प्राणी र वनस्पति जीवित बनाउने नै श्वासले हो । श्वासको अवस्था र उपलब्धताले पाउने जीवको परिचय जति महत्त्वपूर्ण छ, खासमा त्यो महत्त्वअनुसार यसको संरक्षणमा ध्यान नजानु विडम्बनापूर्ण छ । पृथ्वीको अस्तित्वमा वायु अर्थात् हावाको जुन उपलब्धता छ, त्यसको शुद्धतामा आउने अवरोधहरू र सिर्जित खराब अवस्थालाई प्रदूषण भन्ने गरिन्छ । यो प्रदूषणको अवस्थाले नै वायु अर्थात् हावाको अवस्थालाई बिगार्ने काम गर्छ ।

प्राणीलाई चाहिने अवस्थाको वायु अर्थात् अक्सिजन उपलब्ध नहुनु र वनस्पतिलाई पनि आवश्यक वायु व्यवस्था नहुने अवस्था ब्रह्माण्डीय चिन्ताको अवस्था हो । प्राणवायु मानिने हावाको शुद्धतामा सिर्जना भएको अवरोध अर्थात् प्रदूषणका कारण आजकाल मानव जातिको बहसको विषय बनेको छ, श्वासका लागि सकस ।

काठमाडौं विश्वकै प्रदूषित सहरका रूपमा लगातार एक दुई नम्बरमा परिरहेको छ । हावाको गुणस्तर मापन सूचक एक्यूआईका अनुसार प्रदूषित सहरको शीर्ष स्थानमा रहिरहेपछि ब्रह्माण्डीय चिन्ता र चिन्तनको विषयका रूपमा यसले स्थान पाइरहेको छ । संसद्, सरकार, विषयगत मन्त्री र मन्त्रालयका अधिकारीहरूका अगाडि कसरी यस्तो प्रदूषित भयो हाम्रो सहर ? भन्ने प्रश्नहरू उठिरहेका छन् । एक्यूआई २ सयभन्दा माथि जानुलाई नै खतरनाक हावाको रूपमा लिइने गरिन्छ । नेपाल फागुन–चैतको याममा खतराउन्मुख रहेर केही दिनयता लगातार २ सयमाथि रहेको छ । यसरी प्राणवायु अक्सिजनको सहज आपूर्तिमा समस्या हुने र वायुमण्डल प्रदूषित हुने अवस्थाले मुटु, मिर्गौला, श्वासप्रश्वास लगायतका दीर्घरोग भएका नागरिकको जीवन नै जोखिममा पर्ने अवस्था आएको छ । मानव तथा प्राणी एवम् वनस्पतिसमेत सकसपूर्ण अवस्थामा रहेको प्रस्टै हुन्छ । 

वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन, क्लोरोफ्लोरो कार्बन, नाइट्रस अक्साइड, नाइट्रोजन अक्साइड, अमोनिया, सल्फर डाइअक्साइड, सिसा, कार्बन मोनोअक्साइड लगायतका तत्त्वहरूको वृद्धिले वायुमण्डललाई प्रदूषित बनाउँछ । यसरी वायुमण्डलमा जम्मा हुने यी पदार्थहरू विशेष गरी हावाले उडाएर ल्याउने हुँदा यो सिजनमा वायुमण्डल यसरी प्रदूषित हुने गर्छ । 

आवासीय बस्तीहरूमा नियमित घरायसी प्रयोगबाट निस्कने धूवाँ, आवादी जग्गामा नयाँ खेतीबालीको व्यवस्थापनका सिलसिलामा हुने धूलोधूवाँजन्य क्रियाकलाप, सहरबजारमा हुने सवारीसाधनका कारण उत्पन्न धूवाँलगायत प्रदूषणका कारण हुन् । अझ यो सिजनमा हुने डढेलो प्रदूषणको मुख्य कारक हो । डढेलोका कारण वनजंगल तथा वन्यजन्तु आदिको विनाश र यससँगै डढेलोबाट निस्कने प्रदूषित वाष्प तथा धूवाँले पर्यावरणमा धेरै कोणबाट असर पार्छ ।

पर्यावरणको सुरक्षा चक्रका महत्त्वपूर्ण पक्षहरूमा हुने नोक्सानी तथा इकोसिस्टममा हुने खल्बलाहटले पनि पर्यावरणलाई असर पारिरहेको हुन्छ । यसरी वायु प्रदूषणका अवस्था र कारणहरू अध्ययन गर्दा हाम्रो आफ्नै कारणले गर्दा नै यो प्रदूषण भइरहेको छ । प्रदूषण कुनै रुख, बोटबिरुवा, जंगली जनावरका कारण पनि भएको छैन । मानिसको विकसित हुने होड, पर्यावरण र प्रकृतिमाथिको विजय प्राप्त गर्ने प्रतिस्पर्धा र आवश्यकता प्राप्तिको चाहनाले निम्त्याएको अवस्था नै प्रदूषण तथा वातावरणीय विनाशको कारण हो । 

हाम्रा जीवनशैलीमा सजिलोका लागि भएका प्रायः प्रयत्नहरू प्रदूषणका कारण बनेका छन् । हामीले कोइला, तेल र प्राकृतिक ग्यासको प्रयोग गरेर जीवनशैली सहज बनाएका छौं । यसको प्रयोगले उद्योगधन्दा विकास गरेका छौं । हामी आर्थिक रूपले सम्पन्न र सुदृढ भएका छौं तर यो सँगै हरितगृह ग्यासको उत्सर्जन बढेर हाम्रो श्वासप्रश्वासलाई नै सकसपूर्ण बनाएको छ । हामीले प्रयोग गर्ने एसी, फ्रिज लगायतका विद्युतीय उपकरणबाट क्लोरोफ्लोरो कार्बन उत्पन्न भइरहेको छ ।

जसले ओजोन तहलाई पातलो बनाउँदै लगेको छ भने ओजोन तहको सुरक्षाकवचका कारण अस्तित्वमा रहेका प्राणी र वनस्पतिलाई जोखिममा पारिरहेको छ । सौन्दर्य प्रसाधनका सामग्रीहरू, हेयर डाई, पेन्ट, ब्याट्री, डिजेल तथा पेट्रोलमा पाइने सिसाजन्य पदार्थले वायुमण्डलमा जुन तहमा प्रदूषण थपेको छ, त्यसको प्रभाव अत्यासलाग्दो छ । विशेष गरी छालाको क्यान्सर, मस्तिष्कमा पर्ने असरहरू तथा आँखा र पाचनप्रणालीमा समेत निरन्तर असर परिरहेको छ । यो क्रम आधुनिकता, विकास र स्तरीय जीवनशैलीले बढिरहेको छ । यस्ता सामग्रीहरूको गुणस्तर परीक्षण लगायतका आवश्यकताका सवालहरूले पनि नयाँ किसिमका सामाजिक समस्याहरू निर्माण गरिरहेको अवस्था छ । 

हाम्रो सामाजिक अभ्यास आधुनिकतासँगै वातावरणविरोधी भइरहेको छ । प्लाष्टिक तथा कागज लगायतका नकुहिने फोहोरहरू बढिरहेका छन् । मानवीय आवश्यकता तथा दैनिक उपभोग्य सामग्रीहरू आधुनिकतासँगै कागज र प्लाष्टिकका झोला तथा बट्टाहरूमा प्याकिङ हुने गर्दा यसको प्रयोग बढेको छ । यसलाई सबै ठाउँमा वैज्ञानिक ढंगले नष्ट वा पुनः प्रयोग गर्ने अभ्यास छैन । जथाभावी नष्ट गर्ने वा गलाउने प्रयत्नले सल्फर डाइअक्साइड जस्ता ग्यास निस्केर वायु मण्डलमा मिसिन्छ । जसका कारण क्यान्सरको प्रकोप बढिरहेको छ । 

यी अवस्थाहरूबाट जोगिन वातावरणीय सचेतना तथा हावा सुरक्षा सचेतना हुन जरुरी छ । यो पृथ्वीलाई सग्लो राख्न र सग्लो नै अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्न वायुमण्डलको सुरक्षादेखि स्वच्छ हावाको संकल्प आवश्यक छ । प्रदूषण कम गर्न सकिने उपायहरूको अवलम्बन गर्न आवश्यक छ । वायु प्रदूषणका कारण हुने दीर्घकालीन अवसरहरू र यसबाट जोगिनका लागि गर्न सकिने प्रयत्नहरूबारे आम रूपमा बहस हुन आवश्यक छ । 

स–साना कामहरू जुन हरेक व्यक्तिले आफूबाट सुरु गर्न सकिने र संकल्प गर्ने हो भने निकै ठूलो परिवर्तर्न ल्याउन सकिन्छ । एउटा घरमा नै एकभन्दा बढी सवारीसाधनहरू दैनिक प्रयोग हुने अवस्थालाई न्यूनीकरण गर्न घर अफिस ओहोरदोहोर समय व्यवस्थापन गरी प्रदूषण कम गर्न सकिन्छ । सम्भव भएसम्म ठूलो सवारीसाधनलाई सार्वजनिक सवारीसाधनका रूपमा प्रयोग गर्ने नीति बनाएर प्रदूषण कम गर्न सकिन्छ । विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोगले पनि प्रदूषण कम गर्न सकिन्छ । घरमा एसी, फ्रिज, हिटर, कुलर जस्ता विद्युतीय उपकरणलाई कम प्रयोग गरेर कार्बन कम उत्सर्जन गर्न सकिन्छ । घरायसी तथा आवादी जैविक फोहोरलाई बाल्नुको सट्टा कम्पोस्ट बनाएर दोहोरो फाइदा लिन सकिन्छ ।