नन्दकला कामीको सिङ्गो जीवन–यात्रा पढे थाहा हुन्छ– त्यो कुनै तारेभीरको यात्राभन्दा कम कष्टदायी छैन र मान्छे नै संसारकै सबैभन्दा शक्तिशाली प्राणी हो, जसले सहन नसक्ने चिजै केही छैन । ‘जिन्दगीभरि मिहिनेत र परिश्रम गरिरहें, तर सुख थाहा पाइनँ ।

आनन्दसँग निदाउन र सुरक्षित अनुभूति पाइएन । किन यस्तो नियति भोग्नुपर्‍यो ? धेरै विचार गरें, मसँग भूमि नभएर यस्तो भएको रहेछ,’ यो व्यथा हो, वीरेन्द्रनगर सुर्खेतकी नन्दकला कामीको ।

नन्दकला १२ वर्ष छँदा आमा बितिन्, जेठी दिदीको विवाह भइसकेको थियो । बुबाले जिम्मेवारी पूरा गरेनन् । नन्दकलाले अरूको घरमा काम गरेर ४ भाइबहिनी पालिन् । उनीहरूको जमिन थिएन । ती हुन्– जन्मजात भूमिहीन । खेतीपाती हुनेहरू देखेर उनलाई लोभ लाग्थ्यो, ‘हाम्रो जमिन भएको भए खेती गरेर खान त पाइन्थ्यो, नभएरै दुःख पाइयो ।’

१७ वर्षकी हुँदा उनको विवाह भयो । सम्बन्धहरू पनि आफ्नो हैसियत र अवस्थाअनुसार नै गाँसिने रहेछन् । दुःखीको सम्बन्ध दुःखीसँगै जोडियो । श्रीमान् पनि भूमिहीन । दैलेखको विकट गाउँतिर अर्कैको जग्गामा बसेका उनीहरू पछि कामको खोजीमा सुर्खेत झरे । श्रीमान्–श्रीमती नै ज्यालामजदुरी गरेर गुजारा टारिरहेका थिए । दिनभरि भारी बोक्दा साँझ १० रुपैयाँ कमाउँथे । सहरदेखि केही टाढाको खोल्सीछेउ एउटा सानो झुप्रो थियो । छोरा जन्मियो, जो १८ महिनाको हुँदा अर्को सन्तान पेटमा आयो । उता कामको खोजीमा हिँडेका श्रीमान् उतै कतै बेपत्ता भए ।

नन्दकलालाई पहाडले थिचेजस्तो भयो । रोइन्, कराइन्, चारैतिर भौंतारिँदै श्रीमान् खोजिन् तर भेटिनन् । काखमा दूधे–बालक, कोखमा अर्को सन्तान । न बासकै ठेगान । भारी विपत्तिमा परिन् उनी । भारी बोक्न सक्ने शारीरिक अवस्था पनि थिएन । अर्की छोरी जन्मिई । सुत्केरी–दिनहरू कष्ठसँग बिते, धेरै दिन भोकै कटे । नन्दकला शारीरिक–मानसिक रूपमा विछिप्त हुँदै गइन् । काम गर्न नसक्दा छोराले नालीमा फालिएको खाना टिपेर आफू खाँदै, बहिनीलाई पनि खुवाउँदै गरेको दृश्यले उनको मुटुमा अझै तीर हान्छ । 

निकै खोजीपछि अर्काको घरमा भाँडा माझ्ने र सरसफाइ गर्ने काम भेटिन् । खान–बाँच्नै मुस्किल भएपछि बच्चालाई पढाउन सक्ने कुरै भएन । ७ वर्षकै उमेरमा छोरा पनि बेपत्ता भयो, खोज्दा भेटिएन, नन्दकलाको होस उड्यो । नन्दकलाको हातमा ६ महिनापछि एउटा मोटो खाम आइपुग्यो ।

छोराले पत्रसहित १८ हजार पठाएछ । ऊ भारत गएछ । होटलमा भाँडा धुने काम पाएछ, मासिक ३ हजारमा । र, तलब आएपछि आमालाई पठाएछ । ४ वर्षपछि छोरा फर्कियो र त्यसपछि आउजाउ गर्न थाल्यो । आमा, छोराले दुःख गरेर अलिअलि बचत गरे । 

खाई–नखाई जोगाएको पैसाले वीरेन्द्रनगरको खारखोलीमा इँट्टा लगाएर घर बनाए, तर जग्गाको लालपुर्जा नभएकाले सधैं उठीबासको डर थियो । कोरोनाको हल्ला सुरु भएकै समय उनीहरू बसोबास गरेको जग्गा ‘सरकारी भएकाले’ छाड्न भनियो, अब कहाँ जाने ? थाहा थिएन । 

सरकारले ताकेता गरेपछि छिमेकीहरूले घर भत्काएर अन्यत्रै सरे । नन्दकला र अरू ४ परिवार कतै गएनन् । जाने ठाउँ भए पो ? सरकारले डोजर लगाएर पक्की घर भत्काइदियो । छोराले भाँडा माझेको पैसा र नन्दकलाको रातदिनको मिहिनेतले बनाएको घर भत्काइदिँदा उनलाई सम्हालिनै गाह्रो भयो । 

घर भत्काएपछि पनि त्यहीं बसिरहँदा उनीमाथि गालीगलौज बर्सिरह्यो । उनी अझै त्यही भत्किएको घर मर्मत गरेर बसेकी छन् । उनलाई संसारको सबैभन्दा प्यारो केही चिज छ भने त्यो घर र घर भएको जमिन लाग्छ रे ! उनको रगत–पसिनाको थोपाले त्यो मसानघाट जस्तो खोल्सो बस्ती बन्यो ।

भन्छिन्, ‘कोही जन्मिँदै ठूला महलमा जन्मे । हाम्रो जन्म गरिब र भूमिहीनको कोखमा भयो । जमिन भएको भए यसरी बेवारिसे बन्नु पर्दैनथ्यो । बसेको घर भत्काउन कोही आउन सक्दैनथे । अझै पनि यो जमिनको लालपुर्जा पाउँछु कि भनेर आयोगमा निवेदन हालेको छु । यहाँ दिन नमिले पनि अन्त दिन्छन् रे भन्ने सुनेको छु । जहाँ भए पनि आफ्नो नाममा जग्गा भएको दिन संसारकै धनी मान्छे म हुन्छु ।’ 

भूमिहीनकै परिवारमा जन्मिएर जिन्दगीभरि ‘भूमिहीन’ उपनाम पाएर बाँचेकी नवलपुर सेतापानीकी ७४ वर्षीया कुमारी विकले २०८० सालमा मात्रै भूमि आयोगबाट लालपुर्जा पाइन् । लालपुर्जासँगै बासको सुरक्षा भएकामा उनी निकै खुसी थिइन् । अब खेतीमाथि आफ्नै नियन्त्रण हुने भएको थियो । भूमिहीन भएकाले जंगलछेउ बस्दा सबैले ‘जंगलका मान्छे’ भन्ने जुन उपनाम दिएका थिए, अब त्यो अपमानित उपनामबाट मुक्ति पाउने आशा राखेकी छन् ।

यी कथा–व्यथा प्रतिनिधिमूलक हुन् । देशभरका करिब १५ लाख भूमिहीन परिवारका अनेकन कथा–व्यथा छन् । सुरक्षित आवास र खेतीयोग्य जमिनको ठूलो आशा र सपना छ । भूमि जीवन, जीविका स्रोत, आत्मसम्मान र पहिचान हो ।

महिलाको स्वामित्व र पहुँचमा भूस्वामित्व हुनु सदियौंदेखिको दासत्व र दोस्रो दर्जाको नागरिकबाट मुक्ति अनि स्वतन्त्रताका सुरुवात हो । महिलाको भूमि अधिकारको सवाल उनीहरूको पहिचान र शक्ति निर्माणको अभियान पनि हो । यसैले त विगत २० वर्षदेखि महिलाहरू पनि संगठित रूपमा भूमि अधिकार, बास सुरक्षा र जीविका सहजताका लागि भूस्वामित्वको लडाइँ र संघर्षमा छन् । 

जीवनैभर माटोमा परिश्रम गर्ने महिला किसानहरू नै जमिनको स्वामित्वबाट वञ्चित छन् । जसको माटो र उत्पादनसँग अटुट सम्बन्ध छ, जसले कृषि कर्ममा सबैभन्दा धेरै योगदान गरिरहेका छन्, जो कृषिमा पूर्णतः निर्भर छन्, आज उनीहरू नै भूस्वामित्वबाट टाढा पारिइनु अत्यन्तै अन्यायपूर्ण छ । 

भूमिमा स्वामित्व, पहुँच र निर्णायक अधिकार नहुँदा महिलाको सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक, आर्थिक र राजनीतिक अवस्थासमेत उल्लेख्य मात्रामा सुधार हुन सकिरहेको छैन । जनसंख्याको आधा हिस्साभन्दा बढी ओगट्ने महिलाको मानव अधिकारको सुरक्षा, संवैधानिक व्यवस्थाको कार्यान्वयनका लागि भूस्वामित्व वृद्धि गर्नु अपरिहार्य छ । यसले महिलाको समग्र विकास, आत्मसम्मान, स्वाभिमान र स्वतन्त्रताको प्रत्याभूति गराउन, समाजमा समभावको विकास गराउन र पारिवारिक तथा लैंगिक हिंसा र विभेद कम गर्न पनि मद्दत गर्छ ।