको पुष्टि भएपछि यतिखेर विभिन्न कोणबाट अध्ययन र विश्लेषण हुन थालेको छ र त्यससँगै नेपालमा केमिकल इन्जिनियरिङको आवश्यकता र महत्त्व फेरि एक पटक सतहमा आएको छ । 

नेपालका सन्दर्भमा केमिकल इन्जिनियरिङ नयाँ विषयका रूपमा रहेको भए पनि औद्योगिक क्रान्तिमार्फत विश्वमा लम्किरहेका मुलुकका लागि यो एक शताब्दीभन्दा पनि पुरानो विषयका रूपमा रहेको छ । पेट्रोलियम लगायतका इन्धनका धनी राष्ट्र यतिखेर रसायन प्रविधिको प्रयोगमार्फत विश्व अर्थतन्त्रमा पहिलो भइरहेका छन् ।

नेपालमा काठमाडौं विश्वविद्यालयमा वि.सं. २०७२ देखि र त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा वि.सं. २०७६ देखि केमिकल इन्जिनियरिङ कार्यक्रम सञ्चालनमा छन् । त्यसो त करिब ३ दशकदेखि नै कोलम्बो प्लानअन्तर्गत थुप्रै नेपालीले केमिकल इन्जिनियरिङ विषय अध्ययन गरी आएका पनि छन् । हाल नेपाल इन्जिनियरिङ काउन्सिलमा करिब 

२ सय ५० जना केमिकल इन्जिनियर दर्ता भएका छन् भने सरकारी संयन्त्रका उपल्लो तहमा समेत उत्तिकै कार्यरत छन् । उद्योग, उत्पादन, प्रदूषण नियन्त्रण र स्रोत संरक्षणका लागि सुरक्षित विधिको खोज गर्दै दिगो विकासमा समेत केमिकल इन्जिनियरको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुने गर्छ ।

दैलेखमा पेट्रोलियम खानी, धौवाधीमा फलाम खानी, चुरे भावरमा युरेनियम खानीलगायत देशका विभिन्न भूभागमा थुप्रै खानीका स्रोतको खोजी र पुष्टि हुनु आफैंमा सुखद हो । नेपालमा यस्ता प्रकारका खानीका स्रोत रहेको पुष्टि भए पनि त्यसको प्रशोधन र व्यावसायिक उत्पादनमा त्यति धेरै जोड दिएको पाइँदैन ।

त्यसो त सन् १९८० मा नै जाइका र नेपाल सरकारले गरेको अध्ययनअनुसार काठमाडौं र ललितपुरका केही भूभागमा २० देखि ३ सय ३० मिटरको गहिराइमा ग्यास भेटिएको र व्यावसायिक उत्पादन भए उपत्यकाको त्यतिबेलाको माग अनुसार ५० वर्षलाई पुग्ने भनिएको थियो । तर विडम्बना त्यो प्रतिवेदन पनि प्रतिवेदनमा नै सीमित भयो र व्यावसायिक उत्पादन भने हुन सकेन । 

दैलेखको जलजलेमा भेटिएको भनिएको प्राकृतिक ग्यास मिथेन हो । एउटा कार्बन र चारवटा हाइड्रोजनको अणुबाट मिथेन बन्छ । मिथेन प्राकृतिक रूपमा पेट्रोलियम संरचनाभित्र, जैविक पदार्थको विघटनबाट तथा ग्यास कुवा र कोइला खानीमा पाइन्छ । रंगहीन र गन्धहीन हुने यो ग्यास अत्यधिक ज्वलनशील हुन्छ । मिथेन ग्यास पेट्रोल वा डिजेलको तुलनामा सस्तो, स्वच्छ र वातावरणमैत्री इन्धन हो । मिथेन ग्यासलाई गाडीमा इन्धनका रूपमा प्रयोग गर्न, बिजुली उत्पादन गर्न, पाइपलाइनबाट घर–घरमा पठाएर खाना पकाउने काममा प्रयोग गर्न र घरायसी प्रयोजनमा बत्ती बाल्न पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

स्टिम मिथेन रिफोर्मिङमार्फत उच्च तापक्रम र पानीको वाष्प प्रयोग गरेर मिथेन ग्यासलाई हाइड्रोजन र कार्बन डाइअक्साइडमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ । नेपालको परिप्रेक्ष्यमा, मिथेन रिफोर्मिङबाट प्राप्त हाइड्रोजन ग्यासलाई अमोनिया ग्यास उत्पादनमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

अमोनिया ग्यास मुख्यतः रासायनिक मल उत्पादनको प्रमुख स्रोत हो । मिथेन ग्यासको प्रयोगबाट प्राप्त हुने हाइड्रोजन र कार्बन डाइअक्साइडले युरिया उत्पादनलाई महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।

यतिखेर सरकारले रासायनिक मल उत्पादनसम्बन्धी उद्योगलाई प्राथमिकतामा राखेको र नेपाल आयल निगमले समेत यससम्बन्धी काम गरिरहेकाले यही मिथेनको प्रयोगबाट रासायनिक मल, युरिया उत्पादन गर्न सके अर्थतन्त्रको हिसाबले समेत यो परियोजना बहुउपयोगी हुने देखिन्छ । त्यस्तै मिथेनबाट मिथानोलसम्मको व्यावसायिक उत्पादन गरी यसलाई बायोफ्युलका रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

विश्वव्यापी रूपमा नै पेट्रोलियम अन्वेषण, प्रशोधन र भण्डारणमा केमिकल इन्जिनियर र इन्जिनियरिङ प्रविधिको प्रयोग भएको देखिन्छ । नेपालमा केमिकल इन्जिनियरको संख्या तुलनात्मक रूपमा कम भएको र माग गर्दा जनशक्ति पनि नपाउने हुनाले सोसरहका जनशक्तिमार्फत काम हुँदै आएको देखिन्छ तर अब व्यावसायिक रूपमा नै केमिकल इन्जिनियरको उत्पादन भइरहेकाले यस्ता कामहरूमा यिनै जनशक्तिलाई प्रयोग गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ ।