काठमाडौँ — पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाह ‘हौसिएर’ सडकमा निस्किरहेका बेला गणतन्त्रवादी नेताहरु भने उनको अभियानलाई लिएर आक्रमक ढंगले प्रस्तुत हुन थालेका छन् । आपसमा आरोप/प्रत्यारोप गरिरहेका सत्ता र प्रतिपक्ष दलका नेताहरु शाहको सक्रियतालाई लिएर एकठाउँमा आएका मात्रै छैनन्, एउटै आवाजमा प्रतिरोधसमेत गरिरहेका छन् ।

सडकदेखि सदनसम्म सत्ता र प्रतिपक्षका नेताहरुले दिइरहेका अभिव्यक्तिले के मुलुक फेरि अर्को संकटको भूमरीमा फस्दै त छैन ? वा पूर्वराजा ‘शाह’ कुनै शक्तिको आडमा हौसिएका हुन् भन्ने प्रश्न आम नागरिकमा उब्जेको छ ।

पेसागत संघसंस्थाका नेता र विश्लेषकहरु राजावादीहरुको अभियानले गणतन्त्रवादी नेताहरुलाई सचेत बनाउने काम गरे पनि मुलुकमा व्यवस्था नै परिवर्तन हुने अवस्था भने संभव नहुने बताउँछन् । पोखराबाट काठमाडौं आउँदा शाहको स्वागतका लागि राजावादीहरूले गरेको सडक प्रदर्शनले नेताहरु सच्चिएर जानुपर्ने पाठ भने दिएको उनीहरुको भनाइ छ ।

सरकारको अस्थिरता, सुशासन र डेलीभरीका मुद्दामा राजनीतिक दलहरु गम्भीर नबन्दाको परिणाम नै राजावादीहरु हौसिनुको प्रमुख कारण रहेको पूर्व प्रमुख निर्वाचन आयुक्त तथा विश्लेषक भोजराज पोखरेल बताउँछन् । ‘अब पनि गल्तीहरु नसच्याउने, अझै गल्ती दोहोर्‍याउँदै जाने, सुशासन र सार्वजनिक सेवालाई बेवास्ता गर्दै जाने हो भने राजनीतिक दलका नेताहरुले धेरै अप्ठ्यारो अवस्थाको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ,’ उनले भने,‘सरकारले अहिले गर्नुपर्ने मुख्य काम भनेकै सुशासन र न्यायपूर्ण सेवाको कामलाई प्रभावकारी बनाउने हो ।’

नेपाल बार एसोसिएसनका अध्यक्ष गोपालकृष्ण घिमिरे गणतन्त्रमाथि संकट आएको नभई पूर्वराजा शाह कसैको उक्साहटमा हौसिएको बताउँछन् । जनआन्दोलनबाट स्थापित संसद्‌को वैधताबाट उखलिएको राजतन्त्र यस्ता एक/दुई घटनाले फर्कन नसक्ने र गणतन्त्र कमजोर नहुने तर्क उनको छ । ‘राजतन्त्र फालिएका अन्य मुलुकमा राजालाई राजनीति गर्न इच्छा लागेमा वैधानिक ढंगबाट राजनीतिक दल खोलेर आउँछन् । पूर्वराजा शाहलाई पनि त्यो छुट संविधानले नै दिएको छ । अहिले सडकमा शाहको जस्तो गतिविधि देखियो, त्यो राजनीतिक गर्ने अभिलाषाबाट प्रेरित छ,’ उनले भने,‘संविधानसभाबाट जारी भएको संविधानको खिलापमा अर्को व्यवस्थाको वकालत जति गरे पनि त्यो पूरा हुन संभव छैन । बरु, राजनीतिक दल खोल्दा राम्रो हुन्छ ।’ 

राजावादीहरुको अभियानमा सडकमा देखिएको नागरिकको असन्तुष्टि भने मुलुकमा व्याप्त कुशासन र देशको बिग्रो अवस्थाको कारण रहेको उनको पनि ठम्याई छ । ‘एउटै व्यक्तिहरु लामो समय शासनमा बस्ने, देशको आर्थिक सबल हुन नसक्ने, सुशासन कायम नहुने, युवा पंक्ति विदेश पलायन हुने जस्ता कारणले पनि सडकलाई मलजल गरेको छ,’ उनले भने,‘आम नागरिकले नेता र दलको विकल्प खोज्न सक्छन् तर गणतन्त्रको विकल्प राजतन्त्र हुन सक्दैन ।’

अर्का वरिष्ठ अधिवक्ता टीकाराम भट्टराई तीन कारणले पूर्वराजा शाह सडकमा हौसिएर हिँड्न थालेको बताउँछन् । उनका अनुसार पहिलो कारण नै सुशासनको हो । ‘प्रमुख राजनीतिक दलका नेताहरु सत्ता प्राप्तिका लागि व्यवस्थाविरोधी शक्तिलाई समेत भित्रभित्र मलजल गरिरहेका छन् । यसको असन्तुष्टि कहिले बालेन भएर प्रस्फुटित भएको छ त कहिले गोपी हमाल र हर्क साम्पाङ भएर प्रस्फुटित भएको छ,’ उनले भने,‘अहिलेको असन्तुष्टि ज्ञानेन्द्र शाह भएर प्रस्फुटित भएको मात्रै हो, संविधान र कानुनबमोजिम राजतन्त्र स्थापना हुने कुनै संभावना छैन । त्यो शक्ति त्यो रुपमा बलियो पनि छैन । निराशाको फाइदा उठाएका मात्रै हुन् ।’

पटक–पटक सत्ताका लागि हानथाप गर्ने, ०४८ सालदेखिकै राजनीतिक दलको नेतृत्व नै सत्ताको केन्द्रमा रहने, सरकारमा गएपछि जनअपेक्षाको कामभन्दा पनि बरालिएर व्यक्ति र दलको स्वार्थमा अघि बढ्ने जस्तो प्रवृत्तिले आम नागरिकमा नैराश्यता बढाएको धेरैको तर्क छ । यस्तो प्रवृत्तिबाट सच्चिन नेताहरुलाई खबरदारी गर्ने काम भने राजावादीहरुले गरेको बुझाई विश्लेषक तुलानारायण साहको तर्क छ । तर, यत्तिकै कारण व्यवस्था र गणतन्त्रका लागि लडेका राजनीतिक शक्तिहरुलाई कमजोर भएको भनेर आँक्न भने नहुने उनी बताउँछन् ।

आइतबार पोखराबाट राजा आउँदा एयरपोर्टमा देखिएको प्रदर्शनले छरिएका राजावादी दल र हिन्दुवादी संघ संगठनहरु संगठित हुन खोजिरहेको आभास दिएको साह बताउँछन् । प्रदर्शनकारीहरुले भारतको उत्तरप्रदेशका मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथको तस्बिर अंकित प्लेकार्ड बोकेकाले पनि पूर्व राजाको सक्रियताप्रति हिन्दुवादी संघ संगठनहरुको पनि गठजोड भएको आशंका उनमा छ । ‘राजा फर्काउनुपर्छ भन्ने साना–साना शक्तिहरु संगठित भएको जस्तो देखिन्छ र यसका पछि कुनै नै कुनै शक्तिले काम गरिरहेको आभास हुन्छ,’ साहले भने,‘गणतन्त्र संकटमा जाने अवस्था नभए पनि देशमा कुनै न कुनै खालको अराजकता ल्याउन संकेत देखिन्छ । यसलाई गणतन्त्रवादी राजनीतिक दलहरुले गम्भीर ढंगले सोच्नुपर्ने देखिन्छ ।’

तर, वाम विश्लेषक खगेन्द्र प्रसाई भने भारतको आडमा नै पूर्वराजा शाहको गतिविधि बढेको आइतबारको घटनाले पुष्टि गरेको दाबी गर्छन् । राजालाई स्वागत गर्न सडकमा लामबद्ध भएका प्रदर्शनकारीहरुले माथि योगीको तस्बिर राखेर ‘राज संस्था पुन:स्थापना गरौं,’ भन्ने नारा लेखिएको प्लेकार्ड बोकेका थिए । उक्त प्लेकार्डको तलपट्टी ‘हिन्दुवादी प्रदीप विक्रम राणा’को नाम लेखिएको थियो ।

उनले भारतको एउटा शक्तिले नेपालका गणतन्त्रवादीलाई घुँडा टेकाउन र आफूले भनेजस्तो संझौता गराउन बाध्य पार्ने नियतबाट सडक प्रदर्शनलाई साथ दिन खोजेको दाबी गरे ।

‘भारतीय संस्थापन पक्ष नेपाललाई हिन्दु राज्य बनाउन चाहन्छ । हिन्दु राज्य भयो आफ्नो भूमिका र प्रभाव बढ्छ भन्ने उनीहरुले ठानेका छन । आजको जुलुसले पनि त्यस कुरालाई पुष्टि गरेको छ,’ प्रसाईंले भने,‘भारतको हिजोको जस्तो हस्तक्षेपकारी भूमिका कमजोर भएको छ । त्यसैले हरेक उथलपुथलमा भारतले आफ्नो प्रभाव छाड्न चाहन्छ । तर, भारतले के बुझ्नुपर्छ भने आजको नेपाल हिजोको जस्तो भारतीय संस्थापनको प्रत्यक्ष निगरानीमा चल्न सक्दैन । नेपालमा भारतको मात्रै होइन, चीनको पनि प्रभाव छ, अमेरिकाको छ ।’ उनले राजावादीहरुले एकदिन प्रदर्शन गर्दैमा गणतन्त्र कमजोर नहुने बताए ।

नेपाल पत्रकार महासंघकी अध्यक्ष निर्मला शर्माले धमिलो पानीमा माछा मार्न सकिन्छ कि भनेर प्रयास गरेपनि नेपालमा गणतन्त्रको विकल्प राजतन्त्र हुन नसक्ने बताए । ‘गइसकेको राजतन्त्र आउने कुनै संभावना छैन, अहिलेको युवा पुस्ता फालिएको राजतन्त्र ल्याउने पक्षमा छैन’ उनले भनिन,‘केही पुराना सोच भएका राजावादी र उच्छृंखल व्यक्तिहरुको उक्साहटमा भएको सडक प्रदर्शनले गणतन्त्र कमजोर हुने कुरा हुन सक्दैन ।’

विभिन्न गुट र चिरामा विभक्त राजावादी दल, व्यक्ति र संस्थाको सयुक्त आयोजनमा भएको पूर्व राजा शाहको स्वागमा उपस्थित जनप्रदेर्शनले राजावादीहरुलाई हौसला दिएको छ । गाडीमा रहेका पूर्व शाह भीडको बीचबाट अभिवादन गर्दै निर्मल निवास पुगेका थिए । केही दिनदेखि सहरका विभिन्न ठाउँमा राजावादीहरुको गतिविधिलाई सुष्म ढंगले नियालिरहेका छन । माओवादीले हुलाकी सडक केन्द्रित मधेस जागरणको कार्यक्रम समेत यसैका कारण स्थगित गर्न पुगेको छ भने प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीदेखि गृहमन्त्री रमेश लेखकले पूर्व राजा शाहको गतिविधिबाट उठेका प्रश्नको प्रतिवाद गर्दै आएका छन् । सदुरपश्चिमको कार्यक्रममा रहेका प्रधानमन्त्री ओलीले आइतबारनै  ‘मनलाई टुक्राटुक्रा पारेर देशलाई विभाजित नगर्न’ पूर्व राजा शाहलाई चेतावनी दिएका छन ।