गत साता राजसंस्था पक्षधरहरूलाई ‘शान्तिपूर्ण’ विरोध प्रदर्शनका लागि स्थानीय प्रशासनले काठमाडौंको तीनकुने क्षेत्र प्रदान गरेको थियो । तर प्रज्वलनशील इन्धनको डिपो र अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल नजिकै रहेको स्थानमा आन्दोलन अशान्त मात्र भएन, विध्वंसात्मक देखियो ।

आन्दोलनका क्रममा एक टेलिभिजन पत्रकारसहित दुई जनाको ज्यान गयो । विमानस्थलभित्र आगो फ्याँकियो । जडीबुटी उत्पादन तथा प्रशोधन कम्पनी लिमिटेडका कर्मचारीमाथि धरपकड गरियो र आगो लगाइयो ।

कान्तिपुर टीभी र अन्नपूर्ण पोस्टजस्ता सञ्चारगृहका कार्यालयमा आक्रमण गरियो । एकीकृत समाजवादीको पार्टी कार्यालयमा तोडफोड तथा आगजनी गरियो । निजी घर, गाडी तथा सार्वजनिक सम्पत्ति जलाइयो । भाटभटेनी सुपरमार्केटमा लुटपाट गरियो । आगो निभाउन गएको दमकलसमेत रोकियो, तोडफोड गरियो र फर्काइयो ।

प्रहरी तथ्यांकअनुसार प्रदर्शनकारीले १२ स्थानमा आगजनी गरेका र निजी तथा सरकारी गरी १८ भवन तोडफोड गरेका छन् । हिंसात्मक प्रदर्शनको जिम्मेवारी कसैले लिएको छैन । प्रदर्शनका कमान्डर दुर्गा प्रसाईं भागेका छन् ।

शान्तिपूर्ण प्रदर्शनलाई हिंसाका रूपमा भड्काउन आह्वान गर्ने र उक्साउने रवीन्द्र मिश्र र धवलशमशेर राणा तथा चोरी, तोडफोड, लुटपाट र आगजनीमा संलग्न केही व्यक्ति प्रहरी हिरासतमा छन् । संघीय तथा स्थानीय सरकार र गणतन्त्रवादी दलहरूले हिंसात्मक प्रदर्शनका लागि पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाह मुख्य जिम्मेवार भएको दाबी गरेका छन् । यस घटनाको पृष्ठभूमि र प्रयोजन तथा राजनीति र सुरक्षा दृष्टिकोणलाई विश्लेषण गर्ने प्रयासस्वरूप यो लेख तयार गरिएको छ । 

पृष्ठभूमि र प्रयोजन

चैत २५ को घटनाबाट मात्रै वास्तविक परिदृश्य बुझ्न सकिँदैन । केही वर्षदेखि शाहबाट देशभित्र र बाहिर भइरहेका नियमित तीर्थाटन र भेटघाट, प्रजातन्त्र दिवसका अवसरमा आउने कुण्ठाग्रस्त वक्तव्य, आफ्ना पूर्वसहयोगी र शुभचिन्तकलाई भेट्ने र संगठित हुने माहोल मिलाउनेजस्ता क्रियाकलाप परम्पराजस्तै बनेको छ ।

आन्तरिक हिसाबले राप्रपाको नेतृत्व फेरबदल र समीकरण बनाउने–भत्काउने, पुरातनवादी धार्मिक, सामाजिक, पेसागत संगठनमा पहुँच बढाउने, राजसंस्थाको आवश्यकताका नाममा लबिइङका लागि प्रेरित गर्ने काम निरन्तर भइरहेको छ । बढ्दो जनआकांक्षा पूरा गर्न वैधानिक सरकार प्रायः असफल देखिएको छ ।

यस पृष्ठभूमिमा उदासीन जनमत भड्काउने भाष्य बनाउन लगानी गर्ने कोसिसमा उनी भित्रभित्रै लाग्दै आए । तर यस वर्ष उनका यस्तै कार्यक्रम पनि बाह्य र आन्तरिक दुवै हिसाबले केही नौलो तर नियत प्रस्ट देखिने तरिकाले भएका थिए ।

देशभित्रैको विषयलाई मात्र हेर्ने हो भने उनले प्रजातन्त्र दिवसका दिन ‘अब बेला आयो, हामीलाई सहयोग गर्नुहोस्’ भनेर आफू फेरि राजनीतिमा फर्किने र अहिलेका प्रणाली, पात्र र प्रवृत्तिको विकल्प भएको आशय औपचारिक रूपमा बोले । साथै, आफू विकल्प भएको, आफूमा जनमत फर्किएको र जनप्रिय हुँदै आएको पुष्टि गर्न प्रदर्शन गर्ने चाँजोपाँजोसमेत मिलाए ।

गत फागुन २५ मा उनका समर्थकले गरेको स्वागत भनिएको कार्यक्रम एउटा त्यस्तै कदम थियो । उनका विश्वासका केही समूहको संयुक्त पहलमा उनलाई विमानस्थलबाट निर्मल निवाससम्म पुर्‍याइएको थियो । त्यस कार्यक्रममा यातायात अवरुद्ध भएका कारण रोकिएका बटुवा कति थिए, रमिते कति थिए र समर्थक कति थिए, छुट्याउन कठिन भए पनि स्वागत भव्य नै देखियो । त्यसबाट शाह र समर्थकको उत्साह बढ्यो ।

कार्यक्रमको कसले जस लिने र को शाहको बढी निकट पुग्ने भन्ने होडबाजी अन्ततः आन्दोलन परिचालन समिति र सल्लाहकार समूह गठनसम्म पुग्यो । तर ती समितिमा रहेकाका विवादास्पद छविले राजतन्त्र चाहिन्छ भन्नेहरूबीच विभाजन र विचलन, चौतर्फी आशंका र खबरदारी, एकअर्काविरुद्ध प्रतिक्रियात्मक बन्दै गएपछि शाहले प्रतिरक्षा, थप समन्वय वा पहलका लागि ती समिति बनाएका थिए ।

समितिहरूमा राजनीतिमा निष्क्रिय रहेका महेन्द्रकालीन कुख्यात पञ्च र राजनीतिक दलबाट किनारीकृत भएपछि शाहनिकट पुगेका नवअवसरवादीले जिम्मेवारी पाउँदा पनि चरम संकटका बेलासमेत राजनीतिक अस्तित्व बचाउमा जुटेका र जोगिएका राप्रपाका कुनै नेता शाहको छनोटमा परेनन् । राप्रपा बिच्किएर राजसंस्थावादी सबै आन्दोलनमा समर्थन गर्ने तर आफूले छुट्टै आन्दोलन गर्ने घोषणा गरेपछि शाहको फागुन २५ को साख धर्मसंकटमा पर्‍यो ।

त्यति बेलाको जमघट, हप्तौंको प्रचारप्रसार र शाहलाई हाउस एरेस्ट गरिँदै छ भनेर फैलाइएको प्रपोगान्डाले उनका शुभचिन्तक र के भइरहेछ त भन्ने रमिते दुवै थरी सडकमा निस्किएका थिए । तर शाहलाई विमानस्थलदेखि निर्मल निवास पुर्‍याउने र्‍यालीमै आयोजकमध्येका टाउकेबीच को र कसको भूमिका के कति छ भन्नेमा विवाद छताछुल्ल भयो । प्रजातन्त्र कालदेखि संगठित रूपमा यस विषयमा काम गर्दै आएको र राजनीतिक माहोल बनाउन प्रयासरत राप्रपा त तर्सियो नै ।

माओवादी र एमाले हुँदै राजावादी बनेका नवप्रवेशीहरूले पनि अन्ततः अपमानित नै महसुस गरे । यसरी कसैले पनि जस र अपनत्व नपाउने अवस्थामा पुगेको पूर्वघोषित आन्दोलन शाहको निर्मल निवास प्रवेशसँगैको दूषित परिवेशले प्रायः सुसंस्कृत राजनीति गर्ने वा पुरातन विचार पनि भावी विकल्प बन्न सक्छ भन्ठान्ने सबैमा उदासीनता छायो । एकाएक अलमल र विलखबन्दमा परेका शुभचिन्तक र समर्थकमा फेरि हाटहुट गरेरै पनि उत्साह भर्ने र उत्तेजित गरेरै पनि उकास्ने माहोल सिर्जना गर्ने पात्रको खोजी र रोजाइमा दुर्गा प्रसाईं शाहको नजरमा परे ।

जनविरोधी र कमान्ड शून्य 'जनकमान्डर’

जनपरिचालनका लागि प्रसाईंलाई गरेको कमान्डर छनोटले नै शाहका सोच र सुरको प्रस्ट संकेत र सन्देश दिन्छ । शाहमा समकालीन राजनीतिक सुझबुझ अहिले पनि छैन । पञ्चायतकालीन धङधङी र दरबार हत्याकाण्डपछिको स्वेच्छाचारी शक्ति/सत्ताको स्वाद र भोक जीवितै छ । राजनीतिक दल र दलीय प्रणालीप्रति पटक्कै विश्वास छैन । अराजकता सिर्जना गरेर अनुकूल माहोल बन्छ भन्नेमा आशा छ ।

देश बाहिर र भित्रका केही अतिवादी र अवसरवादी व्यक्ति र शक्तिलाई साथ लिएर राजकाज हात पार्न र चलाउन सकिन्छ भन्ने लाग्छ । आशा, अपेक्षा पूरा नभएर उदासीन बनेर तड्पिएका र ‘नेताराज’ बाट आजित भएर अहिलेको अवस्थाविरुद्ध भड्किएका जनता भ्रम बाँडेका भरमा आफ्नो पक्ष र वर्तमान व्यवस्थाको विरोधमा जुट्छन् र तिनलाई दूर/उपयोग गरेर राज्यलाई कमजोर देखाउन सके पुनः वैधानिकता प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने उनको आशा देखिन्छ ।

यही लाइन क्लियर गर्न कमान्डर बनेका दुर्गा प्रसाईं पात्र र चरित्र दुवै हिसाबले राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र व्यक्तिगत कुनै पनि रूपमा स्वीकृत व्यक्तित्व हैनन् । उनी माओवादी र एमालेलाई मिलाएर होस् वा छुट्टाछुट्टै र पालैपालो साँठगाँठ गरेर पनि फुटपाथबाट उद्यमीको हैसियतमा व्यक्ति हुन् । बिगोभन्दा बढी ऋण लिन सफल भए पनि उनी त्यसको चपेटामा परेका छन् । माओवादी र एमालेलाई आफ्नो उद्धार र प्रयोगमा ल्याउन नसकिने पक्का भएपछि उनी अन्तिम विकल्पका रूपमा शाहको शरणमा पुगेका देखिन्छन्् ।

अर्कोतिर निष्ठा, नैतिकता, भविष्य, कानुन, प्रणालीको सारा सामाजिक तथा कानुनी विश्वास, विधि र बन्धन केही नमान्ने, उद्दण्डताको हद पार गरेर राज्यलाई चुनौती दिन सक्ने, बेलगाम भाषिक र भौतिक भय सिर्जना गरेर राज्य कमजोर देखाउने, राजनीतिक भविष्यको उद्देश्य, चेत र चिन्ताविहीन व्यक्ति वा शक्तिको खोजीमा शाह थिए । शाह–प्रसाईं मिलनबिन्दुको पृष्ठभूमि यही हो ।

राजसंस्थाप्रतिकै विश्वासमा राजनीतिक संगठन गरेका, जनपरिचालन गरेका, चुनाव लडेका, सांसद भएका, जीवन नै राजनीतिमा बिताएका र बिताउन राजनीतिमा आएका सुझबुझ र सुसंस्कृत कसैलाई विश्वास नगरेर स्वार्थ पूर्तिका लागि जे पनि बन्न र गर्न सक्ने, अति अराजक र अराजनीतिका बिम्ब बनेका प्रसाईंजस्तो व्यक्ति जनकमान्डर तोकिनुको अन्तर्य नै चैत १५ को हिंसा हो । प्रसाईं न साँचो अर्थमा आयोजक थिए, न विभिन्न उद्देश्य र प्रयोजनले एक ठाउँ आश्रम लिएका समूहको प्रतिनिधित्व गर्नेहरूबाट उत्तेजित भीडको नेतृत्व लिने र नियन्त्रणमा राख्ने हैसियत राख्थे ।

जिम्मेवारी र जवाफदेहिता

प्रसाईंकै अनुसार उनलाई शाहले कमान्डर तोकेका हुन् । प्रदर्शनको दुई दिनपहिले उनीहरूबीच दुई घण्टा उक्त कार्यक्रम र देशको राजनीतिका बारेमा कुराकानी भएको थियो । समाजवादी मोर्चासँग मिति जुधाएर कार्यक्रम आयोजना गर्नु, कार्यक्रमपूर्व नै सरकार र प्रशासनलाई चेतावनी दिनु र कार्यक्रम सफल गर्न सुझबुझपूर्ण कदम चाल्नुको सट्टा नेतृत्व स्वयंले नै कार्यक्रम सुरु हुनुपूर्व निषेधित क्षेत्र उल्लंघन गर्न फिल्म शैली अपनाउनु नै भड्कावको राजनीति गर्नका लागि पर्याप्त देखिन्छ ।

प्रशासन र प्रहरीलाई गाडीले पेल्दै उत्तेजना, आवेग र आक्रोशसाथ अरूलाई पनि आफूपछि ‘आओ, आओ’ भनेर आह्वान गर्ने, निषेधित क्षेत्र तोडेपछि विजेताझैं हुंकार देखाउने, सरकारलाई कमजोर देखाई सुरक्षा र प्रशासनमाथि ठाडो चुनौती दिने, ड्युटीमा खटिएका सुरक्षा अधिकारीलाई निरीह देखाउने, मानिसलाई आतंकित गर्ने र राज्यलाई हिंसामा सहभागी बनाउन उद्यत रहेको देखिन्छ ।

पृष्ठभूमिमा जे भए पनि उक्त कार्यक्रम केही संगठन, राप्रपाजस्तो संसद्मै रहेको स्थापित राजनीतिक दल र केही व्यक्ति आयोजक देखिएर भएको हो । राप्रपाका वरिष्ठ पदाधिकारीको त उपस्थिति नै थियो । सोही बिहानसम्म हाम्रो कार्यक्रम भन्नेहरू हिंसात्मक घटनापछि पानीमाथिको ओभानो बन्न प्रयासरत देखिन्छन् । राप्रपा भन्छ– ऊ आयोजक होइन, उसका नेता प्रसाईंलाई चिन्दैनन् रे ।

जबकि राप्रपाकै रवीन्द्र मिश्र र धवलशमशेरजस्ता उच्च तहका नेताले भीड उक्साउन र भड्काउन माइकबाटै आह्वान गरेको समेत छिपेको छैन । शाहद्वारा गठित सोही परिचालन समितिका कामु नेतृत्व जगमान गुरुङ भन्छन्– दुर्गा भाग्यो, ऊ भाग्न हुँदैनथ्यो । मानौं उक्त समितिसँग हिंसाबारे कुनै जानकारी र जवाफदेहिता छैन । कार्यक्रम र कमान्डर तोक्ने र निर्देशन दिने परमाधिपति, निर्मल निवास मौन छ ।

यतिका नोक्सान, हिंसा, घाइते र मृतकप्रति कुनै दुःख, खेद र समवेदना प्रकट छैन । प्रस्टीकरण छैन । लाग्छ, प्रसाईं व्यक्ति एक्लै कर्ता र दुष्कर्मका परिणाम थिए सबै । त्यसैले प्राविधिक हिसाबले बाहिर केही पात्र देखिए पनि पर्दाभित्र छुपेर निर्देशन र परिचालन गर्ने मास्टरमाइन्ड (मुखिया) निर्दोष बन्ने छुट चेतनशील समाजले मान्दैन । यो कुरा कैलाली आक्रमणको अनुसन्धान र स्थापित नजिरले प्रमाणित गर्छ । काठमाडौं नगरपालिकाले झन्डै आठ लाखको जरिवाना चिठी पूर्वराजा शाहका नाममा काटिनु संयोग वा आवेग मात्र होइन भन्ने थप पुष्टि गर्छ ।

राज्यका लागि सबक

सुरक्षा प्रणाली नजिकबाट हेरेका र आजसम्मको परिणाम राम्ररी बुझ्नेहरूले नै राज्यको सुरक्षा आकलन र रणनीति कमजोर भएको विश्लेषण गरेका छन् । भविष्यमा आइपर्ने यस्ता विषयमा सचेत र सजग हुन र सुरक्षाकर्मीको मनोबल अब्बल बनाउन आवश्यक रहेको ठान्छन् ।

सो दिन झन्डै चार हजार तीन सय जति सुरक्षाकर्मी परिचालित भएकामा तीन हजार जति जडीबुटी, कोटेश्वर, गौशाला, तीनकुने, गौचरण क्षेत्रमा परिचालित थिए भनिन्छ । प्रसाईंकै हर्कत हेर्ने हो भने हिंसा र भड्काव उनैले सुरु गरेका हुन् । तर राज्य उनीप्रति आवश्यकताभन्दा बढी लचिलो र संयमित देखिएको छ भन्ने मानिन्छ । उनको मनोविज्ञान, विगतको ट्र्याक रेकर्ड र त्यस दिनको हर्कत नजरअन्दाज गर्दा पाँच हजार आसपास रहेका बेलगाम प्रदर्शनकारीको भीडलाई झन्डै तीन हजार सुरक्षाकर्मीले नियन्त्रण गर्न कठिन हुने परिस्थिति बनेको भनिन्छ ।

प्रशासनका तर्फबाट हेर्दा दुइटा परस्परविपरीत राजनीतिक धारका समूहलाई एकै दिन कार्यक्रमको अनुमति दिँदा सुरक्षाको बल विभाजित भयो । समाजवादी मोर्चाको कार्यक्रमको पहिल्यै तय भइसकेकाले राजतन्त्र समर्थकका लागि अर्को ठाउँको सट्टा अर्को दिन सोच्न वा सुझाउन सकिन्थ्यो ।

दोस्रो, राजनीतिक कार्यक्रम गर्न बहाना बनाएर दुष्प्रचार गर्न सक्ने अवस्थालाई सम्बोधन गर्न खोजिएको हो भने अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, प्रज्वलनशील पदार्थको संगमस्थल र संसद् भवन नजिक रहेको संवेदनशील क्षेत्रमा प्रणालीभित्रका स्थापित प्रतिपक्षलाई दिलाउन सकिन्थ्यो । र, भृकुटीमण्डप क्षेत्रचाहिँ प्रणाली बाहिरको प्रतिपक्षको प्रदर्शनका लागि अनुमति दिन सकिन्थ्यो । त्यसमा संवेदनशीलता नपुगेको देखियो ।

त्यस्तै, कार्यक्रमलाई सूक्ष्म निगरानी राख्न नसकेको वा सम्भावित परिदृश्य नजरअन्दाज भएकाले नै परिस्थिति नियन्त्रण गर्न कठिन भएको झैं देखिन्छ । शाहको स्वागतमा भएको अघिल्लो शान्तिपूर्ण स्वागत कार्यक्रमलाई मानक मानियो, विरोध कार्यक्रम भनिएझैं शान्तिपूर्ण हुने पक्का ठानियो । उक्त दिन कोटेश्वरमा प्रहरीको लागूऔषध नियन्त्रण ब्युरोमा आगो लगाउने प्रयास असफल पारिए पनि १५ सवारीसाधन, १४ घर–कार्यालय र व्यापारिक केन्द्र तोडफोड र आगजनी, १० ठाउँमा लुटपाट भयो । यसलाई आयोजक नेतृत्वले सफलता मानेको बुझिन्छ । घाइते हुनेमा सबैभन्दा बढी प्रहरी कर्मचारी (५३ प्रहरी र २२ सशस्त्र) र ३५ सर्वसाधारण भेटिए । बाहिरिएका समाचारहरूअनुसार घाइते हुनेमा प्रदर्शनकारी परेका देखिएनन्, जुन आश्चर्यजनक लाग्छ ।

अबको बाटो

एकातिर राज्य आवश्यकताभन्दा लचिलो भयो भन्ने गुनासो छ, अर्कोतिर राज्यले नै परिस्थिति भड्काएको भाष्य बनाउन लागिएको छ । परिस्थितिलाई निरन्तर आफ्नो निगरानी र नियन्त्रणमा राख्न नसक्दा नै शुक्रबारको प्रदर्शनका क्रममा ठूलो क्षति हुन पुगेको हो, जान्नेहरू मान्छन् । यी तीनै तर्कको साझा र चुरो कुरो, राज्यले उक्त आक्रमण र धनजनको क्षतिबाट बच्न बचाउन सकेको देखिएन भन्ने हो । यसलाई सुरक्षा निकायले नियमित आफ्नो समीक्षाको र पाठको विषय त बनाउने नै छ, तर त्यसका लागि पनि सूचना, सत्य तथ्यको पहिचान र परीक्षण गर्न आवश्यक छ ।

मुख्यतया, अराजकले भोलि हौसला नपाऊन्, यही प्रवृत्ति नदोहोरियोस्, निजी वा सामुदायिक तथा सार्वजनिक सम्पत्तिमा कसैले धावा बोल्न नपाऊन् भन्ने हो । तसर्थ अहिले सुरक्षाको जिम्मेवारीमा रहेका सबै निकायप्रतिको भरोसा र विश्वसनीयतामाथि शंका, प्रश्न र प्रहार गर्ने सबैलाई आश्वस्त पार्नु र जवाफ दिनु छ । अराजकता सिर्जना गरेर आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्न लाग्ने तत्त्वलाई थप बल पुग्ने र राज्यलाई कमजोर आँक्नेका लागि बल पुग्ने अहिलेको परिस्थिति अन्त्य गर्नुपर्छ ।