माफ गर्नुहोला कमरेड ओली, तपाईं मुलुकको प्रधानमन्त्री हुनुहुन्छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै ‘कमरेड’ सम्बोधन गरिरहेछु । कमरेड सम्बोधनमा अन्तर्निहित समानता र लोकतन्त्र मलाई असाध्य मनपर्छ ।

अहिले त कमरेड सम्बोधन झन् धेरै सान्दर्भिक भएको छ किनभने ‘पृथ्वीपथ’ को तुलनामा लोकतन्त्रको महत्ता स्थापित गर्न तपाईं स्वयं खडा हुनुभएको छ । यो पनि लोकतन्त्रको एउटा जित नै हो ।

घोचिलो–पेचिलो भाषामा आफ्ना विचार राख्न तपाईं खप्पिस हुनुहुन्छ । आफ्नो त्यही चिरपरिचित शैलीमा जेठ १७ मा काठमाडौंमा बुद्धिजीवी परिषद्को महाधिवेशनलाई सम्बोधन गर्दै तपाईंले भन्नुभयो– पृथ्वीपथबाट गयो भने पोखरा मात्रै पुग्न सकिन्छ । पृथ्वीनारायण शाहले आफूबाहेक अरूलाई मासेको कुरा उप्काउनुभयो । अढाई सय वर्षअघि मारकाट गरेर जबर्जस्ती ‘एकीकरण’ गरिएको तर्क गर्नुभयो । आन्दोलनमा उत्रिएका राजावादीको निर्देशक सिद्धान्त ‘पृथ्वीपथ’ लाई ठाडै खारेज गरेर तपाईंले लोकतन्त्रको बढाइँ गर्नुभयो । तपाईंले यसपालि सुन्दर मात्रै होइन, ‘डेयरिङ’ कुरा गर्नुभयो ।

यो जोखिम झोंकैझोंकमा मोल्नुभयो वा सोचविचार गरेर, त्यसको साक्षी तपाईं स्वयं हुनुहुन्छ । यसको अर्थवत्ता पनि समयले एक दिन देखाइहाल्नेछ । तैपनि जुन मोडबाट हाम्रा बहसले प्रतिगामी बाटो समातेका थिए, त्यहीँबाट बहसलाई सही ट्र्याकमा ल्याउनुपर्नेर् शंखघोष गरिदिनुभएकामा तपाईंलाई साधुवाद छ । राजा ल्याउने भनेको जंगलबाट बाँदरझुल्ला टिपेर ल्याउनेजस्तो कुरो पक्कै होइन । तै–तै कसै–कसैलाई यस्तै बेतुकका तर्कनामा राजनीतिको ढिँडो ओडालिन्छ कि जस्तो लागेको छ । यो उनीहरूकै दुःख हो । पच्चीस सय वर्षअघि नै बुद्धले दुःखको कारण हुन्छ भनेका थिए । त्यसैले राजावादीका दुःखको पनि कारण हुनुपर्छ । यो दुःखको निर्माता तपाईं गणतन्त्रका नेताहरू नै हुनुहुन्छ ।

तपाईंको आशय सही छ, पृथ्वीपथ भनेको फाइटर जेटको जमानामा घोडचढी रिसल्लाजस्तै हो । प्राविधिक हिसाबले तुलना मिल्छ । यद्यपि वैचारिक हिसाबले कुरो अलि अर्कै छ । प्रत्येक विचारधाराको देश–काल हुन्छ । अर्थात् विचारधारा बन्छ नै खास ठाउँका मान्छेको खास समयको उद्देश्य पूरा गर्न । राज्यको पनि विचारधारा हुन्छ, त्यसैले बिनाविचारधाराको प्राविधिक राज्यसत्ताको कुरो सफेद झूट हो । राजनीतिक दलको पनि विचारधारा हुन्छ, त्यसैले बिनाविचारधाराको प्राविधिक दलको कुरो गुलियो तीतेकरेलाको कथा मात्रै हो ।

एमाले पनि विचारधारा छ भनेर त भनिरहनुपरेन, नामै काफी छ । तपाईंले आज आलोचना गरिरहेको पृथ्वीपथचाहिँ एमालेको विचारधाराकै विस्तारका रूपमा प्रयोग भयो कि भएन ? तपाईं स्वयंले कुबेलामा पृथ्वीपथमा पिच टल्काउने काम गर्नुभयो कि भएन ? यी प्रश्नहरू आज जाज्वल्यमान भएका छन् । यी प्रश्न तपाईंको फगत आलोचना गर्नका निम्ति उठाइएको होइन । मलाई राम्रोसँग थाहा छ, आलोचनाको पनि नियम हुन्छ । जसरी नदीले खतराको तह पार गरेपछि विध्वंस निम्त्याउन सक्छ, त्यसैगरी आलोचनाले पनि खतराको तह पार गर्‍यो भने समाजमा विग्रह पैदा गर्छ ।

अहिले स्थिति त्यस्तै–त्यस्तै छ । अचानक राजावादजस्ता अनेकन् असान्दर्भिक कुरातिर राजनीति मोडिएको छ । गोरेटो एकातिर छ, हामी झाडीतिर हान्निएका छौं । बहस गर्नुपर्ने विषय एकातिर छन्, हामी छेउ न टुप्पाका कुरामा हेलिएका छौं । घोत्लिनुपर्ने समस्याहरू एकातिर थन्क्याएर हामी चिन्तनको घडा नै समाप्त भएको घोषणा गरिरहेका छौं । हामी किन आत्तिएको हो, हामीलाई थाहै छैन । यो हतार कता पुग्न हो, अत्तोपत्तो छैन । तथापि सबै चिन्तनहरू त्यही अत्यासको भुंग्रोमा चढाउन हामीलाई हतार छ ।

एक पटक फेरि दोहोर्‍याऊँ– राज्यको आफ्नै समयानुकूल विचारधारा हुन्छ, त्यसैले यसका कथानकहरू हुन्छन् । आफ्नो देशलाई हामी कुन परिकल्पनाबाट विचार गर्छौं भन्ने कुरा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा हो । पृथ्वीपथ त्यसैका निम्ति रचना गरिएको एउटा कथानक हो । यद्यपि यो कथानक राणा शासनको अन्त्य भएपछि शाहवंशको सत्ता संस्थागत गर्ने निहित उद्देश्यले रचिएको थियो । पृथ्वीपथ न्वारन गरेर वर्तमानमा राजनीति गर्न खोजिए पनि यसको मूल जरा भूतकालमै छ । त्यसैले हामीलाई पढाइएको इतिहासलाई हामीले इतिहास होइन, इतिहासको एउटा भाष्य भनेका छौं । राष्ट्रियता, राष्ट्रिय एकता, एकीकरणजस्ता भाष्यहरू त्यही कथानकका हिस्साहरू हुन् ।

त्यसैगरी गणतन्त्रको पनि आफ्नै कथानक हुन्छ । राज्यको संरचना र शासन व्यवस्था बदलेर मात्रै गणतन्त्रको कथानक बन्ने थिएन, अहिले पनि बनिसकेको छैन । राज्यको चरित्र र विचारधारा बदल्न अझै बाँकी नै छ । गणतन्त्रको संघर्षले शाहवंशीय सत्ताका तमाम भाष्यहरूसमेत तोडेर जनताको कथानक बनाउन खोजेको थियो । यो संघर्ष अझै जारी नै छ । तर, गणतन्त्रको बागडोर सम्हाल्ने तपाईंहरूले यो संघर्षमा योगदान गर्नुभयो कि ‘पृथ्वीपथ’ कै बाटो हिँड्नुभयो ? आज राजावादीको उग्रता तीनकुनेमा दनदनी बलिरहेको बेला यो प्रश्न तपाईंहरूतिरै सोझिएको छ ।

सम्झिनुहोस् त, जगमान गुरुङलाई गणतन्त्रको प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा विराजमान गराएको कसले थियो ? प्रज्ञा गुमाएको प्रज्ञा प्रतिष्ठानले समाजलाई नयाँ प्रज्ञादृष्टि दिन सम्भव हुन्थ्यो ? अनि त्यही प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा होइन, राष्ट्रिय एकता दिवस मनाउने नाममा पृथ्वीपथको खाँडो जगाइएको ? समग्र मुलुक जनहितको दृष्टिबाट राज्यको चरित्र बदल्ने कठिनतम संघर्षमा होमिएका बेला, प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा पञ्चायती पिचास जगाउने काम कसले गरिरहेको थियो ? त्यहाँ आयोजित अनुष्ठानमा एउटा सामान्य प्रश्न उठाउने जिज्ञासुमाथि जुत्ता हान्ने ‘ज्ञानी’ भूपू जर्नेल को थियो ? जर्नेलले हानेको त्यो जुत्तामा पृथ्वीपथकालीन सामन्ती अहंकारको पालिस टल्किएको थियो कि गणतन्त्रकालीन बहसको सौहार्दता ?

तपाईंले मनासिब भन्नुभो, पृथ्वीनारायण शाहले अरूलाई मासेर नै आफ्नो सत्ताको खाँबो हालेका थिए । पृथ्वीनारायण आफैंले त अरूलाई मासेर ‘गोर्खा साम्राज्य’ बनाएको घोषणै गरेका थिए । त्यतिबेलाका तमाम लालमोहर, सरकारी कागजात, मुगल साम्राज्यलाई जानकारी दिन लेखेको चिठी सबैतिर यही कुरा उल्लेख छ । हो, उनले नेपाल जितेको कुरा अवश्य अंकित गराए । किराँत, लिम्बुवानलाई हराएको कुरो अवश्य लेखाए । तर उनले कुनै ‘एकीकरण’ गर्छु भनेर कहिल्यै भनेनन्, न त एकीकरण गरें भनेर कतै उल्लेख गरे/गराए । वास्तवमा एकीकरणको कथा रचिएको नै धेरै भएको छैन ।

पञ्चायतकालदेखि राजनीतिमा होमिनुभएको तपाईंलाई पृथ्वीनारायणको आधिकारिक तस्बिर छैन भन्ने पक्कै थाहा छ । न फोटो खिचियो, न कुनै पोट्रेट बनाएर राखियो । हामीलाई देखाइएको पृथ्वीनारायणको चित्र महेन्द्रको आदेशमा अमर चित्रकारले बनाएको काल्पनिक चित्र हो । एकीकरणको कथानकलाई सुहाउने बनाउन चित्रमा उनको औंला ठड्याउन लगाइएको थियो । यथार्थमा पृथ्वीनारायणका बारेमा पञ्चायती व्यवस्था सुरु हुन्जेलसम्म पनि धेरैलाई थाहै थिएन । शाहवंशीय शासनलाई संस्थागत गर्ने उद्देश्यले पृथ्वी जयन्ती मनाउने र घरघरसम्म एकीकरणको कथा पुर्‍याउने मिसन महेन्द्रले चलाएका थिए । राजतन्त्रात्मक शासनका निम्ति रचिएको कथानक थियो त्यो ।

त्यसो भए गणतन्त्रको कथानक बनाउन तपाईंहरूले के गर्नुभयो त ? शाहवंशका चाकरीदारहरूलाई प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा राइँदाइँ गर्न दिएर बन्थ्यो गणतन्त्रको संस्कृति ? ठोरीमा राम जन्माएर बन्यो गणतन्त्रको राजनीति ? बरा माधव घिमिरे कति अब्बल कवि थिए, पञ्चायतले राष्ट्रकविको पदवी घाँटीमा झुन्ड्याइदिएर त्यति राम्रो कविलाई दरबारिया पर्खालभित्र कैद गरिदियो । तपाईंहरूले गणतन्त्रमा पनि उनलाई कवि बन्न दिनुभएन, त्यही पुरातन पगरी क्युरियोबाट झिकेर रथारोहणका नाममा फेरि एकपटक दरबारिया प्रपञ्चको किला ठोकिदिनुभयो ।

पृथ्वीपथमा हिँडेर आफैं पोखरा पुगिसकेपछि आज भन्दै हुनुहुन्छ– पृथ्वीपथबाट त पोखरासम्म मात्र पुगिँदोरहेछ ! अनि जनताले तपाईंलाई ‘नो नट अगेन’ नभनेर के भन्छन् ? आमजनतालाई सडकमा जाम पारेर राष्ट्रपतिलाई घोडचढी रिसल्ला र कारगेटको तामझाममा सवारी गराउनुहुन्छ । जनप्रतिनिधि चुनिएका आफ्ना नेताहरूलाई पिर्के सलामीको सामन्ती संस्कारमा तालिम दिनुहुन्छ । मानौं दिनरात सन्देश दिनुहुन्छ– देख्यौ, गणतन्त्रमा नेता नै राजा हुन्छ ! अनि जनताले यति धेरै राजा हामीलाई चाहिएन नभनेर के भन्छन् ?

विचार गर्नुहोस् त, जनता गणतन्त्रवादी नै छन् । जनता त जुनसुकै रूपरङको राजा खारेज गर्न पो कस्सिएका हुन् । बरु तपाईंहरूले पृथ्वीपथलाई यसरी बल्झाइदिनुभयो कि राजावादीहरू पनि झुक्किए । उनीहरूलाई आफ्नै दिन फर्किएर आएजस्तो लाग्यो । फेरि जनतालाई रैती बनाउन पाइएला, फेरि पनि निरंकुशतन्त्र थापेर एकलौटी शासन चलाउन पाइएला, फेरि पनि गरिब/उत्पीडित जनतामाथि उसैगरी रोबरबाफ झारेर दौरासुरुवाल ढल्काउन पाइएला भन्ने दमित इच्छा जाग्यो उनीहरूको ।

कमरेड ओली, राजनीतिले त्यही दिनदेखि बाटो बिराएको थियो जुन दिन गणतन्त्रको शिरमाथि राजतन्त्रको वैचारिक शिरपोस चढाउन तपाईंहरू लाग्नुभयो । हामीलाई राम्रोसँग याद छ, त्यतिखेर तपाईं लोकप्रिय मानिनुहुन्थ्यो । तपाईंको त्यही लोकप्रियताले होनहार लेखकहरूलाई पृथ्वीपथको बढाइँमा किताबमाथि किताब लेख्न लगायो । तपाईं त ‘पोखरा पुगेपछि’ ब्युँझिनुभयो, उनीहरूको ब्युँझाइ झन् कति सकसपूर्ण होला ? दरबारहरूका अट्टालिकाबाट आँखा ओरालेर तपाईंकै गृहनगर दमकमा नजरको लेन्स पारेको भए वास्तविक गणतन्त्रको कथानक त्यहीँबाट बन्न थाल्थ्यो । खेतबारीसँग संघर्ष गरिरहेका किसान, मजदुर, उद्यमी/व्यापारी, शिर उठाउन लागिपरेका आदिवासी/जनजाति, नागरिकताविहीन मधेशी, उत्पीडनमाथि उभिन संघर्षरत दलित/सुकुम्बासी, जागरुक महिला, को छैनन् दमकमा ? 

दमकमा सिंगो देशको झलक छ । त्यहीँ छ, गणतन्त्रको असली मुहार पनि । जनताको त्यही मुहारागारबाट देखिन्छ गणतन्त्रको इतिहास, दर्शन, संस्कृति, सबै–सबै । त्यहीँबाट उठ्छ र अघि बढ्छ गणतन्त्रको कथानक पनि । तपाईं ‘पोखरा पुगेर’ झस्किएजस्तै, झस्किनुपर्ने मस्तिष्कहरू धेरै छन् । बहस संसद्मा होस् कि सडकमा, सभामा होस् कि सेमिनारमा, त्यो जीवनतिर फर्किएको छैन भने त्यो अवसरवादको झन्डोत्तोलन मात्रै हो ।