प्रिय छोराछोरी, एक पटक कल्पना गर, एउटा सानो बीउ सुक्खा ठाउँमा फालिएको छ । त्यो सेप्रिएको र सुकेको छ ।

सायद, उसले भित्रैभित्रै सोच्छ– म बाँच्नुपर्छ । मौका मिल्नेबित्तिकै पुनर्जन्म पाउनुपर्छ । मैले हरेस खानु हुँदैन । परिस्थिति बदलिन सक्छ । मैले पनि छेउछाउका फूलहरूजस्तै फुल्नुपर्छ । सँगैका रूखका पातहरूजस्तै घाममा चम्किनुपर्छ । म पनि उनीहरूजस्तै फल्नुपर्छ । यसका लागि मैले धैर्यता राख्नै पर्छ ।

त्यसैले, उसले आफूभित्रको बीज तत्त्वलाई सुरक्षित राखेको हुन्छ ।

कुनै समय यस्तो आउँछ, जब हावा चल्छ, पानी पर्छ अनि ऊ माटोसँग संसर्गमा पुग्छ । उसले अब आफूअनुकूल अलिकति वातावरण पाउँछ र आफूलाई फैलाउँछ । उसको कोमल नत्रीबाट कोमल जीवनको सुरुवात हुन्छ ।

धेरै समयपछि, जब उसले माटोभित्र जरा टेक्छ, बल्ल जमिन चिर्दै एउटा सानो, हरियो अंकुर बाहिर निकाल्छ । पहिलो पटक उसले घामको न्यानो उज्यालो महसुस गर्छ । पहिलो पटक उसले हावाको मीठो सास लिन्छ । तर यात्रा त्यत्तिमै सकिएको हुँदैन । ऊ अझै कमजोर नै हुन्छ ।

उसले बिस्तारै सिक्दै गयो–

जब आँधी आउँछ, लच्काउन सक्छ तर भाँचिनु हुँदैन ।

जब सुक्खा समय आउँछ, माटोमुनि भएका जराहरू सम्झनुपर्छ ।

जब चराहरू आएर पात टोक्छन्, त्यसलाई पनि स्विकार्नुपर्छ ।

यसरी, उसले धैर्यपूर्वक हाँगाबिँगा फैलाउँदै गयो, काण्ड मोटो बनाउँदै लग्यो, जरा गहिरो र बलियो बनायो । वर्षौंदेखि ऊ बढ्दै गयो ।

पहिले ऊ एउटा सानो बिरुवा मात्र थियो । तर समयसँगै ऊ बलियो हाँगावालो विशाल वृक्ष बन्यो । चराहरू अब उसको पनि हाँगामा बसेर गीत गाउने भए । मानिसहरू उसको छहारीमा बसेर शीतलता लिने भए ।

तर यदि त्यो सानो बीउले धैर्य नगरेको भए ? त्यो कठिन परिस्थितिमा सहनशील र धैर्यताका साथ बढ्न नसकेको भए ?

के ऊ कहिल्यै रूख बन्न सक्थ्यो ?

प्रिय छोराछोरी, आज म धैर्यताका बारेमा कुरा गर्दै छु ।

प्रकृति, जीवन, काम, प्रगति र सफलता सबैले धैर्यताको माग गर्दछ । सफलताका लागि निष्क्रिय प्रतीक्षा होइन, निरन्तर प्रयाससहितको धैर्यता चाहिन्छ । यदि धैर्यता सक्रियताविहीन भयो भने, त्यो निष्प्रभावी हुन्छ । त्यसैले, हामीले धैर्यवान् मात्र होइन, क्रियाशील पनि हुनुपर्छ ।

जस्तै– विद्यार्थीले एउटा कक्षाबाट अर्को कक्षामा जान वर्षभरि पढ्नुपर्छ । त्यसका लागि धैर्यताका साथ वर्षभरि नै मिहिनेत गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यही मिहिनेतको अर्को नाम नै सक्रियता हो । वर्षभरिको मिहिनेत र पर्खाइलाई हामी धैर्यता भन्दछौं । सक्रियताले परीक्षामा उत्तीर्ण गराउँछ । जति बढी इमानदार सक्रियता हुन्छ, त्यति बढी सफलता प्राप्त हुन्छ । 

हेर त, एउटा राम्रो खेलाडी हुनका लागि उसले धैर्यतापूर्वक कति लामो समयसम्म अभ्यास गरेको हुन्छ । विश्व प्रसिद्ध धावक उसेन बोल्टले दौडमा कीर्तिमान बनाउन २०औं वर्षसम्म निरन्तर अभ्यास गरे । त्यस्तै, माइकल फेल्प्सले करिब दुई दशक नै निरन्तर कडा प्रशिक्षण गरे । उनले बच्चैदेखि पौडी खेल्न थालेका थिए तर ओलम्पिक स्वर्ण पदक जित्ने स्तरमा पुग्न उनले प्रतिदिन पाँच घण्टाभन्दा बढी अभ्यास गर्दै दशकौं समय बिताए । जसले उनलाई ओलम्पिकमा २३ स्वर्ण पदक जित्न सक्ने बनायो । खोज्दै गए यस्ता उदाहरण कति भेट्टिन्छ कति । 

खेलाडीका लागि फोक्सो, मुटु, मांसपेशी र मस्तिष्कको संयोजित भूमिका आवश्यक हुन्छ । यीमध्ये कुनै एक–दुई मात्र चुस्त राखेर पुग्दैन, सबैलाई स्वस्थ र सक्षम बनाउनुपर्छ । स्टामिना (टिकाउ शक्ति) वृद्धि गर्नुपर्ने हुन्छ, जसका लागि निरन्तर अभ्यास अनिवार्य छ । नियमित अभ्यासले शरीरको टिकाउ शक्ति बढाउँछ, जसले खेलाडीलाई छिट्टै थाक्न नदिई ऊर्जाशील र स्थिर राख्छ । 

के तिमीले कहिल्यै आफ्ना आमाबुबाको अथाह धैर्यतालाई महसुस गरेका छौ ? उहाँहरूले तिमीलाई माया गरेर हुर्काउनु हुन्छ, स्याहारसुसार गर्नु हुन्छ, मीठो खुवाउनु हुन्छ । पहिलो शब्द उच्चारण गर्न सिकाउनु हुन्छ, पहिलो पाइला चाल्न मद्दत गर्नु हुन्छ अनि जीवनको सही बाटो देखाइदिनु हुन्छ । र, तिमी हुर्कने प्रत्येक क्षणलाई धैर्यपूर्वक प्रतीक्षा गर्नु हुन्छ । 

भनिन्छ, नवजात शिशुहरू प्रतिदिन औसत रूपमा करिब ०.०५ सेन्टिमिटर (अर्थात् एक महिनामा करिब १.५ सेन्टिमिटर) को दरले बढ्छन् । हामीले हरेक दिन हेर्दै आएको वस्तुमा भएको थोरै परिवर्तन हाम्रो मस्तिष्कले ‘परिवर्तन अन्धता’ (चेन्ज ब्लाइन्डनेस) का कारण थाहा पाउन सक्दैन । त्यसैले, शारीरिक वृद्धि, रूखको विस्तार वा कुनै पनि सानो रूपान्तरण हरेक दिन ठम्याउन गाह्रो हुन्छ । हरेक दिन तिमी बढिरहेको नदेखे पनि हरेक दिन बच्चा बढिरहेकै छ भन्ने विश्वास र पहिलेका अनुभवका आधारमा आमाबुबा, अभिभावक, आफन्त, नातागोताले तिमीलाई बडो धैर्यता राखेर हुर्काउनुभएको हुन्छ । याद गर, तिमी अहिले जे छौ, जस्तो छौ, तिम्रा आमाबुबा र आफन्तहरूको धैर्यताको परिणाम हौ । 

पृथ्वीकै कुरा गरौं न । उसले कत्रो धैर्य राखेर झन्डै चार अर्ब वर्षमा वातावरण सिर्जना गर्‍यो, जीवजन्तु जन्मायो, वनस्पतिहरू फुलायो । समयसँगै प्रकृतिले असंख्य अनुभव संकलन गर्‍यो । अनवरत परिवर्तन र अनगिन्ती प्रयोगहरूका बीच, अन्ततः चेतनशीलताको उत्कर्षमा पुगेको मानव जाति जन्माउन सक्यो । करोडौं वर्षको इतिहास पार गर्दै मानव जातिले विकासका अनगिन्ती चरण पार गर्‍यो र हामी आज यो बिन्दुमा आइपुगेका छौं ।

पृथ्वीबाट हामीले सिक्नुपर्ने कुरा के हो भने– धैर्यवान् बन्नु तर गतिशील रहनु । गतिशील हुनु भनेको निरन्तर सक्रिय हुनु हो, हात बाँधेर समयको पर्खाइमा बस्नु होइन । त्यो त केवल समयको बर्बादी मात्र हो । हेर त, प्रकृति कति गतिशील छ । नदी बग्छ, हावा बहन्छ, रूखहरू बढ्छन्, सूर्य उदाउँछ र अस्ताउँछ, पृथ्वी आफ्नो अक्ष र कक्षमा घुमिरहन्छ– सबै निरन्तर गतिमा छन् । यस्तो गतिशील सृष्टिमा हामी मात्र निष्क्रिय भएर बस्न सक्दैनौं । समयसँगै अघि बढ्नैपर्छ, प्रकृतिको गतिमा आफूलाई सामेल गर्नैपर्छ ।

संस्कृतमा प्रख्यात श्लोक छ, ‘उदये सविता रक्तो रक्तःश्चास्तमये तथा, सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ।’ अर्थात् उदाउने खुसियालीमा पनि सूर्य रातो हुन्छ, अस्ताउने दुःखद क्षणमा पनि रातै हुन्छ । तर त्यो पुनरावृत्ति होइन, गतिशीलता हो । सदैव त्यही सूर्य उदाइरहेको छ, त्यही सूर्य अस्ताइरहेको छ तर त्यो बेग्लाबेग्लै समयमा । प्रकृतिका हरेक चीजको आयुमा परिवर्तन भइरहेको हुन्छ, उसको जैविक अवस्थामा परिवर्तन भइरहेको हुन्छ । ऊ हुर्कंदै, बढ्दै पुरानिँदै, बुढिँदै, कुप्रिँदै गएको हुन्छ । सम्पत्ति हुँदाको दिन होस् वा विपत्तिको दिन, सजिला दिन आओस् कि अप्ठ्यारा दिन । ज्ञानी व्यक्तिहरू सुख र दुःख दुवै स्थितिमा एकनास हुन्छन्, सबैका प्रति उत्तिकै प्रेमभाव राख्छन् । 

समय सधैं एकनासको कसैको पनि हुँदैन । जीवन हो, सजिला वा अप्ठ्यारा सबै खालका दिनहरू आउन सक्छन् । दिउँसो पनि दिउँसो मात्र हुँदैन । रात पनि रात मात्र हुँदैन । वर्षा पनि हुन्छ, सुक्खा पनि हुन्छ । सधैं सुक्खैसुक्खा पनि हुँदैन, वर्षैवर्षा मात्र पनि हुँदैन । बादल लाग्छ पनि, हट्छ पनि । जीवनमा सुख पनि आउँछ, दुःख पनि । 

प्रकृतिका लागि यी सबै उस्तै कुरा हुन् । खालि चेतना, हित वा स्वार्थका लागि त्यो प्रिय वा अप्रिय हुन जान्छ । तसर्थ हामीले अप्ठ्यारा दिनहरूमा पनि हरेस खानु हुँदैन । परिस्थिति अनुसारको गतिशीलता राख्नुपर्छ । विद्यार्थी हौ भने ध्यान लगाएर पढ । शिक्षक हौ भने राम्रोसँग पढाऊ । कामकाजी हौ भने काम गर । उद्यमी–व्यवसायी हौ भने ठीक ढंगले व्यवसाय चलाऊ । घरमूली हौ भने परिवारको रेखदेख गर । तिमी के हौ र कस्तो अवस्थामा छौ ? तदनुसार सक्रिय बन । 

संस्कृतमा एउटा श्लोक छ, आद्यस्य परस्य च कर्तव्यं कर्मणा सह, शीघ्रं क्रियमाणं यस्मिन् कालः पिवति तं रसम् । अर्थात् लिनुपर्ने कुरा होस्, दिनुपर्ने कुरा होस् वा गर्नुपर्ने काम होस्, जेसुकै होस्, उपयुक्त समयमा गरिएन भने त्यसको फल समयले आफैं खाइदिन्छ । परीक्षाका बेला परीक्षा दिइएन भने पछि फेरि त्यो अवसर आउँदैन । एउटा सिजनमा खेती लगाएनौं भने अर्को सिजनमा त्यही खेती लाग्दैन । सिजनमा धान रोपिएन भने अर्को सिजनमा पनि खेत बाँझै हुने सम्भावना हुन्छ । धान रोप्ने मात्र होइन, काट्ने पनि सिजन हुन्छ । समयमै काटिएन भने त्यो खुरिएर जान्छ, बिग्रिएर जान्छ । पाकेको समयमै थान्कोमुन्को गर्न सकिएन भने त्यो खेर जान्छ । तसर्थ धैर्यताको गलत अर्थ नलाऊ । ‘हिट द आइरन ह्वेन इट इज हट’, फलामलाई तातेकै बेलामा हिर्काऊ । जुन काम जहाँ, जतिबेला गर्नुपर्ने हो, त्यो काम त्यहीँ, त्यतिबेलै गर ।

मैले आफ्नो जीवनमा सजिला समय गुजारेको छु, साह्रै अप्ठ्यारा समय पनि झेलेको छु । सामान्य, सहज, धेरै असहज र कठिन जीवनको अनुभव लिएको छु । म हिमाली भेगतिर गएको छु, हिउँमा चढेको छु । बरफमाथि हिँडेको छु । तराईको गर्मी खाएको छु । लूको अनुभव गरेको छु । मैले गर्मी–उष्णता, जाडो–चिसो देखेको छु । मैले धेरैपल्ट भोकको अनुभव गरेको छु । भोको पेटले खाना खाएको सन्तुष्टि पनि लिएको छु । मैले थकावट महसुस गरेको छु र ताजगीपन अनुभव गरेको छु । मैले भयावह र त्रासदीपूर्ण परिस्थितिहरू झेलेको छु, अप्रिय दुर्घटनाहरू पनि खेपेको छु । 

मलाई थाहा छ– कुनै पनि अवस्थामा धैर्यता राख्नुपर्छ । अर्को अनुकूल परिस्थितिको प्रतीक्षामा रहनुपर्छ । त्यसमा संयमित भएर सक्रियतापूर्वक प्रयास गरिरहनुपर्छ ।

अप्ठ्याराहरूसँग जुध्न नसकिने होइन, सकिन्छ । तर हेक्का राख्नुपर्छ, कहिले–कहिले मानव जीवन भनेजस्तो मात्र पनि नहुन सक्छ । परिस्थिति आफूले भनेकै अनुसार सरल रेखामा नचल्न सक्छ । वक्ररेखामा पनि जान सक्छ जीवन । 

तिमीले अन्तरिक्षमा हुने ‘ब्ल्याकहोल’ का बारेमा सुनेका हौला । अन्तरिक्षमा थुप्रै ग्रह, तारा र नक्षत्रहरू ब्ल्याक होलमा समाहित हुन सक्छन् भन्ने पनि पढेका हौला । तर तिमीलाई थाहा छ, अन्तरिक्षमा मात्र होइन, जीवनमा पनि पलपलमा ‘ब्ल्याकहोल’ भेटिन सक्ने सम्भावना हुन्छ । जसको गर्तमा पसेर हामी हराउन सक्छौं । जीवनमा कहिले बिमारी ‘ब्ल्याकहोल’ बनेर आउँछ त कहिले दुर्घटना । 

जबसम्म जीवन छ, यस्ता कठिन घडीहरूमा सबैभन्दा ठूलो शक्ति सकारात्मक सोच र आशावादिता नै हो । धैर्यता भनेकै सकारात्मक रहनु र अघि बढ्ने साहस राख्नु हो । आशावादिताले धैर्यतालाई बल दिन्छ, दृढ बनाउँछ, अघि बढ्ने प्रेरणा दिन्छ । तर निराशाले धैर्यता कमजोर पार्छ, सक्रियतालाई समाप्त गर्छ र अन्ततः जीवनलाई गतिहीन बनाउँछ । जब सक्रियता हराउँछ, जीवनको उज्यालो पनि मेटिन्छ । निराशा र चिन्ताले मानिसलाई बिस्तारै ब्ल्याकहोलतिर तान्न थाल्छ– जहाँ आशाको उज्यालो धमिलिँदै जान्छ । त्यसैले, धैर्यता राख, आशावादी बन र हरेक कठिन परिस्थितिलाई जित्ने हिम्मत गर । मैथिली कवि कवीर दास भन्छन्, चिन्ता से चतुराई घटे, दुःख से घटे शरीर... । अर्थात् चिन्ताले बुद्धि कम गर्छ, दुःखले शरीर गलाउँछ । जे हुनु भइसक्यो, त्यसमा चिन्ता गरेर के हुन्छ ? जे भएकै छैन, नभएको कुरामा किन चिन्ता गर्ने ? भएको कुरा सामना गर, चिन्तामुक्त जीवन बिताऊ, आशावादी भएर जिन्दगीलाई सक्रिय बनाऊ । 

यति लामो जीवनमा मैले कहिले गिरफ्तार हुनुपर्‍यो, कहिले भूमिगत भएर हिँड्नुपर्‍यो । कहिले कति अपमान सहनुपर्‍यो, कहिले यातना सहनुपर्‍यो, कहिले गोलघरमा बस्नुपर्‍यो, कहिले अन्य जेलमा बस्नुपर्‍यो । मेरो जीवन सधैं झूटा आरोप र लाञ्छनाबाट घेरिएको छ । तर मैले अरूले औंला ठड्याउने, निन्दा गर्ने खालको कुनै काम गरिनँ । किनभने म आफ्नो कर्तव्यप्रति सचेत छु । मेरो जिन्दगीलाई सार्थक बनाउने सकारात्मक सोच लिएर अघि बढेको छु । 

प्रिय छोराछोरी,

जीवनको यात्रामा थुप्रै आरोह–अवरोह आउँछन् । सुखको घाम लाग्छ, दुःखको छाया पनि पर्छ । कहिले उकालो लाग्छ, कहिले ओरालो । कहिले बाटो चिप्लो हुन्छ, कहिले अवरोधहरूले घेरिएको । तर एउटा कुरा कहिल्यै नबिर्स– जीवन केवल प्रतीक्षा गरेर होइन, सही समयको तयारी गरेर बाँचिन्छ । सफलता आकस्मिक घटना होइन, यो लगनशीलता, धैर्यता र सक्रियताको समिश्रण हो । प्रयास नगरी, बाटो खोजी नगरी, आँधी–पानीसँग जुध्ने नगरी, हरेक दिन आफूलाई अझ बलियो बनाइराख्न नसकी कोही पनि सफल बन्दैन । महान् व्यक्तिहरूको कथा हेर, उनीहरू सबैले संघर्षको अँध्यारो पार गरेरै उज्यालो देखेका छन् ।