काठमाडौँ — एक युवतीले केही समय अगाडि सार्वजनिक यातायातमा दुर्व्यवहार खेप्नु परेको भिडियोमार्फत बताएकी थिइन् । उक्त भिडियो सामाजिक सञ्जालमा निकै चर्चामा रह्‍यो । 

कलेजबाट फर्किंदा आफूले दुर्व्यवहार खेप्नु परेको उनले बताएकी थिइन् । ‘मलाई छाती काटेर फाल्न मन लागेको छ,’ दुर्व्यवहारपछि उनले भिडियोमा भनेकी छिन् । छेउमै बसेको एक पुरुषले आफ्नो शरीरमा हात राखेको र सुम्सुम्याएको उनले बताएकी थिइन् । 

सुरूमा उनले थाहै पाइनन् । तर पछि थाहा पाएर पुरुषलाई खबरदारी गर्न खोज्दा उल्टै नराम्रो व्यवहार गरेको उनको भनाइ छ । माइक्रो बसमा यात्रुहरू धेरै थिए, तर उनले आफूमाथि गलत व्यवहार भयो भन्दाचाहिँ उनीहरूले सुनिरहे मात्र । 

सार्वजनिक यातायात चढ्ने धेरै महिलाले आफूहरू दुर्व्यवहारमा पर्ने गरेको बताउँछन् । चन्दाकुमारी चौधरी जन्मजात नै दृष्टिविहीन हुन् । उनी ५ वर्षदेखि काठमाडौं बस्दै आएकी छिन् । चन्दाले एक वर्ष अगाडि सार्वजनिक यातायातमा आफूले भोगेको पीडाले गर्दा अहिले एक्लै सार्वजनिक सवारी चढ्न छाडेको सुनाउँछिन् । ‘त्यो घटना सम्झेर अहिले पनि डर लाग्छ । त्यो दिनदेखि साथीबिना माइक्रो चढेर कतै जाँदिनँ,’ उनले भनिन् । 

त्यो दुर्व्यवहारबारे उनी सुनाउँछिन्, ‘एक्लै माइक्रोमा हिँडेकी थिए । अपांगता बस्ने सिटमा नै थिएँ । आँखा नदेखेपनि मान्छेले कुन तरिकाले छोयो भन्ने महसुस हामीलाई हुन्छ । एक जना पुरुषले आफू पनि अपांग भएको भन्दै हाँसो गरिरहेको थियो,’ उनले भनिन्,‘त्यसलाई सामान्य लिएँ । पछि मेरो हात छुने,समात्ने गरेपछि मलाई नराम्रो लाग्यो र दुई झापड लाइदिएँ ।’ 

महिलाहरूका लागि सरकारले 'ब्लु बस' चलाउने

चन्दाले आफूमाथि दुर्व्यवहार भएको अरू यात्रुलाई सुनाइन् । त्यसपछि भने त्यो व्यक्तिलाई माइक्रोबाट निकालिएको थियो । ‘एक्कासि नराम्रो नियतले छोयो । पछि त डर लागेर के गर्नुपर्छ भन्ने नै होस नहुने रहेछ,’ उनले भनिन् । अगरबत्ती बेच्दै गुजारा चलाउने चन्दा अहिले भने साथीबिना हिँड्दिनन् । 

सार्वजनिक यातायातमा दुर्व्यवहार भोगे पनि कानुनी झमेलामा परिने सोचले पनि धेरै जना उजुरी हाल्न हच्किन्छन् । केही महिना अगाडिको कुरा हो । बानेश्वरबाट भक्तपुर जाने माइक्रोमा चढेकी पार्वती साउद सिटमा बसिरहेकी थिइन् । त्यही सिट छेउमै एक पुरुष आएर बसे । 

साउद मोबाइल चलाएर बसिरहेकी थिइन् । ती पुरुषले उनलाई घुरेर हेरिरहे । केहीबेर उनले बेवास्ता पनि गरिन् । ‘सुरूमा मलाई त्यस्तो लागेको होला सोचेर मतलब गरिनँ । तर पछि मलाई हेर्दै हाँसिरहेको र इसारा गरिरहेको देखेँ,’ उनले भनिन्,‘त्यसपछि त आफ्नो कुइनोले मलाई हान्न थाल्यो । मलाई रिस उठ्यो । के गरेको दाइ भनेर गाली गरेँ । त्यसको केही समयपछि एउटा ठाउँमा झर्‍यो ।’ उनले पछि मात्र प्रहरीमा उजुरी गर्नुपर्ने रहेछ भन्ने थाहा पाइन् । 

यी त महिलाले सार्वजनिक यातायातमा भोग्दै आएका प्रतिनिधि घटना मात्र हुन् ।  महिलाहरूमाथि हुने दुर्व्यवहार रोक्न प्रहरीले  सार्वजनिक यातायातमा सेफ्टी पिन क्याम्पेन चलाएको थियो । प्रहरीको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा काठमाडौं उपत्यकामा सार्वजनिक यातायातमा १ हजार ६ सय ७३ जना व्यक्ति विभिन्न किसिमका दुर्व्यवहार गरेको आरोपमा पक्राउ परेका थिए । जसमा ४ जना शारीरिक यौनजन्य दुर्व्यवहारमा पक्राउ परेका थिए भने, ३ जना अश्लील हर्कतसम्बन्धी आरोपमा पक्राउ परेका थिए । उनीहरूमध्ये ७२ जनालाई मुद्दा चलाइएको थियो भने १६ सय १ जनालाई सम्झाइबुझाई गरी आफन्तको जिम्मा लगाइएको थियो ।

आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को तथ्यांकअनुसार काठमाडौं उपत्यकामा ४ हजार १ सय ३३ जना दुर्व्यवहार गरेको आरोपमा पक्राउ परेको नेपाल प्रहरीको तथ्यांकमा उल्लेख छ । ४३ जनालाई अश्लील हर्कत गरेको कारण पक्राउ गरिएको थियो भने ३२ जनालाई सार्वजनिक यातायातमा अपशब्द, अश्लील गालीगलौच गरेको कारण र  १६ जनालाई शारीरिक यौनजन्य दुर्व्यवहार गरेको कारण पक्राउ गरिएको थियो ।  उनीहरूमध्ये १ सय ९९ जनालाई मुद्दा चलाइएको थियो भने ३ हजार ९ सय ४३ जनालाई सम्झाइबुझाई गरी परिवारको जिम्मा लगाइएको तथ्यांकमा उल्लेख गरिएको छ ।

सार्वजनिक यातायातमा दुर्व्यवहारका घटना भई नै रहेको काठमाडौं उपत्यका प्रहरी कार्यालयका प्रवक्ता एसपी प्रविण धिताल बताउँछन् । ‘अहिले संख्याका आधारमा भन्ने हो भने घटेको छ तर सार्वजनिक यातायातमा महिलामाथि दुर्व्यवहार भई नै रहेका छन्,’ एसपी धितालले भने । 

पुरुषको तुलनामा सार्वजनिक यातायातमा महिलाहरू नै धेरै पीडित हुने उनले बताए । दुर्व्यवहारमा परेको देखेपछि अरूले पनि रोक्न प्रयास गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ । यस्ताखाले दुर्व्यवहार रोक्न नागरिक स्तरबाटै विशेष भूमिका खेल्नुपर्ने एसपी धितालको भनाइ छ । 

‘सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको गलत देख्दा पनि समाज मौन बस्ने प्रवृत्ति हो । बस वा सार्वजनिक ठाउँमा दुर्व्यवहार हुँदा गलत भयो भनेर पीडितले सहयोग माग्दासमेत अन्य मानिसले सहयोग गदैनन्,’ उनले भने,‘महिलालाई नै गल्ती देखाउने भएपछि आफ्नो समस्या खुलेर भन्न र रिपोर्ट गर्न पनि डर मान्ने गरेको देखिन्छ ।’

दुर्व्यवहारका घटना न्यूनीकरणका लागि सार्वजनिक यातायातहरूमा सीसी क्यामेरा जडान भइरहेको र त्यसले ठूलो राहत गर्ने उनको भनाइ छ ।  सार्वजनिक स्थानमा हुने दुर्व्यवहारका घटना न्यूनीकरण गर्न अहिले नेपाल प्रहरीले विभिन्न सार्वजनिक सचेतना र रिपोर्टिङ प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउँदै लगेको धिताल बताउँछन् । ‘अहिले अनलाइनमार्फत धेरै उजुरी आउने गरेका छन्,’ उनले भने,‘घटनासँग सम्बन्धित भिडियो, अडियो वा फोटो प्रमाणसहित आउने भएकाले प्रहरीलाई छानबिन र कारबाही प्रक्रिया अघि बढाउन पनि सहज भएको छ ।’

तर प्रहरीसम्म पुगेको उजुरीलाई मात्रै दुर्व्यवहारमा परेको आधिकारिक संख्या भन्न नमिल्ने सरोकारवालाहरूको भनाइ छ । काठमाडौं उपत्यकामा मात्र न्यून संख्यामा घटनाबारे रिपोर्टमा आउने उनीहरूको भनाइ छ ।

सार्वजनिक यातायातमा हुने अत्यधिक भीडभाड, सामाजिक सचेतनाको कमी र ‘ह्यारेसमेन्ट’ लाई सामान्य रूपमा लिने प्रवृत्तिका कारण महिलामाथि दुर्व्यवहारका घटना बढिरहेको समाजशास्त्री सम्झना वाग्ले भट्टराई बताउँछिन् । ‘सार्वजनिक यातायातमा मानिसहरूको भीड धेरै हुने भएकाले कतिपयले त्यसको फाइदा उठाउने गरेका छन्,’ उनले भनिन्,‘जहाँ पीडितलाई कसैले नोटिस नगर्ने र यस्तो भयो भन्दा मानसिकताले बेवास्ता गर्नाले दुर्व्यवहारलाई झन् बढावा दिएको छ ।’

सार्वजनिक यातायात तथा अन्य सार्वजनिक स्थानमा हुने यौनजन्य हिंसा र छेडछाडका घटनापछि पीडितमा मानसिक असर पर्ने मनोचिकित्सक ऋचा अमात्य बताउँछिन् । ‘सार्वजनिक स्थलमा हुने दुर्व्यवहारका कारण केही पीडितमा डर, तनाव, 'सेल्फ ब्लेम', र सामाजिक जीवनमा असहजता देखिन सक्छ,’ उनले भनिन्,‘यस्ता घटनापछि केहीलाई तत्काल प्रतिक्रिया दिन नसक्ने अवस्थामा देखिन्छन् । पछि मात्र घटनाबारे बुझ्ने र त्यसको असर महसुस गर्ने अवस्था आउँछ ।’

समाजमा हुने ‘भिक्टिम ब्लेमिङ’ का कारण थप मानसिक दबाब सिर्जना हुने ऋचा बताउँछिन् । ‘यसले गर्दा धेरैजना घटना खुलेर भन्न नसक्ने, लाज र डरका कारण मौन बस्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ,’ उनले भनिन्,‘कतिपय अवस्थामा सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्न डर लाग्ने, पुराना घटनाको सम्झनाले बारम्बार मानसिक तनाव आउने समस्यासमेत देखिन सक्छ ।’