काठमाडौँ — माध्यमिक शिक्षाको अन्तिम खुड्किलो अर्थात् कक्षा १२ को परीक्षालाई विद्यार्थीको जीवनमा महत्त्वपूर्ण मोड मानिन्छ । यही परीक्षाको नतिजाले विद्यार्थीको भावी उच्च शिक्षा र ‘करिअर’को दिशा तय गर्छ । तर, काठमाडौंका विभिन्न सुकुमवासी बस्तीमा बस्दै आएका विद्यार्थीका लागि यो वर्षको कक्षा १२ को परीक्षा केवल शैक्षिक मूल्यांकनमा मात्र सीमित रहेन, यो उनीहरूको जीवनकै सबैभन्दा कठिन र निर्मम परीक्षा बन्न पुगेको छ ।

थापाथली सुकुमवासी बस्तीकी गिर्वाणिका थापाको कथा झनै पीडादायी छ । दुई सन्तानकी आमा गिर्वाणिकाले पढ्ने रहरलाई कहिल्यै मर्न दिएकी थिइनन् । अनेक पारिवारिक र व्यावहारिक जिम्मेवारीका बाबजुद ९ वर्षको लामो अन्तरालपछि उनी पुनः पढाइमा फर्किएकी थिइन् । कक्षा १२ को परीक्षा पास गरेर आफ्नो अपूरो सपना पूरा गर्ने उनको धोकोमाथि पनि सरकारको डोजर चलेको छ ।गत शनिबार सरकारले अचानक काठमाडौंका थापाथली, गैरीगाउँ र मनोहराका सुकुमवासी बस्तीमा चलाएको डोजरले सयौं टहरा मात्र भत्काएन, कक्षा १२ को परीक्षा दिने तरखरमा रहेका ती विद्यार्थीको उज्यालो भविष्यको सपनामाथि पनि निर्मम प्रहार गर्‍यो । उनीहरूलाई एकातिर आफ्नो जन्मथलो, बाल्यकाल बिताएको आँगन र वर्षौंदेखिको आश्रयस्थल आफ्नै आँखाअगाडि माटोमा मिलेको र भग्नावशेषमा परिणत भएको हृदयविदारक पीडा छ भने अर्कोतिर आफ्नो भविष्य तय गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण परीक्षाको चटारो छ ।

सोमबारदेखि सुरु माध्यमिक तह (कक्षा १२) को अन्तिम परीक्षाको तयारीमा रातदिन नभनी जुटिरहेका सुकुमवासी बस्तीका विद्यार्थीहरू राज्यको उक्त कदमपछि गहिरो मानसिक आघातमा परेका छन् । अहिले राज्यद्वारा विस्थापित यी विद्यार्थी कोही खुला आकाशमुनि पालको सहारामा त कोही आफन्तको साँघुरो कोठामा शरण लिएर परीक्षा दिन बाध्य छन् ।

राज्यको यो अमानवीय र असंवेदनशील कदमको प्रत्यक्ष सिकार बनेकी एउटी प्रतिनिधि पात्र हुन्, कल्पना (नाम परिवर्तन) । मनोहरास्थित सुकुमवासी बस्तीमा जन्मिएकी र त्यहीं हुर्किएकी कल्पनाका लागि १४ वैशाखदेखि सुरु भएको परीक्षा एउटा ठूलो अवसर थियो । उनी आफ्नो परीक्षाको तयारीमा कुनै कसर बाँकी नराख्ने अठोटका साथ शनिबार बिहान पनि ट्युसन पढ्न गएकी थिइन् ।

तर, जब ट्युसन पढेर घर फर्किइन्, त्यहाँ घर थिएन । घरको नाममा केवल भताभुंग इँटा, जस्तापाता र काठका टुक्राहरूको थुप्रो मात्र बाँकी थियो । त्यो दृश्यले उनलाई विक्षिप्त बनायो । आफ्नो कापी–किताब र ड्रेससमेत निकाल्न नपाएकी उनी भग्नावशेष अगाडि उभिएर धेरैबेर रोइन् । उनको परिवार २५ वर्षदेखि मनोहरा बस्तीमा स्थायी रूपमा बस्दै आएको थियो । यति लामो समयसम्म बसेको थातथलो एक्कासि डोजर लगाएर भत्काइनेछ भन्ने उनीहरूले कल्पनासम्म गरेका थिएनन् ।

कल्पनाकी आमा शुभद्रा गहभरि आँसु पार्दै भन्छिन्, ‘सरकारले यस्तोसम्म निठुरी व्यवहार गर्ला भन्ने हामीलाई विश्वासै थिएन । त्यसैले हामीले छोरीलाई पनि घर भत्किने कुरा भनेका थिएनौं । उनले ढुक्कले परीक्षाको तयारी गरून् भनेर ट्युसन पठाएका थियौं । तर, ट्युसन पढेर फर्किंदा घर भत्किएको र सडकमा पुगेको देखेर उनी रोइन् ।’

२५ वर्षदेखि जोडेको जायजेथा एकैछिनमा माटोमा मिलेपछि शुभद्राको परिवार अहिले चरम संकटमा छ । ‘शत्रुलाई पनि यस्तो विपत्ति नपरोस्, हाम्रा लाउने लुगाफाटा र छोरीका पढ्ने किताब सबै घरसँगै डोजरले पुर्‍यो,’ शुभद्रा भक्कानिँदै भन्छिन् । घरबार उजाडिएपछि कल्पनालाई पढ्ने कुनै पनि शान्त र सुरक्षित वातावरण भएन । अहिले उनी लोकन्थलीस्थित आफन्तको कोठामा शरण लिएर बसेकी छन् । त्यहींबाट उनी कुपन्डोलस्थित परीक्षा केन्द्रमा पुगेर परीक्षा दिइरहेकी छन् । ‘भोलि पढेलेखेर केही राम्रो गर्ली र हाम्रो दुःखका दिन जालान् भन्ने ठूलो आसमा ऋणधन गरेर १२ कक्षासम्म पढायौं, तर राज्यले परीक्षाकै मुखमा आएर यसरी सडकमा पुर्‍याइदियो,’ शुभद्राले राज्यको कदमप्रति गहिरो आक्रोश र गुनासो पोखिन् ।

०००

थापाथली सुकुमवासी बस्तीकी गिर्वाणिका थापाको कथा झनै पीडादायी छ । दुई सन्तानकी आमा गिर्वाणिकाले पढ्ने रहरलाई कहिल्यै मर्न दिएकी थिइनन् । अनेक पारिवारिक र व्यावहारिक जिम्मेवारीका बाबजुद ९ वर्षको लामो अन्तरालपछि उनी पुनः पढाइमा फर्किएकी थिइन् । कक्षा १२ को परीक्षा पास गरेर आफ्नो अपूरो सपना पूरा गर्ने उनको धोकोमाथि पनि सरकारको डोजर चलेको छ ।

थापाथलीस्थित बागमती किनारको बस्तीमा बस्दै आएकी गिर्वाणिकाको मनस्थिति अघिल्लो बिहीबार बस्तीमा महानगरले माइकिङ गरेदेखि नै कमजोर बनेको थियो । जब बस्ती खाली गर्न उर्दी जारी भयो, उनको ध्यान किताबबाट हटेर आफ्ना साना बालबच्चाको सुरक्षा र बासस्थानको चिन्तामा मोडियो । शनिबार साँच्चिकै डोजर चलेर घर भत्किएपछि त उनी यतिसम्म हतास भइन् कि उनले यो वर्षको परीक्षा नै नदिने मनसाय बनाइसकेकी थिइन् ।

‘एकातिर साना बालबच्चाको बिचल्ली भएको छ, उनीहरूलाई कहाँ राख्ने, के खुवाउने भन्ने पिरलो छ । अर्कोतिर परीक्षाको चिन्ताले सताएको छ,’ गिर्वाणिकाले उकुसमुकुस पोख्दै भनिन्, ‘यस्तो अवस्थामा केको परीक्षा दिनु भनेर एक मनले त परीक्षा नै दिन्न भनेरै बसेको थिएँ । मेरो त पढ्ने जाँगर नै मरिसकेको थियो । तर, श्रीमान्ले यत्रो वर्षपछि सुरु गरेको पढाइलाई यस्तो बेलामा झन् छाड्नु हुँदैन, जसरी भए पनि दिनुपर्छ भनेर हिम्मत र बल थप्नुभयो । उहाँकै प्रेरणाले मात्र म परीक्षा केन्द्रसम्म पुग्न सकेकी हुँ ।’

सरकारले जबर्जस्ती बास उजाड्दै गर्दा गिर्वाणिकामाथि मनोवैज्ञानिक असर परेको छ । ‘मेन्टल्ली धेरै नै गाह्रो भइरहेको छ । दिमागमा अनेक कुरा खेल्छन् । आफ्नो सुरक्षित घरमा, एउटा शान्त कुनामा बसेर पढेजस्तो यो अस्तव्यस्त अवस्थामा कहाँ हुन्छ र ?’ उनले प्रश्न गरिन् । घर भत्किएपछि उनी कीर्तिपुरस्थित ‘होल्डिङ सेन्टर’मा एउटा पाल (टेन्ट) मा छिन् । त्यही चिसो र असुरक्षित पालमुनि बसेर उनी परीक्षाको तयारी गरिरहेकी छन् ।

डोजरले घर भत्काउँदा उनका किताब र कापीहरू पनि पुरिएका थिए । पढ्ने सामग्री नै नभएपछि उनी झन् समस्यामा परेकी थिइन् । यस्तो अवस्थाको जानकारी पाएपछि काठमाडौं महानगरपालिकाका कार्यवाहक मेयर सुनिता डंगोलले उनलाई पुस्तक उपलब्ध गराएकी छन् । कतिपयले उनलाई अनलाइन माध्यमबाट पढ्न पनि सहयोग गरेका छन् । यद्यपि, एउटी आमा र विद्यार्थीका रूपमा उनले भोगिरहेको यो दोहोरो मानसिक दबाबलाई यी साना सहयोगले पूर्ण रूपमा निको पार्न भने सकेको छैन ।

०००

कक्षा १२ को परीक्षा दिइरहेका १९ वर्षीय युवा सुशल लिम्बूको व्यथा पनि कल्पना र गिर्वाणिकाको भन्दा कम छैन । सुशलको घर पनि शनिबार तहसनहस भयो । घरमा डोजर चल्नुभन्दा केही घण्टाअघिसम्म उनी कोठामा बसेर परीक्षाको तयारी गरिरहेका थिए । उनले घरमा आमाबुबाले चिन्तित मुद्रामा गफ गरेको त सुनिहालेका थिए ।

‘तीन दिनभित्र सुकुमवासी बस्ती खाली गर्नू भनेर महानगरबाट सूचना आएको छ रे’ भन्ने चर्चा बस्तीभरि थियो । त्यो सुनेपछि सुशलले किताबमा ध्यान केन्द्रित गर्न खोज्दा पनि मन स्थिर हुन सकेन । तर, परिवार र बस्तीका अन्य सदस्य एक हिसाबले ढुक्क जस्तै थिए । ‘यसअघिका हरेक सरकारले यसैगरी सूचना निकाल्दै आएका थिए । तर अहिलेसम्म खासै केही भएको थिएन । यसपालि पनि त्यस्तै होला भन्ने लागेको थियो,’ उनको परिवारको बुझाइ थियो ।

तर, यस पटक त्यस्तो भएन । ‘मनमा धेरै कुरा खेलिरहेको थियो । अनेक डर र आशंकाबीच पनि म जसरी भए पनि पढ्ने प्रयास गर्दै थिएँ । तर, जब महानगरका प्रहरीहरू माइकिङ गर्दै बस्तीमा आए र डोजर चल्ने पक्कापक्की भयो, त्यसपछि भने अब साँच्चिकै सर्नुपर्ने भयो भन्ने यकिन भयो,’ सुशलले त्यो त्रासदीपूर्ण क्षण सम्झँदै भने, ‘त्यसपछि पढाइलेखाइ सबै छाडेर ममी, बाबा र म मिलेर हतार–हतार घरका अत्यावश्यक सामान प्याक गर्न र सुरक्षित ठाउँमा सार्नतिर लाग्यौं ।’

एकातिर घर भत्किँदै गरेको र सामान सार्नुपर्ने चटारो थियो भने अर्कोतिर परीक्षा कसरी दिने भन्ने चिन्ता । ‘सोमबारबाट जीवनकै महत्त्वपूर्ण परीक्षा थियो । तर, त्यसको अघिल्लो दिन आँखा अगाडि घर भत्केको र धुलोमा मिसिएको देख्नुपर्‍यो,’ उनले बिलौना पोखे, ‘एकातिर वर्षभरि पढेको कुरालाई अन्तिम समयमा रिभिजन गर्न र शान्त भएर परीक्षाको तयारी गर्न नपाएको एउटा छुट्टै ठूलो तनाव थियो भने, अर्कोतिर आफू जन्मेर हुर्केको र बस्दै आएको घर भत्केको अकल्पनीय तनाव । यस्तो दोहोरो मारमा परेपछि त मैले केही सोच्नै सकेको थिइनँ ।’

घर भत्किएपछि उनको परिवार नयाँ बसपार्कस्थित एक होटलमा छन् । तर, सुशल भने परिवारसँग त्यो होटलमा जान सकेनन् । होटल र परीक्षा केन्द्र रहेको स्थानबीचको दूरी निकै लामो हुने र बिहानै परीक्षा दिन पुग्न गाह्रो हुने भएपछि उनी बाध्य भएर सिनामंगलस्थित ठूलीआमा बस्दै आएको कोठामा बसे । तीन विषयको परीक्षा दिइसकेका सुशलले मानसिक तनावका कारण पहिलो दिनको परीक्षा भने आफूले सोचेअनुरूप राम्रो हुन नसकेको सुनाए ।

‘परीक्षाको यस्तो तनावपूर्ण समयमा परिवारसँगै बसेर पढ्न पाएको भए कति राम्रो हुन्थ्यो होला,’ उनले गला अवरुद्ध पार्दै भने, ‘तर परिस्थितिले यसरी छुट्टिएर बस्नुपर्‍यो । साह्रै नराम्रो लागिहाल्छ नि । बुबाआमाले के गर्दै हुनुहुन्छ होला, कस्तो ठाउँमा बस्नुभएको छ होला भन्ने दिमागमा आइरहन्छ ।’

सुकुमवासी बस्तीमा सरकारको डोजर चल्दा मारमा परेका कल्पना, गिर्वाणिका र सुशल त केवल प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन् । राज्यले उनीहरूको व्यवस्थापन र शैक्षिक भविष्य सुनिश्चित गर्न प्रभावकारी कदम केही चालेको छैन । चौतर्फी आलोचनापछि मात्र शिक्षा मन्त्रालयअन्तर्गतको शिक्षा तथा मानवस्रोत विकास केन्द्रले बल्ल एउटा सर्कुलर जारी गरेको छ । केन्द्रले विद्यार्थी स्थानान्तरण, परीक्षा व्यवस्थापन तथा विद्यालय समायोजनका लागि भन्दै सम्बन्धित स्थानीय तहलाई पत्राचार गरेको छ ।