काठमाडौँ — तेस्रो मुलुकबाट आयातित भटमास, सूर्यमुखी र पाम तेलको निर्यात बढ्दा चालु आर्थिक वर्षको समग्र निर्यात व्यापार ३२ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । ६ महिनामा ९८ अर्ब ७८ करोडको वस्तु निर्यात भएकामा तेलको हिस्सा २५.३२ प्रतिशत छ । 

भन्सार विभागका अनुसार २०८०/८१ को पहिलो ६ महिनामा ७४ अर्ब ९६ करोडको निर्यात भएको थियो । त्यति बेला ३ अर्ब ४५ करोडको तेल निर्यात भएको थियो । यो वर्ष भने ६ महिनामा २५ अर्ब २ करोडको खाने तेल (भटमास, सूर्यमुखी र पाम) निर्यात भएको छ ।

तेल भारत निर्यात गर्दा भन्सार छुट सुविधा छ । नेपाल–भारत वाणिज्य सन्धिअनुसार नेपालमा ३० प्रतिशत मूल्य अभिवृद्धिसहित उत्पादन गरिएको वस्तुले भारतीय बजारमा भन्साररहित प्रवेश पाउँछ । अन्य मुलुकबाट भित्रिने तेलको भन्सार दर भने भारतले गत भदौमा बढाएको छ । त्यही कारण तेल उद्योगीले निर्यातलाई प्राथमिकता दिएका छन् । 

भारतमा निर्यात गर्दा उद्योगीले अग्रिम भुक्तानी पनि पाउने गरेको नेपाल वनस्पति घिउतेल उद्योग संघका निवर्तमान अध्यक्ष सन्दीप अग्रवालले बताए । ‘भारत र नेपालबीच भन्सार दर फरक छ । निर्यात गर्दा उद्योगीले केही सहुलियत पाएका छन्,’ उनले भने, ‘भारतमा निर्यात गर्दा अग्रिम भुक्तानी हुन्छ । तर नेपालमा बिक्री गर्दा ९० देखि १ सय २० दिनसम्म उधारो हुन्छ । त्यही कारणले पनि निर्यातमै जोड हुन्छ ।’

विभागका अनुसार ६ महिनाको अवधिमा ४० अर्ब ८४ करोडको कच्चा तेल आयात भएको छ । कच्चा तेल अमेरिका, अर्जेन्टिना, युक्रेन, इन्डोनेसिया, मलेसिया, थाइल्यान्डबाट आयात भएको हो । २०८०/८१ को पहिलो ६ महिनामा २२ अर्ब १९ करोडको कच्चा तेल आयात भएको थियो । अग्रवालका अनुसार कच्चा पदार्थ आयात गरेर निर्यात गर्दा करिब १ सय दिनको चक्र हुन्छ ।

‘तेस्रो मुलुकबाट कोलकाता हुँदै कच्चा पदार्थ ल्याएर रिफाइन गर्नुपर्छ । स्वदेशी मार्केट होस् या निर्यात, एक सय दिन लाग्छ,’ उनले भने, ‘सँगसँगै उद्योगीले मौज्दात पनि गर्नुपर्‍यो । त्यसैले आयातको तुलनामा निर्यात कम देखियो ।’ 

मुलुकमा सूर्यमुखी, तोरी, भटमाससहितको तेल मासिक करिब २५ हजार टन खपत हुन्छ, जुन स्वदेशी उत्पादनले धान्दैन । तेलहन (भटमास, तोरी, आलस, सूर्यमुखी) मुलुकमा वार्षिक ३ लाख ८ हजार टन (कच्चा पदार्थ) उत्पादन हुन्छ । अपुग कच्चा पदार्थ उद्योगीले आयात गरेर स्थानीय बजार पठाउँछन् र निर्यात पनि गर्छन् ।

‘नेपालमा उत्पादित कच्चा पदार्थ स्थानीयस्तरमै खपत हुन्छ । ठूला उद्योगसम्म आइपुग्दैन,’ अग्रवालले भने, ‘ठूला उद्योगले सबै कच्चा पदार्थ आयात गर्छन् ।’ उनका अनुसार तेल उद्योगमा प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष गरी करिब १५ हजार रोजगार छन् । 

व्यवसायीका अनुसार कोभिड महामारीताका तेलको भन्सार दर भारतमा ४२ प्रतिशत थियो, नेपालमा १० प्रतिशत मात्रै लाग्थ्यो । भारतमा भन्सार महँगो भएकै कारण नेपालबाट निर्यात बढेको थियो । सन् २०२२ मा भारतले भन्सार दर घटायो । तेल भारतमै सस्तो भएपछि नेपालबाट निर्यात घट्यो । गत भदौमा भारतले फेरि भन्सार दर बढाएपछि नेपालबाट निर्यात पुनः बढ्न थालेको हो ।

भारतले गत भदौ १९ बाट लागू हुने गरी कच्चा र प्रशोधित खाद्य तेलमा आधारभूत भन्सार कर २० प्रतिशत बिन्दुले बढाएको हो । भन्सार बढेपछि भारतले आयात गर्ने कच्चा तेल आयातमा लाग्ने कर साढे २७ प्रतिशत पुगेको भारतीय सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन् । 

वाणिज्य आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभाग महानिर्देशक राजन पौडेलले भारतमा भन्सार बढेपछि व्यवसायी निर्यातमा केन्द्रित भएको बताए । ‘आयात र निर्यातको तथ्यांक हेर्दा आयात बढी नै देखिन्छ । उद्योगीहरूले मौज्दात पनि गरेका छन् । केही स्वदेशमा पनि खपत हुन्छ । तर बढी मात्रामा निर्यात नै गरेका छन्,’ उनले भने । 

भन्सार विभागका अनुसार ६ महिनामा १८ अर्ब ९१ करोडको भटमासको तेल निर्यात भएको छ । जबकि गत आर्थिक वर्षको ६ महिनामा ४१ करोडको मात्रै निर्यात भएको थियो । चालु आर्थिक वर्षको ६ महिनामा ४ अर्ब ९८ करोड रुपैयाँको सूर्यमुखी तेल निर्यात भएको छ, २०८०/८१ को सोही अवधिमा १४ करोडको मात्रै निर्यात भएको थियो । चालु आर्थिक वर्षको ६ महिनामा १ अर्ब १३ करोडको पाम तेल निर्यात भएको छ, गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा २ अर्ब ९० करोडको निर्यात भएको थियो । 

‘निकासीको हिसाबले तेलको निर्यात बढ्नु ठिकै हो, तर यो नेपालमै उत्पादन भएको वस्तु होइन । तेस्रो मुलुकबाट आयातित यी वस्तु मूल्य अभिवृद्धि गरी पुनः निर्यात गरिन्छ,’ पूर्व वाणिज्य सचिव पुरुषोत्तम ओझाले भने, ‘नेपालकै कच्चा पदार्थमा निर्यात बढेको भए राम्रो हुन्थ्यो । यो एकनासको निर्यात पनि होइन, भारतमा भन्सार घट्दा निर्यात फेरि घट्छ ।’

निर्यातलाई दिगो बनाउन स्वदेशी उत्पादनमै जोड दिनुपर्ने उनले बताए । ‘सरकारले तुलनात्मक लाभका वस्तुको निर्यातमा जोड दिनुपर्छ, प्रतिस्पर्धी क्षमता भएका वस्तुमा जोड दिनुपर्छ, यसले रोजगारी पनि सिर्जना हुन्छ,’ उनले भने । निर्यात बढाउनकै लागि सरकारले नेपाल व्यापार एकीकृत रणनीति (एनटीआईएस) पटकपटक परिमार्जन गरेको छ । तर त्यसबाट पनि निर्यातमा सन्तोषजनक परिणाम नदेखिएको ओझाले बताए । 

भन्सार विभागका अनुसार तेलबाहेक सेन्थेटिक यान, ऊनी गलैंचा कार्पेट, अलैंची, तयारी कपडालगायतको निर्यात पनि बढेको छ । ६ महिनामा ६ अर्ब ८६ करोडको सेन्थेटिक यान निर्यात भएको छ । गत वर्ष सोही अवधिमा ५ अर्ब ७० करोडको सेन्थेटिक यान निर्यात भएको थियो ।

गत आर्थिक वर्षमा पहिलो ६ महिनामा ऊनी गलैंचा कार्पेट ५ अर्ब २३ करोडको निर्यात भएकामा यो वर्ष त्यही अवधिमा ५ अर्ब ६१ करोडको निर्यात भएको छ । यो वर्ष ६ महिनामा ४ अर्ब ५६ करोडको अलैंची निर्यात भएको छ, गत वर्ष त्यही अवधिमा ३ अर्ब ९० करोडको अलैंची निर्यात भएको थियो ।

भन्सार विभागका महानिर्देशक हरिशरण पुडासैनीले निर्यात बढ्दा बजारमा सकारात्मक सन्देश गएको बताए । यसबाट औद्योगिक उत्पादन निर्याततर्फ अग्रसर रहेकाले अर्थतन्त्र चलायमान हुन थालेको पुष्टि हुने बताए । ‘खाने तेल, फलामको निर्यात छँदै थियो, सिमेन्ट, प्लाइउडको निर्यात पनि बढेको छ,’ उनले भने, ‘बजारमा तरलताको अभाव हट्दै छ, अर्थतन्त्र विस्तारै चलायमान भइराखेको छ ।’ 

विभागका अनुसार ६ महिनामा ४ अर्ब ३८ करोडको तयारी कपडा निर्यात भएको छ । यो रकम गत वर्षभन्दा कम हो । २०८०/८१ को पहिलो ६ महिनामा ४ अर्ब ६७ करोडको तयारी कपडा निर्यात भएको थियो । यो वर्ष ६ महिनामा ४ अर्ब २४ करोडको प्लाइउड निर्यात भएको छ भने गत वर्ष सोही अवधिमा ३ अर्ब ५३ करोडको निर्यात भएको थियो ।

गत वर्ष पहिलो ६ महिनामा ३ अर्ब ८० करोडको फलफूल जुस निर्यात भएकामा यो वर्ष ३ अर्ब ४५ करोडको निर्यात भएको छ । विभागका अनुसार यो वर्ष ६ महिनामा ३ अर्ब १६ करोडको चिया निर्यात भएको छ । गत वर्ष त्यही अवधिमा २ अर्ब १४ करोडको चिया निर्यात भएको थियो ।