काठमाडौँ — विश्वभर अप्रिल १ लाई 'अप्रिल फुल डे' अर्थात् मानिसलाई झुक्याउने र ठट्टा गर्ने दिनका रूपमा मनाइन्छ । तर, ठट्टा र झुटको त्यो दिन सकिएलगत्तै भोलिपल्ट अर्थात् अप्रिल २ मा भने 'अन्तर्राष्ट्रिय तथ्य जाँच दिवस' मनाइन्छ ।

सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोग र सूचनाको तीव्र प्रवाहसँगै फैलने भ्रामक तथा मिथ्या सूचना रोक्न विश्वभरका तथ्य जाँचकहरूले आजको दिनलाई एउटा विशेष अभियानका रूपमा लिने गरेका छन् । 'अप्रिल फुल' को भोलिपल्ट यो दिवस मनाउनुको सांकेतिक अर्थ छ । अघिल्लो दिन जिस्किएर वा झुक्याएर फैलाइएका भ्रमको पर्दाफास गरी सत्यलाई पुनः स्थापित गर्नु ।

तथ्य जाँचको सुरुवात र अवधारणा सुन्दा आधुनिक लागे पनि यसको जरा पत्रकारिताको इतिहासजत्तिकै पुरानो र रोचक छ । पुस्तकालयका धुलाम्मे किताब पल्टाउने 'महिलाहरूको काम' भनी चिनिने विधादेखि आजको अत्याधुनिक डिजिटल फरेन्सिकसम्म आइपुग्दा यसको पृष्ठभूमि रोचक छ ।

सन् २०१९ डिसेम्बर ६ मा प्रकाशित 'कोलम्बिया जर्नालिज्म रिभ्यु' (सिजेआर) को लेखअनुसार, सुरुवाती चरणमा अखबारहरू वस्तुनिष्ठताभन्दा पनि सम्पादक र प्रकाशकका व्यक्तिगत विचार, आग्रह र भावनामा बढी केन्द्रित हुन्थे । समाचार भन्नु नै एउटा पक्षको वकालत गर्नु जस्तै थियो ।

तर सन् १८५४ मा, एसोसिएटेड प्रेस (एपी) का तत्कालीन प्रमुख ड्यानियल एच. क्रेगले एउटा ऐतिहासिक पहल गरे । उनले आफ्ना सहकर्मीहरूलाई एउटा परिपत्र पठाउँदै भने-'समाचारमा आफ्ना भावना र आग्रह नमिसाउनू, 'मेटेरियल फ्याक्ट्स' (तथ्य) लाई मात्र प्राथमिकता दिनू ।' यो एउटा सानो निर्देशन मात्र थिएन, पत्रकारितालाई भावनाको भूमरीबाट निकालेर सत्यको धरातलमा उभ्याउने पहिलो संस्थागत प्रयास थियो । त्यसपछि मात्रै अखबारहरूमा विशुद्ध सूचना र तथ्यहरू छापिन थाले । 

सीजेआरकै लेखअनुसार, तथ्यतर्फ उन्मुख भए पनि कामको चटारोले समाचारमा गल्तीहरू प्रशस्तै हुन्थे । सन् १९१३ मा 'न्यु योर्क वर्ल्ड' का प्रकाशक राल्फ पुलित्जरले आफ्नो पत्रिकामा छापिएका गल्तीहरूप्रति चिन्ता व्यक्त गरे । पाठकहरूलाई गलत सूचना दिएकोमा प्रायश्चित गर्दै उनले 'ब्युरो अफ एक्युरेसी एन्ड फेयर प्ले' स्थापना गरे । यसलाई तथ्य जाँचको संस्थागत इतिहासको पहिलो इँटा मानिन्छ । यद्यपि, यो ब्युरोको काम समाचार छापिनुअघि जाँच्ने नभई, छापिसकेपछि भएका गल्तीहरू सुधार्ने, माफी माग्ने र पाठकका गुनासा सुन्नेमा मात्र सीमित थियो ।

समाचार छापिसकेपछि पछुताउनुभन्दा छापिनुअघि नै जाँच्नु पर्छ भन्ने आधुनिक र व्यावसायिक पद्धतिको श्रेय भने 'टाइम' म्यागजिनलाई जान्छ । टाइम म्यागजिनको अभिलेखअनुसार, सन् १९२३ मा टाइमले आफ्नो अंक प्रकाशन गर्दा नान्सी फोर्डलाई 'रिसर्चर' (अनुसन्धानकर्ता) का रूपमा नियुक्त गर्‍यो । उनलाई विश्वकै पहिलो पूर्णकालीन 'फ्याक्ट चेकर' भनेर पनि चिनिन्छ । 

त्यतिबेला नान्सी फोर्ड र उनका महिला सहकर्मीहरू समाचारमा लेखिएका मिति, नाम, र घटना जाँच्न पुस्तकालय धाउँथे । मोटा-मोटा सन्दर्भ ग्रन्थ र विश्वकोश पल्टाएर समाचारका शब्द-शब्दको सत्यता परीक्षण गर्थे । त्यतिबेला समाज र मिडिया हाउसको सोचाइ कस्तो थियो भने । रिपोर्टिङ गर्ने, बाहिर घुम्ने र नाम कमाउने काम पुरुषहरूको हो । तर, धैर्य  चाहिने, भित्र बसेर मिहीन रूपमा गल्ती खोज्ने, र पर्दापछाडि रहने यो झन्झटिलो काम 'महिलाहरूको क्षेत्र' हो । सीजेआरले उल्लेख गरेअनुसार, सन् १९७० को दशकसम्म पनि तथ्य जाँचलाई कलेज पढेका महिलाहरूका लागि एउटा जागिरको रूपमा मात्र व्याख्या गरिन्थ्यो ।

तर सधैँ एकैनासको रहेन । सन् १९२७ मा 'द न्यु योर्कर' ले पनि तथ्य जाँच सुरु गर्‍यो । सन् १९३८ मा 'कोलियर्स' म्यागजिनमा छापिएको एउटा विज्ञापनमा पहिलोपटक आधिकारिक रूपमा 'फ्याक्ट-चेकर' शब्दको प्रयोग भयो ।

दशकौँसम्म 'महिलाहरूको मात्र कार्यक्षेत्र' भनेर हेपिएको यो विधामा सन् १९७१ मा एउटा ठूलो क्रान्ति भयो । 'न्युजविक' का महिला कर्मचारीहरूले आफूहरूलाई सधैँ 'रिसर्चर/फ्याक्ट चेकर' मै सीमित राखेर रिपोर्टर बन्न नदिएको भन्दै लैंगिक विभेदविरुद्ध उजुरी नै हाले । यो विद्रोहले न्युजरुमको संरचना नै हल्लाइदियो । अन्ततः, सन् १९७३ मा 'टाइम' म्यागजिनले ४ जना पुरुषलाई पनि तथ्य जाँचकका रूपमा नियुक्त गर्‍यो । 

इन्टरनेटको विकास र मिथ्या सूचनाको चुनौती

सन् १९९० को दशकमा इन्टरनेटको उदय भयो । सूचना जति सहज भयो, 'मिथ्या सूचना' त्यति नै खतरनाक बन्न थाल्यो । सन् १९९४ मा सुरू भएको 'स्नोप्स' र सन् २००३ मा स्थापित 'फ्याक्टचेक डट ओआरजी' जस्ता अनलाइन प्लेटफर्महरूले आधुनिक तथ्य जाँचको जग बसालेको मानिन्छ ।