गणेश रसिक (२००४–२०८२) त्यस्ता स्रष्टा हुन्, जसलाई साहित्यप्रेमीले जति मन पराउँछन्, संगीतका पारखीले पनि त्यति नै मनमा राख्दै आएका छन् । पाठक र श्रोतामाझ उत्तिकै रुचाइने स्रष्टा नेपालमा अरू सायदै होलान् । भोजपुरमा जन्मेका रसिक काठमाडौँ र इलामतिर बाँडिइरहे, अन्त्यमा काठमाडौँ खाल्डोलाई नै मुकाम बनाए ।

जताजता पुगे पनि उनले साहित्य र संगीत सिर्जन–कर्मलाई चाहिँ कहिल्यै सुस्ताउन दिएनन् । दुइटै विधामा निरन्तर समान रूपले औँला चलाइरहे । रसिकले बुवाआमा मात्र होइन, छोरा र तीन जना भाइको असमयको वियोग भोग्नुपरेको थियो । उनी एक किसिमले वियोगान्त सम्बन्धहरूको पहाडले थिचिएका थिए । उनको लेखन र गायनमा त्यो वेदना भोजपुरे टेम्के डाँडाको उचाइ र पिखुवा खोलाको कलकल अनि इलामेली चियाबारीको हरियालीकै तहमा अनुभव गर्न सकिन्छ । उनै रसिकलाई अलि फरक कोणबाट बुझ्न सहायक हुन सक्ला भन्ने अपेक्षासाथ प्रस्तुत छ, उनको मृत्युभन्दा केही महिनाअघि पारस नेपालले गरेको अन्तर्वार्ताको सम्पादित अंश :

दाजुको अहिलेसम्मको अनुभवमा जीवन भनेको के रहेछ ?

जीवन भनेको सपना रैछ । जति सपना देखिन्छ, त्यतिन्जेल बाँचिन्छ, जीवन रहन्छ । जुन दिन सपना देख्न छोड्छ मान्छेले, त्यस दिन जीवन सकिन्छ । निश्चित समयभित्र मान्छेले गर्ने व्यवहार र अनुभव, भोग्ने भोगाइ, उतार–चढाव, सुखदुःख, हाँसोखुसी, समाजमा गर्ने योगदान — त्यसमा कति कुराहरू आफ्ना प्रतिकूल पनि हुन्छन् — सबै जीवन । सपनाले गर्दा नै हामी चलायमान हुन्छौँ । 

तपाईंले कत्तिको सपना देख्ने गर्नुभएको छ ?

सपना देखिराख्छु म । अझै केही काम गर्न सक्छु भन्ने लाग्छ । मलाई थाहा छ, मैले केही गर्न सक्ने अवस्था छैन अहिले, तर सपनाहरू छन् । मैले एउटा संस्था खोलेको छु— गणेश रसिक फाउन्डेसन । तीन–चार वर्षदेखि त्यसले विभिन्न व्यक्ति र संस्थालाई पुरस्कृत गर्दै आएको छ । त्यसबाट कोशी प्रदेशको साहित्यिक अभिलेख निकालेको छु । त्यसकै माध्यमले अरू काम गर्ने मन छ । म फिक्कलमा लगभग ३० वर्ष बसेँ ।

त्यहाँ सय जनाजति अट्ने थिएटर र संग्रहालय बनाउने, मेरा जति पनि पुरस्कार र सम्मानका प्रमाणपत्रहरू छन् त्यहीँ लगेर थन्क्याउने, लोकल स्रष्टाहरूका त्यस्ता प्रमाणपत्रहरू राख्न पनि एउटा कोठा उपलब्ध गराउने मेरो भित्री इच्छा छ । त्यो गर्न भ्याउँछु कि भ्याउँदिनँ, थाहा छैन मलाई । म बाँचेकै बेला त्यो गर्नुपर्ने हुन्छ । अहिले प्रदेश र केन्द्रले पनि त्यस्तो काममा सहयोग गर्ने भएकाले पैसाको खाँचो हुँदैन, त्यो परिकल्पना र सोचलाई साकार बनाउन दुई–चार जना खट्ने मान्छेचाहिँ चाहिन्छ ।

अर्को, मलाई नोभल लेख्न मन छ । खास गरी यो बदलिँदो परिस्थितिमा युवा र पुरानो पुस्ताबीचको एउटा ग्याप, परिवारको ग्यापलाई लिएर । जस्तो, यो घरमा हामी तीन पुस्ता बस्छौँ । म ट्रेडिसनल टाइपको छु । बुहारीको एक किसिमको बिन्दास लाइफ छ । नातिनी बाह्रै घण्टा मोबाइलमा झुन्डिएकी हुन्छ । कहिलेकहिले आमा–छोरीको बीचमा द्वन्द्व चल्छ । अहिलेको पुस्तालाई आफूबाहेक अरूको मतलब हुँदैन रैछ । सम्बन्ध के हो, मतलबै छैन । म यस्तो नसक्ने हुँदा पनि नरनाता कसैले बोलाएको ठाउँमा जाने गर्छु, तर मपछि यो रिलेसन ब्रेक हुने देख्छु । 

दुई–तीन वर्षदेखि मैले पत्रात्मक निबन्धहरू लेख्न थालेको छु, जसमा व्यक्तिगत सम्बन्धका कुराहरू राखेको छु ।

सम्बन्ध भनेको के रहेछ त ?

सम्बन्ध भनेको जीवनलाई सन्तुलनमा राख्ने उपाय रैछ । जीवन कतातिर बगेको छ, सम्बन्ध त्यही अनुसारको हुने रैछ । तर, समय र परिस्थितिअनुसार सम्बन्धहरू फरकफरक हुँदै जाँदा रैछन् । चाहेर पनि एकै किसिमको हुन नसक्ने रैछ । मेरा कैयौँ पुराना सम्बन्धहरू सब ब्रेक भएर गए । कति सम्बन्ध समयसँगै साँघुरिँदै जाँदा रैछन् ।

सम्बन्धको मामिलामा म भाग्यमानी रहेँ । कुन अर्थमा भने, श्रीमती एकदम बुज्झकी पाएँ । उनले समझदारी नदेखाएको भए हाम्रो घरपरिवार उहिल्यै उजाडिइसक्थ्यो । मैले त्यस्ता गल्तीहरू गरेको थिएँ । घरबाहिरको सम्बन्धमा म इमानदार रहिनँ श्रीमतीसँग । यो कुरा उनलाई पनि थाहा थियो, तर घर भाँडिन दिइनन् उनले । 

कलाकारको जिन्दगीमा केटीहरू आउँछन् भनेर मन बुझाउँदै लगिन् । 

मैले त्यस्तो गल्ती नगर्नुपर्थ्यो, तर गरेँ । बारम्बार गरिराखेँ । धेरै केटीले मन पराउँथे, चिठी लेख्थे । मैले पनि के गर्न सक्थेँ र ? हामी लोग्नेमान्छेको कमजोरी । लोग्नेमान्छेमा आफ्नै किसिमको इगो हुन्छ । कति कुरामा श्रीमतीलाई हर्ट गरिराखेँ मैले । श्रीमतीलाई धेरै धोका दिएँ । यही पछुतोले पनि मलाई निकै गाह्रो भो, श्रीमती बितेको एक–डेढ वर्षसम्म । प्रायः हरेक रात सपनामा देखिराख्थेँ । हामी सँगै हुन्थ्यौँ, कतै जान आँटेका हुन्थ्यौँ, कतै खाना खाइराखेका हुन्थ्यौँ । तर बिस्तारै कमकम हुँदै गयो, अहिले पाँच–छ महिनै भो होला उनलाई सपनामा नदेखेको । एक–डेढ वर्षसम्म त उनको फोटो हेर्दा पनि रुन मन लाग्ने । (सुँकसुँकाउँदै र आँसु पुछ्दै) जीवनमा श्रीमतीभन्दा नजिकको साथी अर्को नहुने रैछ । उनी बितेको चार–पाँच वर्ष भो, अझै पाँच–सात वर्ष अरू बाँचिदिएको भए हुन्थ्यो भन्ने लाग्छ ।

हामीबीच कति द्वन्द्व हुन्थ्यो, हाम्रा कति कुरा मिल्दैनथे, तर अन्तमा उनी मेरो कुरा मान्थिन् । मेरो मान राख्थिन् । उनी काठमाडौँबाट इलाम जानै चाहेकी थिइनन् । मेरो बाध्यताले मात्रै त्यता गएकी थिइन् । काठमाडौँको सिफलमा हाम्रो घर थियो, उनको नाममा । उनको माइतीले पनि दिएको थियो पैसा, त्यसमा थपथाप गरेर हामीले बनाएका थियौँ त्यो घर । परिस्थितिवश त्यो घर बेच्यौँ र मेरै करमा इलाममा जग्गा किन्यौँ, १३९ रोपनी । चिया खेती गरेर बस्ने भयौँ । तर पैसा छैन, बैँकबाट लोन लिएँ । चियाबाट सोचेजस्तो आम्दानी भएन । लोन तिर्न नसक्ने स्थिति भएपछि आधी जग्गा बेच्नुपर्ने भो । ५० रोपनीभन्दा तल जग्गा बेचेँ । 

२०७६ सालतिर मलाई प्रोस्टेटमा क्यान्सर भेटियो, प्रोस्टेट बढेको पहिलेदेखि नै थियो । एकदमै गाह्रो हुन थालेपछि जँचाएँ, थर्ड स्टेजको क्यान्सर भइसकेको रैछ । अब निद्रा लाग्न छोडिगो । म त मरिहाल्छु, परिवार के गरी बाँच्ला भन्ने चिन्ता हुन थाल्यो । श्रीमती पहिलेदेखि नै फिजिकल्ली कमजोरी, त्यसमाथि उनलाई पनि क्यान्सर थियो । श्रीमती मभन्दा नौ वर्ष कान्छी, उनी मभन्दा धेरै बाँच्छिन् भन्ने लाग्यो अनि इलामको जग्गा बेचेर काठमाडौँमा एउटा घर बनाइदिने, ३०–४० लाख रुपैयाँ उनको नाममा राखिदिने विचार गरेँ । मलाई केही गरी तलमाथि भइहाल्यो भने पनि यति भएपछि उनी बाँच्न सक्छिन्, बुहारी र नातिनी छन् भन्ने लाग्यो । त्यसभन्दा अगाडि इलामको जग्गा बेच्ने कुरा उठ्दा हामीबीच जहिल्यै झगडा हुन्थ्यो । म नबेच्ने भन्ने, उनी बेच्नुपर्छ भन्ने । तर, यसपल्ट मैले नै बेच्ने कुरा गर्दा उनी छक्क परिन् । त्यस बेला मलाई १ करोड रुपैयाँ लोन थियो ।

त्यत्रो ऋण चिया खेतीकै लागि मात्र लिनुभएको थियो ?

होइन नि । जागिर थिएन । महिनाको ३०–४० हजार घरखर्च मात्रै थियो । थकाली ससुराली, थकालीहरूको समाज धेरै, बिहेबटुलो जानुपर्ने, यताउता गइराख्नुपर्ने । आफ्नो स्ट्यान्डर्डमा हिँड्नैपर्‍यो । लोन मात्र १ करोड, त्यसको ब्याज छुट्टै । आफ्नो आम्दानी छैन । त्यत्रो हुँदा पनि मेरी श्रीमतीले कहिल्यै गुनासो गरिनन् होउ । मलाई अपजस दिइनन् । सधैं मोरल सपोर्ट दिइराखिन् । अनि इलामको ३२ रोपनी जग्गा ३ करोड ३० लाखमा बेचेँ । घरअगाडिको साढे १० रोपनी जग्गा पनि बेचिदिएँ । फिक्कलमा घरवरिपरि साढे तीन रोपनी र मास्तिर १३–१४ रोपनी चियाबारीचाहिँ राखेँ । लोन तिरेर उब्रेको पैसाले बालकोटमा यो घर किनेँ श्रीमतीको नाममा, २ करोडमा । उनको नाममा २५ लाख रुपैयाँ पनि राखिदिएँ । तर, उनले त्यसको त्यति भोग गर्न पाइन् । गइहालिन् ।

म केमा चाहिँ साह्रै खुसी छु भने, ‘ऋणमुक्त भइयो, मेरो नाममा घर छ, बैंक ब्यालेन्स छ’ भनेर श्रीमती ढुक्कले मर्न पाइन् । त्यो आत्मसन्तुष्टि पनि ठूलो कुरो हो । 

अहिले म यसो विचार गर्छु, म पहिले मरेको भए श्रीमतीले धेरै दुःख पाउँथिन् ।

किन र ?

मेरा पो साथीभाइ धेरै छन्, श्रीमतीको त सर्कल सीमित थियो । उनका नरनाता, दिदीबहिनीहरू कति आइरहन सक्थे होलान् र ? महिना दिनमा एकपल्ट ? काम हुँदैनथ्यो, उनलाई कहीँ जानुपर्दा सहारा दिने मान्छे हुँदैनथ्यो । एउटा खुट्टा त्यति ठीक थिएन । मैले त उनलाई मान्छेलाई बोकाईबोकाई रारा तालसम्म पनि लिएर गएँ नि । तर पाथीभरा लान, उनको माइती गाउँ टुकुचे र मुक्तिनाथ लान सकिनँ । बुद्धिष्ट थिइन् उनी, लुम्बिनी लगेर बत्ती बाल्न लगाउँछु भन्ने थियो, यी तीनटा इच्छाचाहिँ मैले पूरा गर्न सकिनँ । श्रीमती नरहेपछि आफैँ गएँ पाथीभरा, अर्को मान्छेको ढाडमा बोकिएर । उनको नाममा पाती चढाएँ । अब मरिगइएन भने मुक्तिनाथ र लुम्बिनी जाने मन छ ।

मृत्युलाई कसरी हेरिरहनुभएको छ ?

मृत्युलाई सहज रूपमा लिइराखेको छु । विकल्प पनि छैन । जिन्दगी जिउन गाह्रो छ भन्थ्यौँ, तर थाहै नपाई सिद्धिने रैछ । एउटा कुरा, हामी जस्तो बिरामीलाई सरकारले इच्छामरणको अधिकार दिनुपर्छ, ताकि बिरामीले आफूलाई सजिलोसँग लान सकोस् । हामी बाँचिरहनु भनेको अस्पताललाई पैसा खुवाउनु मात्रै हो । बाँचुन्जेल पनि सुखसँग बाँचिँदैन । मलाई यस्तो पीडा हुन्छ कहिलेकहिले, मरिहाल्न पाए पनि हुने भन्ने लाग्छ । मलाई पैसाले यति समयसम्म बँचायो । त्यो पनि धेरै दिन छैन ।