सन्दुकका सकल सपना

राजकुमार बानियाँ

९३ वर्षीया आमालाई जहाजमा पेरिसबाट काठमाडौं ल्याए, फ्रेन्च लेखक माथ्थियु रिकार्डले  । साथीहरूले माथ्थियु बौलाए नभनेका होइनन् तर उनले हठ गरिरहे– पेरिसभन्दा काठमाडौंमै आँखाको उपचार राम्रो हुन्छ  ।

किनभने, काठमाडौंमा डा. सन्दुक रुइत छन् । मोतियाबिन्दुको शल्यक्रियाका लागि विश्वभरिकै महानतम् कलाकार उनै हुन् । क्या शानदार शल्यक्रिया !


मदर टेरेसाकी अवतार मानिने स्विस–फ्रेन्च जनस्वास्थ्यविज्ञ डा. निकालो ग्रास्सेट जेनेभाबाट सीधै काठमाडौं ओर्लिइन् । र, उनले पनि सन्दुककै ‘सुनौला हात’ बाट मोतियाबिन्दुको शल्यक्रिया गराइन् । जीवनको अर्को शुक्लपक्ष भेटिन् उनले ।


यस्ता अनेक किस्सा छन्, डाक्टर सन्दुक रुइतका जिन्दगीमा । फ्रेन्च डाक्टरहरूले ४५ मिनेटमा गरिरहेको शल्यक्रिया उनी सातै मिनेटमा फत्ते गरिदिन्छन् । निको पार्न सकिने अन्धोपनमा उनको क्रान्ति चानचुने छैन ।


यी स्वनामधन्य चिकित्सकले हालै मात्र पाँच लाख राशिको ‘प्रधानमन्त्री राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार’ पाए । ढिलै भए पनि देशले दिएको मान्यता शिरोपर गरे । पोहोर साल भारतको प्रतिष्ठित पद्मश्री अनि सन् २००६ मा फिलिपिन्सको रामोन म्यागसेसे पुरस्कार पाइसकेका यी डाक्टरको निजी खातामा थाइल्यान्डको प्रिन्स महिडोल र रिडर्स डाइजेस्टको एसियाली युवा पुरस्कार, अल्बर्ट आइन्स्टाइन फाउन्डेसन ग्लोबल भिजनरी अवार्ड, वर्ल्ड इकोनोमिक फोरमको सोसल इन्टरप्रेनरसिप अवार्ड, भुटानको नेसनल अवार्ड पनि दर्ता छन् । पुरस्कारको फेहरिस्त निकै लामो हुन जान्छ ।


ताप्लेजुङको अन्तिम हिमाली गाउँ ओलाङचुङगोलामा ६४ वर्षपहिले जन्मिएका थिए, सन्दुक । उनका पिता सोनाम वाङग्यालले पुर्ख्यौली तिब्बती गाउँ रुथोकको सम्झनामा रुइत थपेछन् काठमाडौं बस्दा । खासमा सोनाम घुमन्ते नुन व्यापारी थिए भने आमा कासाङ ऊन कात्ने काम गर्थिन् ।


यती, हिमचितुवा, काला भालु, नीला भेडा र उडन्ते लोखर्केको कथा सुन्दै बितेको थियो सन्दुकको बाल्यकाल । तिब्बती भाषामा सन्दुकको अर्थ हुन्छ, आकाशको ड्र्यागन । लामो पुच्छर, तिखा नङ र लामो पखेटा भएको आगो ओकल्ने पौराणिक जीव मानिएको छ ड्र्यागनलाई ।


आँखा चिकित्सामा सन्दुक रुइत भनेकै हात र आँखाकै कमाल हो । एकफेर चौंरीका ढाडमा चढेर उपद्रो गर्दा उनको दाहिने हात भाँच्चिहाल्यो । तर, उनी हात कहिले निको होला भनेर पर्खेनन् । देब्रे हातले नै काम चलाए । दुवै हात र गोडा एकसाथ चलाउन जानेपछि के चाहियो ? आँखा चिकित्सामा त्यही वरदान भयो ।


तमोर नदीको सिरान वालुङको जनजीवन मुस्किल थियो । चौंरीको घन्टीको टिङटिङ, गुम्बाको मन्त्र वाचन, ढोलको आवाज अनि तमोरको सुसेलीबीच हुर्किए सन्दुक । नयाँ कुरा जान्न सदैव जिज्ञासु छोराको त्यही स्वभाव चिनेर सोनामले एक भन्सार कर्मचारीलाई कखरा सिकाउन लगाए । अनि १५ दिने पैदल बाटो दख्खिन दार्जिलिङ पठाउने इन्तजाम मिलाउन ढिला गरेनन् । सातवर्षे सन्दुकको गन्तव्य भयो, सेन्ट रोबर्टस् स्कुल । ती लजालु केटाले तीन वर्षसम्म बाबुआमालाई भेट्नै पाएनन् । ६ वर्षे स्कुल बसाइमा जम्मा एक पटक घर जान पाए । त्यो पनि कञ्चनजंघाको काखमा होइन, धनकुटाको हिलेमा । तमोर नदीको हूलदंगापछि गोलाको बस्ती नै विस्थापनमा पर्‍यो । उनको परिवार हिले रवाना भयो । हिलेबाट दार्जिलिङ फर्केको तीन वर्षपछि भारत र चीनबीच घमासान युद्ध भयो, स्कुल बन्द भयो । सोनामले सन्दुकलाई काठमाडौंको सिद्धार्थ वनस्थली स्कुल भर्ना गरिदिए । दार्जिलिङभन्दा झन्डै दोब्बर दूरीमा ।


सन्दुक कक्षा ७ बाट सीधै ९ कक्षामा फड्किए । र, प्रथम श्रेणीमा एसएलसी गरी त्रिचन्द्र क्याम्पसमा विज्ञानको विद्यार्थी भए । सन्दुक परिवारको दुःख के भने त्यति बेलासम्म झाडापखालाले दाजु र ज्वरोले बहिनीको इहलीला सकिइसकेको थियो । काठमाडौंमै सन्दुकसँगै बसेर पढिरहेकी बहिनी याङ्ला पनि दोस्रोपटक क्षयरोग बल्झेर बितिन् । याङ्लाको अन्तिम शब्द उनको कानमा अझै गुन्जिरहेका छन्, ‘दाजु, राम्ररी पढ । जीवनमा असल काम गर । मजस्ता दुःखी मानिसका निम्ति केही न केही जमर्को गर ।’ १९ वर्षको उमेरमा उजाडिएको परिवार देखे सन्दुकले । बहिनी याङ्लाकै तीन वचनमा यी हिमाली ठिटोले डाक्टर बन्ने प्रेरणा पाए । नभन्दै सन्दुकले कोलम्बो प्लान पाए, भारतको लखनउस्थित किङ जर्ज्स मेडिकल युनिभर्सिटीमा । एमबीबीएस पढ्दा चिरफारमा गोल्ड मेडल नै भेटे । लखनउ पढ्न जानुभन्दा अघिको आठ महिना होटल अन्नपूर्णमा बेल व्वायको काम गरेका सन्दुक वीर अस्पतालमा जुनियर मेडिकल अफिसर नियुक्त भए । ‘डाक्टरका रूपमा पहिलो पटक काठमाडौं आइपुग्दा मलाई संसारै जितेजस्तो लागेको थियो, ल अब मलाई हेर भन्ने भावमा,’ उनी भन्छन्, ‘त्यसपछि त बाले पनि पुर्ख्यौली व्यापारमा लाग्न फकाइफुल्याइ गरेनन् ।’


त्यही बेला सन्दुक वीरको नेत्रचिकित्सा विभागमा जोडिएर आँखा शिविरमा खटिए । अत्यन्त छोटो समयमा झन्डै तीन सय जनाको अन्धोपन निमिट्यान्न देखेपछि उनमा चिकित्साको चमत्कारबोध भयो । अन्ततः उनले विश्व स्वास्थ्य संगठनको छात्रवृत्ति पाए, नेत्र चिकित्सामै पोस्ट ग्य्राजुएट डिग्रीका लागि । भारतको नयाँदिल्लीस्थित अल इन्डिया इन्स्टिच्युट अफ मेडिकल साइन्स उनको जीवनको कति महत्त्वपूर्ण मोड थियो भने ७० सिटका लागि ७५ हजार विद्यार्थीसँगै भिड्दा पाएको अवसर जो कसैलाई उपलब्ध हुने थिएन । त्यहाँ उनले थेसिस लेखेका थिए, क्षयरोगले बाँदरलाई अन्धो बनाउँछ कि बनाउँदैन ?


रोचक के भने इन्स्टिच्युटकै माथिल्लो तल्लाको पिँजडामा २० वटा बाँदरलाई थुनिएको थियो । ‘हेरालुलाई पैसा, ह्विस्की र चुरोट घूस खुवाएर म बाँदरको शल्यक्रिया गरी घण्टौँ बिताउँथे,’ उनी सम्झन्छन्, ‘बाँदरसँग दिनहुँ कुस्ती खेल्नुपर्थ्यो । मेरो पाखुराभरि ठूलठूला घाउ हुन्थ्यो ।’ त्यसैले त माइक्रो सर्जरीमा कहलिए सन्दुक । सिङ्गो ब्याचमा दोस्रो भए । ती बाँदरहरूप्रति उनी अहिले पनि एकदमै कृतज्ञ छन् ।
फर्केर नेपाल आँखा अस्पतालमा काम थाले उनले । चिकित्सा सहायक र प्यारामेडिक्सलाई पढाउने क्रममा उनको पाटनकी नेवार कन्या नन्दासँग हित्तचित्त मिल्यो । कुशल नर्स नन्दाको मनमन्दिरमा प्रवेश पाउन उनले थुप्रै हर्कत पनि गरे । भागीविवाह गरी नेदरल्यान्ड्सको एम्सटर्ड्याम गए । त्यतिबेला रुइत ३३ वर्षका थिए भने नन्दा २५ की ।


एम्सटडर््याम बस्दाबस्दै अति घनिष्ठ मित्र आँखा डाक्टर एवं प्रोफेसर फ्रेड हलोजले अस्ट्रेलिया बोलाए । त्यहाँ सन्दुकले प्रिन्स अफ वेल्स अस्पतालको नेत्र चिकित्सा विभागमा इन्ट्राअकुलर लेन्स सर्जरीको अभ्यास गरे र त्यसमा चाँडै अब्बल ठहरिए पनि । सन् १९८८ मा नेपाल फर्केपछि सन्दुकले इन्ट्राअकुलर मोतियाबिन्दुको शल्यचिकित्सालाई एकदमै सानो घाउ बनाए पुग्ने गरी परिमार्जन गरे । सस्तो र छिटो मात्र नभई खराब बिरामीका लागि बिना टाँकाको त्यो उपचार महान् थियो । त्यसमा सिनियर डाक्टरले उल्याएनन् मात्र, विरोधमै उत्रिए । नेपाल आँखा अस्पतालका प्रमुख डा.रामप्रसाद पोखरेल समेत उनको विपक्षी मोर्चामा उभिए । उनीहरूले भने— न तिमीसँग उपकरण छन्, न त लेन्स । यो काम कदापि हुनेवाला छैन । यस्तो सपना देख्न छाड सन्दुक ।


रुइत पनि सजिलै हार मान्ने खालका थिएनन् । दुई सय डलरको इन्ट्राअकुलर लेन्स प्रयोग गर्नुभन्दा पुरानो शल्यक्रिया गरी ६०–७० जनालाई मोटो चस्मा भिराइदिने कमसल तर्कसामु उनी झुकेनन् । आँखाको धमिलो भाग हटाउने तर भर्पाई नगर्ने पुरानो प्रविधि अझ नेत्रज्योति बढ्दा पनि धमिलै देखिने थोत्रो प्रविधि उनलाई स्वीकार थिएन । सन्दुकले जिकिर गरे, ‘बिरामी हामीकहाँ आउन सक्दैनन् भने हामी नै बिरामीकहाँ किन नजाने ?’


संस्थापन पक्षले डा. सन्दुकलाई अपराधी, गद्दार र पागलसमेत भन्न बाँकी राखेन । पहाडी भेगमा अन्धा मानिसहरूको उपचार गर्ने पागल डाक्टर भनिएन कि मुद्दा नलाग्ने शल्यक्रिया भनिएन ? त्यसै बेला प्रोफेसर रविनले अमेरिकी चिकित्सा संघको पत्रिकामा सन्दुकको उपचार विधिबारे चर्चा गरे भने प्रोफेसर अल्फ्रेड सोम्मरले इन्ट्राअकुलरबाहेक अरू शल्यक्रिया अनुचित हो भनेर धाप दिए ।


प्रोफेसर एलेन रोबिन यथास्थितिलाई सकार्न इन्कार गर्ने अर्का स्टिभ जब्सको रूपमा लिन्छन् डा. रुइतलाई । मोतियाबिन्दुको शल्यक्रिया गरी आँखाभित्रै लेन्स प्रत्यारोपण गरेर नेत्रज्योति फर्काउने सरल चिकित्सा विधि हेनरी फोर्डले अमेरिकामा मोटरगाडी बनाएजस्तै मान्छन् अस्ट्रेलियाली नेत्र विशेषज्ञ ग्यारी ब्रायन ।


दुःख यतिमै सकिँदैन, दुर्गम भेगमा माइक्रो सर्जिकल शिविर राख्दा सन्दुकविरुद्ध तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालासम्म उजुरी गरियो । संयोग कस्तो भने त्यसको केही दिनमै उनले कोइरालाको शल्यक्रिया गर्ने जिम्मा पाए । उनको आलोचक मात्र होइन, ऐनमौकामा जेल हाल्न पनि डाक्टरको एउटा समूह नै लागेको थियो । बाधा, विरोध र व्यवधानले एकातिर उनको धूमपान र मद्यपानको मात्रा बढ्यो भने अर्कोतर्फ उच्च रक्तचापको गोली नै खानुपर्‍यो ।


असहयोग र बदनामीबीच डा. सन्दुकले सन् १९९० मा सरकारी अस्पताल छाडे । वाग्मती किनारमा आफ्नै अस्पताल खोल्ने सपना सजाए । सहकर्मी डा. रीता, नवीन, करुणा, विना, भगीरथ, रवीन्द्र र डा. गोविन्द पौड्याल गरी सात जनाले उनलाई टेकोपुँडो दिए ।
तिलगंगा अथात् सानो नदीछेउमा राजधानी सहरमा दोस्रो आँखा अस्पतालको उद्घाटन भयो, ७ जुन १९९४ मा । तत्कालीन राजा वीरेन्द्र र प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाबाट । पहिलो दिन बिरामी नआउलान् भनेर पोस्टर टाँसिएको उनलाई झलझली सम्झना छ, ‘निःशुल्क चिया र आँखाको निःशुल्क उपचार ।’ त्यही दिन हो, डा. रुइतको असाधारण खुसीको दिन ।


नेपालको वैदेशिक सहायताको रकम पहिलो विश्वका पश्चिमा डाक्टरको खल्तीमा फर्केको देखेर मेडिकल टुरिस्ट भन्ने गम्भीर आक्षेप लगाउने हलोज र उनकी पत्नी गाबीले सन्दुकका लागि के गरेनन् ? नेपाल आँखा कार्यक्रम अस्ट्रेलिया नामक सहयोग समूह गठन गरी दुई हजार डलरको बीज रकम सुरुआत गरिदिए ।


त्यही स्वप्नशील अभियानको विशाल रूप नै अहिलेको तिलगंगा आँखा प्रतिष्ठान, प्रशिक्षण केन्द्र, इन्ट्राअकुलर लेन्स कारखाना र आँखा बैंक हो । यसलाई अस्टेलियाको फ्रेड हलोज फाउन्डेसन, स्विटजरल्यान्डको भिजन हिमाल र अमेरिकाको हिमालयन क्याटर्‍याक प्रोजेक्टको भरपूर सहयोग छ । इन्ट्राअकुलर लेन्स कारखाना खासमा फ्रेड हलोजको परिकल्पना थियो । सधैंभरि दाताहरूको मुख ताक्नुभन्दा सस्तो मूल्यमा आफैं लेन्स बनाउने हाइटेक कारखाना । यी ससाना जादुमय टुक्रा लेन्स नेपालमा प्रतिवर्ष पाँच लाख बन्छन् र विश्वका ७० देशमा बिक्री हुन्छन् । यसलाई तीन गुना बढाउने यी डाक्टरको मनसुवा छ ।


२५ वर्ष सेवा दिएको तिलगंगाले विश्व स्वास्थ्य संगठनबाट हालै मात्र सहकार्य केन्द्रको मान्यता दिएको छ । विश्वका १० सहकार्य केन्द्रमध्ये एउटा नेपाल हुनुलाई डा. रुइतले गर्वका रूपमा लिएका छन् । ‘आँखा उपचारमा नेपाललाई ग्लोबल ब्रान्ड बनाउन, आर्थिक टेवा दिन अनि भ्रमण वर्ष सफल पार्न पनि यसले सघाउनेछ,’ उनी भन्छन्, ‘यो आँखा उपचारको प्रविधिलाई प्रोफेसनल बिजनेस मोडलमा ढाल्ने चुनौती छ ।’


रुइतको अर्को सफलता रक्तदानजस्तै हुन सक्यो आँखाको नानी दान । तिलगंगा आँखा बैंकमा बचत भएका आँखाका नानी भुटानदेखि चीन, मलेसिया, पाकिस्तान, कम्बोडिया, बंगलादेशदेखि पूर्वी टिमोरसम्म पुग्छन् । डा. रुइतले विकास गरेको आँखा चिकित्सापद्धति ‘रुइतेक्टोमी’ एसियाली मुलुकदेखि अफ्रिकासम्म पुगेको छ । तिलगंगाले बनाएको आँखाको कुनामा हालिने पातलो लेन्सको मूल्य जम्मा चार डलर छ । ‘मेरो सफलताको एउटै सूत्र टिमवर्क हो,’ उनी भन्छन्, ‘नेतृत्वको भिजनलाई भित्रसम्मै मनन गर्ने बनाउन सक्नुपर्छ । यसको सर्टकर्ट छैन ।’


तीन दशकयता नेपालमा १ लाख २० हजार शल्यक्रिया र संसारभरिका दुर्गम भेगमा यस्ता सयौं शिविर चलाइसकेका डा. सन्दुकलाई बिरामीका धपक्क बलेका अनुहारहरूभन्दा बढी सन्तुष्टि केहीले दिँदैनन् । न बाटो देखाउने कुकुर, न सेतो छडी, न ब्रेल लिपि, न विशेष स्कुल केही पनि सुविधा नभएका बिरामीका निम्ति डा. सन्दुक रुइत भगवान्का अर्को अवतार हुन् ।


जहाँ जहाँ आवश्यकता हुन्छ, त्यहाँ त्यहाँ शिविर लिएर हिँडे डा. रुइत । जहाँ पहिलोपटक शिविर लगे, त्यहाँ अर्को पटक अस्पताल खडा गरे । उनका पाइला १० वर्ष लामो सशस्त्र द्वन्द्वमा पनि रोकिएनन् । विस्फोटक पदार्थ, हाते बम, मिसिन गन, हाते ग्रिनेट छल्दै डा. रुइत घुमन्ते शल्यक्रियामा गइरहे । उनीसँग एउटा सानो कालो ब्याकप्याक सदैव हुन्छ । त्यसमा हरदम पासपोर्ट, वालेट, मोबाइ, सनग्लास, टोप र ऊनको ज्याकेट हुन्छन् । अगाडिको सानो चेनवला पकेटमा दुई गुरुको मन्त्र भएको रेसमी थैलो । अबको केही दिनपछि नै लुम्बिनी, कालिम्पोङ, सिक्किम हुँदै १० जनाको टोली लिएर उनी भुटान जाँदै छन् ।


उनकै नेतृत्वमा आँखा अस्पताल बन्दै छ भुटानमा । भुटान जाँदा उनी सडकमार्गबाटै जान्छन्, त्यो पनि आफ्नै गाडीमा । उनी शिविर लिएर उत्तर कोरिया पनि पुगेछन् । यसको छुट्टै विस्मयकारी कथा छ । एकपटक उनको न्युरोडस्थित प्राइभेट क्लिनिकमा आएका थिए किम नामक बिरामी । उनले त्यहाँ एउटा कार्ड छाडेका रहेछन्, जनवादी गणतन्त्र कोरियाका वाणिज्य दूत लेखिएको । त्यसले डा. सन्दुकलाई तानिहाल्यो । किमलाई सम्पर्क गरेर तिलगंगामा निम्त्याए र अस्पताल अवलोकन गराए । उनलाई थाहा थियो, उत्तर कोरियामा पाँच लाख अन्धोपनका बिरामी छन् । वर्षौं वार्तापछि सन् २००५ मा प्योङयाङ पुगे मेडिकल टोलीसहित । निजी स्वतन्त्रता कटौती झेलेर भए पनि दुई हप्ता बिताए र आफूले सकेको सेवा दिए ।


प्रायः संगीतको लयमा शल्यक्रिया गर्छन् उनी । त्यस्तो बेला प्रायः खाली खुट्टै हुन्छन् । उनी सात घण्टासम्म एउटै थलोमा बसेर, केही पनि नखाई, शौचालयसमेत नगई एकोहोरो काम गर्न सक्छन् । रुइतलाई संसारभरिबाट सुखसुविधाका अनेक अफर आए । तिनलाई कहिल्यै किञ्चित महत्त्व दिएनन् । कतिसम्म भने सन् २००० मा राजा वीरेन्द्रको अनौपचारिक सल्लाहकारको भूमिका समेत लिएनन् । राजा वीरेन्द्रसँग उनको हिमचिम कस्तो भने हत्या हुनु केही साताअघि आँखाको ग्लुकोमा उनैले हेरेका थिए ।


२० वर्षे डेराबासपछि सन् २००९ मा बल्ल स्वयम्भूको आसपास दुईतले घर किने डा. रुइतले । प्राइभेट प्राक्टिसभन्दा निःशुल्क आँखा शिविर चलाउन चारचौरास धाउने यी डाक्टरले मामुली घर किन्न पनि थाप्लोमा ऋणको भारी बोक्नुपर्‍यो ।रुइतले रोक्दा रोक्दै पनि दुई छोराछोरी सागर र सटेन्लाले पिताकै पदचाप पछ्याएका छन् । अर्की छोरी सेरब्लाले व्यवसायमा हात हालेकी छन् । संगीत र किताबका सोखिन डा. रुइत आफ्नो प्रमुख शक्ति नै परिवारलाई मान्छन् । भूकम्पपछि न्युरोडको क्लिनिक नागपोखरीमा सारेका उनलाई भेट्न चाहनेको निकै लामो प्रतीक्षा सूची हुन्छ । तिनले नपर्खी धरै छैन । जब कि उनी प्राइभेट क्लिनिकलाई ‘माखा मार्ने धन्धा’ भन्थे कुनै बेला ।


यिनै शालीन डाक्टर रुइतको जीवनीमूलक पुस्तक तयार गरेकी थिइन्, अस्ट्रेलियाली पत्रकार अली ग्रिपरले । तीन वर्षे सहकार्यमा लेखिएको ‘द बेयरफुट सर्जन’ खगेन्द्र संग्रौलाको अर्गानिक अनुवादमा नेपालीमा आएकोमा डा. सन्दुक उसै मखलेल छन् । ‘यो किताब मेरा लागि धेरै ठूलो प्लेटफर्म हुनेछ, दुबई लिटरेचर फोरममा जाँदै छु,’ उनी भन्छन्, ‘त्यो फोरममा मैले अन्धोपनबारे मात्रै वकालत गर्ने छैन, नेपालबारे पनि थोरबहुत बोल्नेछु ।’ स्वयंमा हातले नै स्पर्श लिन सकिने सपना बनेका छन्, डा. सन्दुक रुइत । सायद सन्दुकले भन्दा बढी अस्ट्रेलियाली पत्रकार रे मार्टिनले यसको महत्त्व बुझेका छन् । उनले किताबमै भनेका छन्, ‘चिकित्साशास्त्रमा आफ्नो स्थान के हो, त्यो रुइतलाई पक्कै थाहा छ । उनी आफूले नोबेल पुरस्कार पाउन सक्ने कुरालाई हास्यास्पद भनेर उडाउँदैनन् । उनमा महान् आत्मसम्मानको भावना छ ।’ क्याबात् !

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ १०:२१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कथा : छापामारको छोरो–२

महेशविक्रम शाह

भुइँमा खुट्टा बजारेर सलाम ठोक्दै मेरो बडिगार्डले भन्यो, ‘सर छापामारको छोरो भन्ने हजुरलाई भेट्न चाहन्छ  । ’‘हँ... को रे ?’ कता कता सुनेझैं, महसुस गरिरहेझैं लाग्यो मलाई यो नाम  ।

‘छापामारको छोरो सर ।’ मेरो बडिगार्डले नाम दोहो‌र्‍यायो ।


‘छापामारको छोरो !!’ मेरो स्वरमा किञ्चित आश्चर्य थियो ।


‘हो सर ! छापामारको छोरो ।’ आफ्नो बोलीमा मेरो गार्ड आश्वस्त देखिन्थ्यो ।


‘कहाँ छ त्यो ?’ मैले गार्डको अनुहारमा हेर्दै भने ।


‘जिल्ला प्रहरी कार्यालयको हिरासतमा छ सर ।’ छाती तनक्क तन्काउँदै गार्डले फेरि सलाम ठोक्दै भन्यो । ऊ आफ्नो अनुहारमा आत्मविश्वासको भाव ल्याउने प्रयास गरिरहेको थियो ।


’प्रहरीको हिरासतमा छ ऊ ?’ मैले अचम्म मान्दै गार्डको अनुहारमा हेरें ।


‘हजुर सर । उसलाई प्रहरीले पक्रेर ल्याएको तीन दिन भयो । ऊ विप्लव माओवादी हो सर । तर खोइ किन हो आफूलाई छापामारको छोरो भन्दोरैछ हजुर ।’


आफ्नो अनुहार खुम्च्याउँदै मेरो गार्ड बोल्यो ।


उसको अनुहारको भावले बताउँथ्यो उसलाई यसभन्दा बढी केही थाहा छैन । तर मैले सोध्न सक्ने सम्भावित प्रश्नको अनुमान गरेर ऊ तनावग्रस्त बनिरहेको थियो ।


छापामारको छोरो नामले मेरो दिमागमा हलचल मच्चाइसकेको थियो । को होला त्यो ? मेरो मस्तिष्कमा अनेक विचार आइरहेका थिए । मैले जीवनमा पहिलोपटक छापामारको छोरोलाई अठाह्र वर्षअघि रोल्पामा भेटेको थिएँ । त्यस बेला म जिल्ला प्रहरी कार्यालय, रोल्पाको प्रमुख थिएँ ।

माओवादीहरूको सन्देशबाहकका रूपमा काम गरेको अभियोगमा छापामारकी स्वास्नीलाई प्रहरीले समातेको थियो । साथमा छोरो पनि भएकाले उसलाई पनि प्रहरीले आमासँगै ल्याएर हिरासतमा राखेको थियो । विद्रोही माओवादी छापामारको छोरो भएकाले उसलाई प्रहरीहरू छापामारको छोरो भनेर बोलाउने गर्थे । फुच्चे छापामारको छोरो बालक भए पनि निडर र निर्भीक थियो ।

ऊ निसंकोच प्रहरीहरूको जमात अगाडि छापामार युद्धकलाका करतबहरू प्रदर्शित गरिरहेको थियो । उसको यस कलाकारिताले प्रहरी कार्यालयमा हलचल मच्चाएको थियो । हामीले केही दिनपछि कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर मानवीयताको आधारमा आमा–छोरा दुवै जनालाई हिरासतमुक्त गरी घर फर्काइदिएका थियौं । घर फिर्ता पठाएको दोस्रो दिन नै छापामार आएर आफ्नी स्वास्नी र छोरोलाई जंगलमा लिएर गएको खबर हामीछेउ आइपुगेको थियो ।


मैले स्मृतिको पर्दा उघारेर अतीतमा चियाएँ । द्वन्द्वकालीन दिनको सम्झनाले मलाई भावुक बनाएको थियो ।


‘त्यो फुच्चे छापामारको छोरो अहिले कहाँ होला ? उसको बाबु र आमा के गर्दै होलान् ? सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा परेर जीवन गुमाएका रहेनछन् भने सायद जीवितै होलान् । दसवर्षे माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको समाप्तिपश्चात् देशमा शान्ति बहाल भयो ।नागरिकले नयाँ संविधान पाए । देशमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक व्यवस्था लागू भयो । सायद उसका बाबुआमाले पनि माओवादी जनयुद्धमा गरेको योगदानस्वरूप पक्कै उपल्लो पद र पहुँच भेट्टाए होलान् । छापामारको छोरोको बाबु केन्द्र अथवा प्रदेश सरकारको मन्त्री नै पो बनिसक्यो कि ! छापामारको त्यो फुच्चे छोरो पनि पच्चीस छब्बीस वर्षको लक्का जवान भइसक्यो होला । ऊ पनि आफ्नो बाबुको पीएसीए बनेर जनयुद्धको बेला देखेका सपनाहरू साकार पारिरहेको पो छ कि !' मेरो दिमागमा यिनै कुराहरू खेलिरहे । मेरो मन छापामारको छोरोको स्मृतिमा द्रवित बनिरहेको थियो ।


‘सर म के खबर पठाऊँ ? त्यो छापामारको छोरोलाई यहाँ लिएर आइज भनौं हजुर ?’ मेरो गार्ड मेरा सम्मुख हलचल नगरी उभिइरहेको थियो ।


‘म उसलाई भेट्न आफैं त्यहाँ जान्छु । यही खबर पठाइदेऊ,’ मैले गार्डलाई आदेश दिएँ ।


ऊ मेरा सामुन्ने खडा थियो । फरक यत्ति थियो ऊ हिरासत कक्षको बारभित्र थियो । म बाहिर ।


पच्चीस–छब्बीस वर्षको हट्टाकट्टा युवा थियो ऊ । दारी–जुँगाले छोपिएको अनुहार । लापरबाह तरिकाले छोडेको नमिलेको कपाल । मलाई देख्नेबित्तिकै ऊ भुइँबाट जुरुक्क उठेको थियो । मुस्कुराउँदै उसले दुई हात जोड्दै भन्यो, ‘नमस्कार सर ।’


‘नमस्ते ।’ मैले उसको शिरदेखि पैतालासम्म सर्सर्ती हेर्दै भनें । म उसलाई चिन्ने प्रयास गरिरहेको थिंए । तर ऊ मेरालागि अपरिचित व्यक्ति थियो ।


‘सर चिन्नुभएन मलाई ?’ ऊ मलाई हेर्दै मुस्कुराइरहेको थियो ।


‘अहँ ...!’ मैले सम्झेसम्म उसलाई न त कहिले देखेको थिएँ न त हाम्रो कहिले भेट नै भएको थियो ।


‘सर अठाह्र वर्षपहिले तपाईं जिल्ला प्रहरी कार्यालय, रोल्पाको इन्चार्ज हुनुहुन्थ्यो । त्यस बेला मेरी आमा र म तपाईंको हिरासतमा थियौं । तपाईं मलाई ए छापामारको छोरो भनेर बोलाउनुहुन्थ्यो । मैले तपाईंको अगाडि छापामार युद्धका करतबहरू देखाएको थिएँ ।

पछि तपाईंको छोरोसँग पनि मेरो दोस्ती भयो । जीवनमा पहिलोपल्ट मैले तपाईंको छोराको साइकल चढेको हुँ सर । म तपाईंहरूको दुश्मन छापामारको छोरो भए पनि तपाईंले मलाई घृणा होइन माया गर्नुभयो । मैले तपाईंको त्यो मायालाई कहिले भुल्न सकिनँ सर ।’ बोल्दाबोल्दै रोकियो ऊ । उसका आँखाहरू रसाउन थालेका थिए । आफ्नो भावुकतामाथि नियन्त्रण राख्ने प्रयास गर्दै ऊ बोल्यो—
‘अब त मलाई चिन्नुभयो होला नि सर ?’


‘मैले तिमीलाई चिनें बाबु । तिमी त्यही छापामारको छोरो हौ जसलाई मैले रोल्पाको प्रहरी हिरासत कक्षमा भेटेको थिएँ । त्यस बेला तिमी सानो फुच्चे बालक थियौ । तर तिमीलाई आज यो अवस्थामा देख्दा मलाई दुःख लाग्यो । आऊ भित्र बसेर कुरा गरौं ।’


‘उसलाई कार्यालयमा लिएर आऊ ।’ मैले हिरासत कक्ष व्यवस्थापन प्रहरी अधिकृतलाई आदेश दिएँ ।


म कार्यालयको कुर्सीमा बसिरहेको थिएँ । प्रहरीले उसलाई हातमा हतकडी लगाएर ढोकानिर ल्यायो ।


‘सरभित्र ल्याऊँ हजुर ?’ हिरासत कक्ष हेर्ने प्रहरी अधिकृत बोल्यो ।


‘ल्याऊ ।’ मैले भनें । छापामारको छोरोतिर हेर्दै मैले भनें, ‘कुर्सीमा बस ।’


‘धन्यवाद सर ।’ हात जोर्दै ऊ कुर्सीमा बस्यो ।


‘हतकडी खोलिदेऊ ।’ प्रहरीलाई आदेश दिएँ । प्रहरीले हतकडी खोलिदियो ।


उसले मतिर हेर्दै मुस्कुराउँदै भन्यो, ’धन्यवाद सर ।’


‘तिमीलाई अझै छापामारको छोरो भनेर बोलाउनु र !’ म मुस्कुराएँ । ‘अब त तिमी लक्का जवान भइसक्यौ । तिम्रो नाम के हो ?’ मैले उसका आँखामा हेंरे ।


उसले पनि मलाई हेरिरह्यो । केही बोलेन । निरपेक्ष भावमा आफ्ना दुवै हात एकआपसमा रगडिरह्यो ।


मैले उसको अनुहार नियालिरहें । मेरा आँखाहरूमा प्रश्नैप्रश्नका खात थिए ।


‘म विप्लव माओवादी हुँ सर । अर्को नामको केही अर्थ रहेन ।’ उसले आफूलाई सम्हाल्दै भन्यो । उसको अनुहारमा अघि देखिएका छापामारको छोरोका बालसुलभ भावहरू लुप्त भइसकेका थिए । उमेरभन्दा वयस्क र कठोर देखिएको थियो उसको अनुहार ।


उसलाई यस अवस्थामा पाएर म अचम्मित र विष्मित थिएँ । देशमा नयाँ शासन व्यवस्था आएपछि सशस्त्र द्वन्द्वमा माओवादी विद्रोहीको तर्फबाट जजसले योगदान दिएका थिए, बहुसंख्यकले राज्यबाट केही न केही पाएका थिए । मलाई लागिरहेको थियो छापामारको छोरोका बा आमाले पनि आफ्नो सारा जीवन होमेका छन् । तिनीहरूले पनि निश्चय नै कुनै राजनीतिक, प्रशासनिक वा सैनिक नियुक्ति पाए होलान् । तर छापामारको छोरोको अवस्थाले ठीक उल्टो संकेत गरिरहेको थियो ।


‘तिमी कसरी विप्लवको समूहमा लाग्यौ ? तिम्रा बा–आमा कहाँ हुनुहुन्छ ? के गर्दै हुनुहुन्छ ?’ अधैर्य हुँदै सोधें मेले ।


उसले लामो सास तान्यो । सायद मेरा प्रश्नहरूले उसलाई विचलित बनाएको हुनुपर्छ । उसले आफ्नो टाउको निहुरायो । केही बेर मौन केही सोचिरह्यो । टाउको उठाएर झ्यालबाहिर हे‌र्‍यो । केही बेर टोलाइरह्यो । तत्पश्चात् मेरा आँखामा हेर्दै बोल्यो, ‘जिन्दगी सोचेजस्तो भएन सर ! न मेरा बाले सोचेजस्तो न त मैले सोचेजस्तो नै भयो जिन्दगी । तर हाम्रो जिन्दगी हामीहरूले चाहेजस्तो बनाउने आशा छोडेको छैन सर । म अझै लडिरहेको छु । यो सास रहुन्जेल लडिरहनेछु ।’ उसले मतिर हे‌र्‍यो । उसको अनुहारमा आत्मविश्वास र दृढता झल्किरहेको थियो ।


‘तपाईंले सोचेको जस्तो छैन मेरो वास्तविक कथा । मेरो कथा चुरे पहाडझैं कतै अग्लिएको छ त कतै भास्सिएको छ । धेरै ठाउँमा मेरो कथा क्रमभंग भएर टुट्दै विशृंखलित बनेको छ । रूखको हाँगामा फुल्न नपाई असमयमै झरेको फूलजस्तो मेरो कथा सुन्नुहुन्छ सर ?’ विषादपूर्ण आवाजमा छापामारको छोरो बोल्यो ।


मैले शिर हल्लाएर स्वीकृति दिएँ ।


ऊ आफ्नो कथा बताउन थाल्यो । म फुच्चे छापामारको छोरोलाई आफ्नो मनमा राख्दै युवा छापामारको छोरोको कथा सुन्न थालें ।
उसले सुनाएको कथा यस्तो थियो ...!


‘हाम्रो सानो परिवार थियो । बा, आमा र म । हामीसँग घरवरिपरिको एक टुक्रा जमिन मात्र थियो । त्यत्तिले खान पुग्दैन थियो । बा अर्काको खेत जोत्थे । आमा घरधन्दा गर्थिन् र बाको हात बटाउँथिन् । रोल्पाका गाउँबस्तीहरूमा माओवादीहरूको प्रभाव बढ्दै गइरहेको थियो । एक दिन बाले हामीलाई सुनाए उनी पनि माओवादीसँग जंगल पस्दै छन् ।

रोइरहेकी आमालाई थुमथुम्याउँदै बा बोलेका थिए— एक दिन हामीजस्ता गरिबहरूका दिन आउनेछन् । म त्यसैका लागि लडाइँ लड्न जाँदै छु । मेरा बा रक्तबीज मिहिनेती र इमानदार कार्यकर्ता थिए । माओवादी भएको छोटो समयमा नै उनी सामान्य कार्यकर्ताबाट सिंढी उक्लिँदै स्क्वाड कमान्डर बने । स्क्वाड कमान्डरका रूपमा उनले पार्टीको काम बखुबी निभाए ।

उनी लडाकु छापामारको रूपमा युद्धमा होमिए र कैयौं लडाइँहरू लडे । बाको कामप्रतिको निष्ठा र लगनशीलता देखेर पार्टीले उनलाई स्क्वाडबाट प्लाटुनमा लग्यो । केही समयपछि मेरा बा प्लाटुन कमान्डर बन्न सफल भए । प्लाटुन कमान्डर हुँदा मेरा बाले राज्य पक्षका प्रहरी र सेनाविरुद्ध ठूलठूला युद्धमा भाग लिए र सफलता प्राप्त गरे ।

मेरा बा जहिले भन्थे कि ‘यो युद्ध हामीले जनताको मुक्तिका लागि लडेका हौं । हामीले युद्ध जितेपछि मात्र हाम्रा नागरिकहरूले सुख र शान्तिको अनुभव गर्नेछन् ।’ युद्ध सिद्धेर जनआन्दोलनमार्फत गणतन्त्र बहाल भएपछि मेरा बा सेना समायोजनमा अयोग्य ठहरिए ।

पार्टीले अन्य कुनै राजनीतिक जिम्मेवारी पनि दिएन । उनले यसको विरोध गरे । त्यसपछि पार्टीले बाको वास्ता गर्न छोड्यो । पार्टीले मेरा बालाई कुनै पनि भूमिका दिन चाहेन । अन्ततः निराश भएर मेरा बा गुन्टा बोकेर काठमाडौंबाट गाउँ फर्किए । उनका केही वर्ष पागलपनमा बिते । रातदिन उनी बरबराइरहन्थे । एक दिन बाले भने, ‘म यहाँ बसेर के गर्न सक्छु र ! खेती गरौं भने जमिन छैन, व्यापार गरौं भने नगद छैन । लडाइँमा लागेर आफू त अनपढ भएँ, भएँ, छोरोलाई पनि अनपढ बनाएँ ।


छोरोको भविष्य बर्बाद पारें मैले । अब भएको यो पाखो जमिन बेचेर भए नि म अरब जान्छु । मेरो जीवन बनाए नि बिगारे नि जे गर्छ अब अरबले नै गर्छ ।’ केही दिनपछि जमिन बेचेर पाएको रकम खर्च गरेर बा अरब भास्सिए । तर अरब गएको छ महिनामा नै मेरा बा सदाका लागि बन्द काठको बाकसमा चिरनिद्रामा सुतेको अवस्थामा फर्किए । त्यसपछि हामी दुई आमा छोरा बेसहारा भयौं ।

हामीसँग न जमिन थियो न अन्न । हामीले भोकभोकै काठमाडौंका गल्ली र बाटाहरू चहा‌र्‍यौं । बाका कमान्डरहरू जो सरकारका ठूला मन्त्री थिए, हात जोड्दै अनुनय–विनय गर्‍यौं । बाका समकालीन साथीहरू जो ठूलठूला ओहोदामा पुगेका थिए, तिनका खुट्टा समातेर डाँको छोड्यौं । बाले गरेको बलिदानको दुहाई दियौं । अहँ हाम्रा आँसुहरूले तिनका मन पगाल्न सकेन । बाको बलिदानको गाथाले तिनका ढुंगा बनेका हृदयमा करुणाको अंकुर टुँसाउन सकेन । पछिपछि त हामीलाई देखेर तिनीहरू मुख लुकाउन थाले ।

मेरा बाको बलिदानले सुकिला बनेका कामरेडहरूले हामीलाई प्रतिगमनकारी देख्न थाले । हामी आमाछोरा असहाय भएर गाउँ फर्कियौ । गाउँमा हाम्रो भन्ने न झोपडी थियो न एक मुठी माटो ! गाउँमा अर्काको नोकर भएर हामीले जेनतेन गुजारा चलाउन थाल्यौं ।

फर्किएको एक महिनामा नै बाको मृत्युको पीडा र सुकिला कामरेडहरूको तिरस्कार र अवहेलनाको सन्तापले पिरोलिँदै आमा मरिन् । म एक्लो र टुहुरो भएँ । केही समय गाउँको भेडी गोठालो बनेर गुजारा गरें । त्यसपछि गाउँ छोडेर म सहर पसें । सहरमा अनेकौं हन्डर खाएपछि मलाई चेतना भयो । मेरा बाले जुन दिन देख्नका लागि सशस्त्र युद्ध लडेका थिए, त्यो दिन त आएकै रहेनछ ।’


यति भनिसकेपछि शून्यमा हेर्दै ऊ टोलाइरह्यो । जीवन भोगाइले पाषाण बनेको उसको अनुहारलाई आँखाका डिलबाट झर्न नसकेका आँसुहरूले भित्रभित्रै थिलथिलो र द्रवित बनाइरहेको थियो ।


‘...त्यसपछि मलाई लाग्यो जुन सपना देखेर मेरा बा जनयुद्धमा होमिनुभएको थियो, त्यो सपना त तुरियो । त्यसभन्दा पनि पीडादायक दृश्यहरू देखेर म कहालिएँ । हामीलाई मुक्तिको सपना देखाउने आदरणीय कामरेडहरू दलाल, गल्लावाल र ठेक्कावालमा रूपान्तरण हुनुभयो । मेरा बाले देशमा ठेकेदारतन्त्र ल्याउन बन्दुक उठाएका थिएनन् ।

आम नागरिकको आत्मसम्मानपूर्ण जीवन बाँच्न पाउने हक स्थापित गर्न बन्दुक उठाएका थिए । हामीले भन्ने गरेको सामन्ती व्यवस्थामा हामीहरू जति उपेक्षित र पीडित थियौं त्योभन्दा बढी उपेक्षित र अपहेलित हामी आफूले सशस्त्र युद्ध लडेर ल्याएको व्यवस्थामा भयौं । हाम्रालागि यसभन्दा पीडादायक विषय अरू के हुन सक्छ ? यो पीडाबाट व्यक्तिगत रूपमा उन्मुक्ति पाउन बहुलाउनु र भीरबाट हाम फालेर मर्नुभन्दा जनताको उन्मुक्तिका लागि फेरि बन्दुक समातेर युद्धमा होमिनु र दुश्मनको गोली खाएर मर्नु श्रेयष्कर र गौरवपूर्ण हुन्छ भन्ने लागेर म विप्लव माओबादी बन्न विवश भएँ सर ।’


उसले मतिर हे‌र्‍यो । उसको अनुहारमा अहिले कोमल भावहरू थिएनन् । एकप्रकारको स्थूलता र जडता थियो ।


उसको जीवन भोगाइ सुनेर म भावशून्य बनेको थिएँ । ऊ र उसका बा–आमाले भोगेको दुःख र पीडालाई महसुस गरेर म विचलित बनिरहेको थिएँ । उसलाई भेट्नुभन्दा पहिले उसको बारेमा मैले गरेको कल्पना र उसले मलाई साक्षात्कार गराएको उसको विपनाबीच गहिरो खाडल थियो ।

उसले भोगेको वास्तविकतालाई आत्मसात् गरे तापनि म अझैं विश्वास गर्न सकिरहेको थिइनँ, विद्रोही छापामारहरूले सशस्त्र युद्ध लडेर ल्याएको शासन व्यवस्थामा पनि के छापामारको छोरोले त्यही नियति भोग्नुपर्ने जुन उसले युद्धकालमा भोगेको थियो ?


‘के तिमीलाई लाग्छ कि विप्लव माओबादीहरू वर्तमान व्यवस्थामा देखिएका त्रुटिहरू सुधारेर अघि बढ्छन् ? के तिनीहरूले पनि जनताकै मुक्तिका लागि बन्दुक उठाएका हुन् त ?’ विप्लव माओवादी बनेको छापामारको छोरोको अनुहारमा हेर्दै मैले भनें ।


उसले आफ्ना आँखाहरूमा गम्भीर भाव ल्याउँदै मतिर हे‌र्‍यो र भन्यो, ‘मलाई विश्वास छ, विप्लव माओवादीको उद्देश्य यही हो । तर कहिलेकाहीं म भयग्रस्त पनि हुन्छु यो सोचेर कि मेरा बाले लडेको आदर्शको लडाइँ त खेर गयो । दस वर्षसम्म लडाइँको नेतृत्व गरेका र हजारौं कार्यकर्ताको बलिदानी रगतले पोतिएका कामरेडहरूले त बाटो बिराए भने त्यो बटवृक्षको हाँगोका रूपमा रहेको यो विप्लवले पनि बाटो नबिराउला भन्न सकिन्न । जनताको मुक्तिको आडमा राजनीतिक शक्ति प्राप्तिका लागि यो संघर्ष गरिएको हो भने यसकै विरुद्धमा फेरि अर्को हिंसाको शृंखला सुरु नहोला भन्न सकिन्न ।’ ऊ गम्भीर देखियो ।


‘तिम्रो उद्देश्य परिपूर्तिका अन्य विकल्प पनि त छन् नि । तिमी त्यसमा किन प्रयास गर्दैनौ ? के बन्दुक समात्दैमा र हिंसा मच्चाउँदैमा देशमा परिवर्तन आउँछ ? राजनीतिक परिवर्तनको साथसाथै राजनीतिक स्थिरता महत्त्वपूर्ण हो भन्ने कुरा अहिलेको अवस्थाले देखाउँदैन र ?’ मैले आफ्नो तर्क प्रस्तुत गरें ।

मलाई सुनेर उसले एक छिन गम खायो । तत्पश्चात् लामो सास तानेर छोड्दै ऊ बोल्यो—
‘बन्दुक समातेर हिंसा मच्चाउँदैमा परिर्तन आउने भए अहिलेसम्म नेपाली नागरिकहरू संसारमा सबैभन्दा सुखी र समृद्ध बनिसक्नुपर्ने हो । हामीले सोचेको यो समृद्धि र सुख कहिले आएन । तर हिंसा अझैं जारी छ । तपाईंको यो मतसँग म सहमत छु तर मेरालागि वर्तमान समयमा अन्य कुनै विकल्प छैनन् । राज्यले हाम्रालागि कुनै उपयुक्त विकल्प दिएको छैन । कमसेकम भावनामा भए पनि मैले आफूलाई आश्वस्त पार्न सकेको छु कि म मेरा बाले अँगालेको सिद्धान्तबाट विचलित भएको छैन ।

म आफैंले आफैंलाई घृणा गर्ने गरी आफ्नो चरित्रबाट स्खलित भएको छैन । विप्लव माओवादी अँगाल्नुको तात्पर्य मेरो आत्मसन्तुष्टि पनि हो कि मेरा बाका समकालीन कामरेडहरूको दया र मायामा म बाँचिरहेको छैन । हामी युवाहरूलाई राज्यले गरेको चरम बेवास्तालाई टुलुटुलु हेरेर बाँच्न म अभिषप्त छैन । म स्वतन्त्र छु । म पृथक् छु । बरु तिनीहरूलाई चुनौती दिन सक्ने सामर्थ्य राख्छु । यस अनुभूतिले मात्र पनि मलाई बाँच्ने प्रेरणा दिएको छ सर ।’


उसले शिर ठाडो पारेर मलाई हे‌र्‍यो । आफूले समातेको मार्गप्रति पूर्णरूपमा आश्वस्त नभए पनि आफ्नो उद्देश्यप्रति भने ऊ विश्वस्त देखिन्थ्यो ।


‘त्यसो भए के जेलको छिंडीभित्र आफ्नो जीवन समाप्त पार्ने विचार हो तिम्रो ?’ मैले उसको अनुहारमा दृष्टिपात गरें ।


‘राजनीतिक सिद्धान्तका कारण जेल जानुपरे, त्यो मेरालागि अवसर हुनेछ सर । आफ्नो व्यक्तित्वलाई निखार्ने उपयुक्त समय हुनेछ ।’ उसले निर्विकार भावमा जवाफ दियो ।


‘तिमीमा यत्ति चेत त हुनुपर्ने हो कि तिमी राजनीतिक सिद्धान्तका कारण नभई बम विस्फोटन गरी मानवीय र भौतिक क्षति गरेको अभियोगमा जेल जाँदै छौ । यो राजनीतिक नभई आपराधिक कार्य हो । तिम्रो भाषामा यो क्रान्ति होला तर कानुनको भाषामा यो विशुद्ध अपराध हो ।’ म तिखो आवाजमा चिच्याएँ ।


‘बम विस्फोटन र मानवीय क्षतिको यो घटना नेपालको पहिलो घटना होइन डीआईजी साहेब । तपाईं रोल्पाको प्रहरी प्रमुख हुँदा जोसँग युद्ध लड्दै हुनुहुन्थ्यो ती मान्छेहरू अहिले सत्तामा छन् र तपाईं अहिले तिनीहरूकै आदेशको पालना गर्दै हुनुहुन्छ । के थाहा भोलि तपाईंले मेरो आदेश पो मान्नुपर्ने हो कि ? अपराध र क्रान्तिको परिभाषा समयसापेक्ष हुन्छ सर ।’


धक फुकाएर हाँस्यो ऊ । ऊ युद्ध जितेको विजयी योद्धाझैं प्रतीत भइरहेको थियो ।


मैले बिस्तारै उसको हात समातें । मेरो स्पर्शले प्रफुल्ल देखियो ऊ । मलाई त्यही फुच्चे छापामारको छोरोको हात स्पर्श गरेझैं लागिरहेको थियो । मैले मायालु भावले उसका आँखामा हेरें । उसका आँखामा मप्रति अगाध प्रेम र श्रद्धा थियो ।

मैले उसका गहिरा आँखामा नियाल्दै भनें—‘मैले रोल्पामा तिमी र तिम्री आमालाई हिरासतबाट मुक्त गरेर घर पठाउँदा सोचेको थिएँ पक्कै तिमी पनि आफ्नो छापामार बासँगै लागेर छापामार बन्नेछौ । त्यसबेला म तिमीलाई त्यो परिस्थितिबाट बचाउन नसकेकोमा दुःखी थिएँ । अहिले तिमीलाई विप्लव माओवादीको रूपमा पाउँदा मलाई दुःख लागेको छ । देश र जनतामा परिवर्तन ल्याउन हिंसा नै एक मात्र विकल्प होइन । यस आधुनिक युगमा थुप्रै विकल्प छन् जसलाई हामी आफ्नो आवश्यकता र उद्देश्यका आधारमा छनोट गर्न सक्छौं । आशा छ एक न एक दिन तिमी हिंसाको मार्ग त्यागेर अहिंसाको मार्गमा आउनेछौ र राष्ट्र निर्माणमा आफ्नो यागदान दिनेछौ ।’


उसले पुलुक्क मतिर हे‌र्‍यो । अनुहारको भावले भन्थ्यो, ऊ मसँग असंख्य प्रश्न सोध्न चाहन्छ । तर उसले मसँग कुनै प्रश्न सोधेन ।
‘सर उसकी स्वास्नी उसलाई भेट्न आएकी छे ।’ मेरो गार्ड सलाम ठोक्दै दैलोनिर उभियो ।


‘यहाँ बोलाऊ ।’ मैले आदेश दिएँ ।


एउटा सानो बच्चासहित एउटी महिला दैलोमा झुल्किन् । मैले कुर्सीमा बस्ने इसारा गरें । कुर्सीमा बस्नेबित्तिकै उनी लोग्नेतिर हेर्दै घ्वाँघ्वाँ रुन थालिन् । आमा रोएको देखेर सानो बच्चा पनि आमालाई अँगालो हाल्दै रुन थाल्यो ।


‘सर यो मेरी स्वास्नी हो । बिहे गरेको पाँच वर्ष मात्र भयो । मैले उसलाई पेटभरि खान दिन सकेको छैन । मेरो घरद्वार छैन । ऊ माइतमा बस्छे । यो मेरो छोरो मलाई चिन्दैन सर । म कहिल्यै उनीहरूसँग बस्न पाउँदिनँ । कसरी आफ्नो बालाई चिनोस् !’ छोरोतिर हेर्दै ऊ भावुक भयो । उसका आँखाबाट तुरुक्क दुई थोपा आँसु गालातिर झरे ।

बाहुलाले आँसु पुछ्दै उसले मतिर हेर्दै भन्यो—‘सर मैले देखेका सपनाहरू पनि मेरा बाका सपनाझैं तिरोहित भए भने मेरो पुस्ता पनि खेर जानेछ । तपाईंले चाहेजस्तो अहिंसाको मार्गमा हिँडेर भविष्य बनाउने युवाहरू कोही हुने छैनन् देशमा । धेरै युवा बिदेसिनेछन् भने ती थोरै युवा जो विदेश जान नपाएको सन्तापमा देशभित्रै हिंसा मच्चाउनेछन् । त्यसपछि के तपाईं मेरो छोरोलाई भविष्यको छापामार बन्नबाट बचाउन सक्नुहुन्छ सर ?’


म अवाक मुद्रामा कहिले उसलाई त कहिले उसको सानो छोरोलाई हेरिरहेको थिएँ ।

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ १३:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT