काठमाडौँ — अर्थविद्, लैंगिक समानताकी योद्धा, अभियन्ता जस्ता बहुविशेषणले चिनिएकी मीना आचार्यको निधन भएको छ । ९० को दशकदेखि वर्तमान नेपालसम्मकै राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक परिवर्तनमा साक्षी रहेकी उनले बिहीबार साँझ मध्यबानेश्वरस्थित निवासमा अन्तिम सास फेरेकी हुन् ।

मीनाले राष्ट्र बैंकमा अनुसन्धान अधिकृत, आर्थिक सल्लाहकार, प्रमुख आर्थिक सल्लाहकार र वित्त विभाग प्रमुख भएर जीवनको उर्वर २५ वर्ष बिताएकी थिइन् । त्यसपछि उनी विश्व बैंक, युएनडीपी, एसियाली विकास बैंक लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूमा परामर्शदाता भइन् । नीति तथा अनुसन्धान प्रतिष्ठानको सञ्चालक समिति सदस्य भएर समाज र अर्थतन्त्रसँग जोडिएका महत्वपूर्ण निर्णयमा भूमिका निर्वाह गरिन् । उनी तत्कालीन राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीकी विज्ञ सल्लाहकारसमेत थिइन् ।

मीनाले चार दशकअघि नै आमाको नामबाट नागरिकता लिने अधिकार, स्थानीय नीति निर्माणमा महिलाको भूमिका र लैंगिक उत्तरदायित्वयुक्त बजेट जस्ता विषय उठाएकी थिइन् । यसबाट उनी नेपालमा अग्रपंक्तिकी ‘फेमिनिष्ट’ अर्थशास्त्रीका रुपमा चिनिएकी थिइन् । उनले आफ्नो सरोकारका विषयमा अनुसन्धान र अनुभवलाई पुस्तक, अनुसन्धान रिपोर्ट र नीति दस्तावेजमा उल्लेख गरेकी छन् ।

राजनीतिक नेता र पूर्वप्रधानमन्त्री टंकप्रसाद आचार्यकी छोरी मीनाको अर्को परिचय हो । उनी वैशाख १९९४ मा काठमाडौंमा जन्मिएकी थिइन् । नेपाल प्रजा परिषद्का संस्थापक टंकप्रसाद राणाकालमा जेल पर्दा मीना तीन वर्षकी मात्रै थिइन् । उनी हजुरबुवा टीकाप्रसादसँग बनारसमा तीन वर्ष बसिन् । त्यसपछि नेपाल फर्किएर काठमाडौंमा पढाइ थालिन् ।

पद्मकन्या क्याम्पसबाट आईए गरिन्, भारतको दिल्ली विश्वविद्यालयबाट बीए अनर्स, तत्कालीन सोभियत संघको मस्को युनिभर्सिटीबाट आर्थिक साइबरनेटिक्समा एमएस र अमेरिकाको युनिभर्सिटी अफ विस्कन्सिन–म्याडिसनबाट विकास अध्ययनमा विद्यावारिधि गरिन् । मीनाले रुसी नागरिकसँग विवाह गरेकी थिइन् । तर उनले नेपाली नागरिकता नै कायम गरिन् । श्रीमान् नेपाल बस्न नमानेपछि घरमा थाहा नदिई पारपाचुके गरिन् ।

राजनीतिशास्त्रकी प्राध्यापक सुचेता प्याकुरेल मीनाबारे चार दशकअघिदेखि नै सुन्दै आएको बताउँछिन् । ‘म कलेज पढ्दै गरेको समयमा वुमन इन डेभलमेण्टको अवधारण आएको थियो । नेपालमा महिलाको अवस्थामाथि केन्द्रित विभिन्न छलफल र अध्ययन हुन थालेका थिए, जसले महिलाको सामाजिक, आर्थिक र पारिवारिक अवस्थालाई समेट्थे । तिनमा हुने टिकाटिप्पणी र बहसमा म उहाँलाई सुन्थेँ,’ उनी भन्छिन् ।

नेपालकै पुरानो ‘थिंक ट्यांक’ ‘इन्स्टिच्युट फर इन्टिग्रेटेड डेभलपमेन्ट स्टडिज’ (आईआईडीएस) को स्थापना समयमै मीनाले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेको उल्लेख गर्दै सुचेताले भनिन्, ‘आईआईडीएसको नयाँ भवन निर्माण हुँदा कोठा र मिटिङ हलहरू पुरुषका नाममा राखिदा उहालाई कतै समावेश नगरिनु त्यो समयको महिलावादी आन्दोलनमाथिको हेपाइ हो ।’