दोलखा — चीनसँग सीमा जोडिएको गाउँ लप्चीका बासिन्दा यतिबेला घिउसहितको सामल बोकेर याक र चौंरी धपाउँदै चीनका खर्कतर्फ लागिरहेका छन् । लप्चीका ७ गोठ चीनका खर्क पुगेका छन्, अरू पनि धमाधम गइरहेका छन् । जेठ अन्तिमसम्ममा १३ गोठका करिब ४ सय याक र चौंरी चिनियाँ खर्क पुगिसक्नेछन् । 

लप्चीवासीको मुख्य चरन क्षेत्र हो– चीनको राम्दुङका घाँसे मैदान । उनीहरू ४ महिनाका लागि याक र चौंरी लगेर चीनका खर्कमा गोठ हालेर बस्छन् । उनीहरूले सीमा पास अनिवार्य बोक्नुपर्छ । पास नभएका गोठाला चीनको चरन क्षेत्रतर्फ जान पाउँदैनन् । चीनको चरन क्षेत्र प्रयोग गरेबापत राजस्व बुझाउनुपर्छ तर त्यहाँको स्थानीय सरकारले नगद बुझ्दैन । त्यसका लागि चाहिन्छ चौंरीकै घिउ । खर्कमा गोठ, याक र चौंरी गणना हुन्छ । सोही आधारमा प्रत्येक याक र चौंरी बराबर ७५० ग्राम घिउ राजस्वका रूपमा बुझाउनुपर्ने स्थानीय कुञ्जोक शेर्पा बताउँछन् ।

 चीनको चरन क्षेत्र प्रयोग गरेबापत राजस्व बुझाउनुपर्छ तर त्यहाँको स्थानीय सरकारले नगद बुझ्दैन । त्यसका लागि चाहिन्छ चौंरीकै घिउ । खर्कमा गोठ, याक र चौंरी गणना हुन्छ ।‘हिउँ पग्लिएपछि याक र चौंरी चराउन पारिका ठूला खर्कमा जान्छौं,’ उनले भने, ‘चार महिना उतै चराएर घिउ राजस्व बुझाएर फर्कन्छौं ।’ दशकअघिसम्म पारिको खर्कमा २ हजारभन्दा बढी याक र चौंरी लिएर जाने गरेकामा त्यो संख्या अहिले घटेको उनले सुनाए । ‘याक र चौंरीको ढुटोपिठो र गोठालाका खाद्यान्न बोकेर लस्कर लगाएर घोडासमेत उतै चरनका लागि लाने गरेका छौं,’ उनले भने ।

‘विगतमा धेरै हुन्थ्यो, ६०/७० गोठका याक र चौंरी खर्कमा बजार लगिन्थ्यो, घिउ किन्न खर्कमा चिनियाँ मान्छे आउँथे,’ उनी सुनाउँछन्, ‘पारिका सरकारी मान्छे राजस्वबापतको घिउ लिन खर्कमै आइपुग्थे, निकै रमाइलो हुन्थ्यो ।’ बाजे बराजुको पालादेखि पारिका सरकारी अधिकारीलाई चरनबापत घिउ राजस्वमा तिर्दै आएको उनले बताए । ‘धेरै वर्षदेखिको परम्परा हो, पारि याक र चौंरी चरेबापत घिउ दिनुपर्ने चलन,’ उनले भने, ‘उता नै विवाहवारीसमेत चल्थ्यो, आफन्त पनि उतै हुन्थे, हाम्रो मुख्य नुन, लत्ताकपडा र खाद्यान्नको बजार पनि उतै हो ।’ 

तर विवाहवारी उताको सरकारले रोकेको एक दशकभन्दा बढी भएको उनले बताए । चीनको खर्कमा याक र चौंरीको गोठ लगेबापत घिउ बुझाउनुपर्ने परम्परा आफू सानै हुँदादेखि थाहा पाएको स्थानीय तेन्जिङ शेर्पाले बताए । ‘सानै हुँदा उताको खर्कमा याक र चौंरी चराउन बुबासँगै जान्थ्यौं, त्यो बेला बुबाले चीनका मान्छेलाई घिउ दिनु हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘यो परम्परादेखि चलिआएको चलन हो, अझैसम्म चलेको छ ।’ 

विगतमा जस्तो याक र चौंरीपालनबाट जीवन धान्न मुस्किल हुन थालेपछि लप्चीवासीको पुर्ख्यौली पेसा संकटमा पर्दै गएको उनले बताए ।चीनतर्फका खर्कमा हरेक वर्ष लप्चीबाट करिब ४ सय याक, चौंरी र ४०–५० घोडा चरनका लागि पुग्ने गरेको उनले बताए । विगतमा जस्तो याक र चौंरीपालनबाट जीवन धान्न मुस्किल हुन थालेपछि लप्चीवासीको पुर्ख्यौली पेसा संकटमा पर्दै गएको उनले बताए । ‘दशक अघिसम्म याक र चौंरीका गोठ धेरै थिए, आम्दानी पनि राम्रो हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘उता चरनका लागि लैजाने, उतै घिउ र बाच्छा बेचेर, चीनका स्थानीय बजारबाट खाद्यान्न लिएर आउने गरेका थियौं, अहिले व्यापार त्यति राम्रो हुँदैन ।’