काठमाडौँ — सरकारले ग्रिन हाइड्रोजनको व्यावसायिक उत्पादन प्रारम्भिक तयारी गर्ने नीति लिएको छ । चालु आर्थिक वर्षको नीति तथा कार्यक्रममा नेपालमै ग्रिन हाइड्रोजनको व्यावसायिक उत्पादनको प्रारम्भिक तयारी अघि सारिएको छ । 

अर्कोतिर हाइड्रोजनमा आधारित सवारीको सुरक्षित, दिगो तथा प्रभावकारी विकास, सञ्चालन र नियमन गर्न नीतिगत, कानुनी तथा प्राविधिक आधारबारे बहस चलिरहँदा भारतले भने ‘हाइड्रोजन रेल’ सञ्चालनमा ल्याइसकेको छ । प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले शुक्रबार जिन्द रेलवे स्टेसनबाट पहिलो ‘हाइड्रोजन रेल’ को उद्घाटन गरेका छन् । उक्त रेलको नाम ‘नमो ग्रिन रेल’ राखिएको छ । 

उक्त रेल हरियाणाको ‘जिन्द–सोनीपत’ ८९ किलोमिटर रेलमार्गमा सञ्चालन हुनेछ । यसका लागि न्यूनतम भाडा भारु ५ र अधिकतम भारु २५ तोकिएको छ । उक्त रेलमार्गमा जिन्द, गोहाना र सोनीपतसहित विभिन्न स्टेसन तथा हल्टमा सेवा दिनेछ । उक्त रेललाई भारतको स्वच्छ, दिगो र हरित रेल यातायाततर्फको ऐतिहासिक उपलब्धि बताइएको छ । विश्वका प्रायः हाइड्रोजन रेल दुईदेखि तीन कोचमा सीमित रहेका बेला भारतले भने १० कोचको रेल सञ्चालनमा ल्याएको हो । 

भारतमा हाइड्रोजन रेल सञ्चालनमा आउँदा यता नेपालमा पनि पूर्वाधार विकास मन्त्रालयले मुलुकमा हाइड्रोजनमा आधारित सवारी साधनको सुरक्षित, दिगो तथा प्रभावकारी विकास, सञ्चालन र नियमन गर्न आवश्यक नीतिगत, कानुनी तथा प्राविधिक आधार तयार गर्न सुझाव मागेको छ । रेलमा २ हजार ६ सय यात्रु बोक्ने क्षमता रहेको बताइएको छ । रेल सञ्चालनका लागि विद्युत् लाइन आवश्यक पर्दैन । रेलभित्र जडित ‘प्रोटोन एक्सचेन्ज मेम्ब्रेन फ्युल सेल’ मार्फत हाइड्रोजन र वायुमण्डलबाट प्राप्त अक्सिजनबीच हुने रासायनिक प्रतिक्रियाबाट विद्युत् उत्पादन गरिने भारतको रेल मन्त्रालयद्वारा जारी प्रेस विज्ञप्तिमा उल्लेख छ । उक्त विद्युत्ले ट्र्याक्सन मोटर सञ्चालन गरी रेलका पांग्रा घुमाउँछ । यस प्रक्रियाबाट जलवाष्प र ताप मात्र उत्पादन हुने भएकाले धूवाँ वा प्रत्यक्ष कार्बन उत्सर्जन नहुने विज्ञप्तिमा जनाइएको छ । 

पछिल्ला १२ वर्षमा भारतीय रेलले तीव्र गतिमा रेलमार्गको विद्युतीकरण गरेको छ । हाल भारतका ९९ प्रतिशतभन्दा बढी ब्रोडगेज रेलमार्ग विद्युतीकरण भइसकेका छन् । अब हाइड्रोजन प्रविधिको प्रयोगमार्फत स्वच्छ रेल सञ्चालनमा अर्को महत्त्वपूर्ण फड्को मारेको भारतीय रेलले जनाएको छ । यो रेलमा दुईवटा ‘हाइड्रोजन ड्राइभिङ पावर कार’ र आठ ट्रेलर कोच छन् । 

प्रत्येक पावर कारमा ‘प्रोटोन एक्सचेन्ज मेम्ब्रेन फ्युल सेल’, लिथियम आइरन फस्फेट ब्याट्री र हाइड्रोजन भण्डारण सिलिन्डर जडान गरिएको छ । प्रत्येक पावर कारले १ हजार २ सय किलोवाट विद्युत् उत्पादन गर्नेछ । दुवै पावर कारको संयुक्त क्षमताले रेललाई अधिकतम १ सय १० किलोमिटर प्रतिघण्टाको डिजाइन गतिमा सञ्चालन गर्न सक्नेछ । प्रारम्भिक सञ्चालन गति ७५ किलोमिटर प्रतिघण्टा तोकिएको छ ।

रेल सञ्चालनका लागि हरियाणाको जिन्दमा भारतकै सबैभन्दा ठूलो रेल हाइड्रोजन रिफ्युलिङ केन्द्र निर्माण गरिएको छ । उक्त केन्द्रमा इलेक्ट्रोलाइसिस प्रविधि अर्थात् विद्युत्को माध्यमबाट पानीलाई हाइड्रोजन र अक्सिजनमा विभाजन गरी हाइड्रोजन उत्पादन गरिन्छ । त्यसपछि हाइड्रोजनलाई ५०० बार दबाबमा संकुचित गरी भण्डारण गरिन्छ र ३ सय ५० बार दबाबमा रेलमा भर्ने व्यवस्था गरिएको छ । केन्द्रमा करिब तीन हजार केजी हाइड्रोजन भण्डारण गर्न सकिने भारतीय रेलले जनाएको छ ।

हाइड्रोजन अत्यधिक ज्वलनशील ग्यास भएकाले सुरक्षालाई उच्च प्राथमिकता दिइएको छ । रेल तथा रिफ्युलिङ केन्द्रमा हाइड्रोजन चुहावट, ताप, आगो र धूवाँ पत्ता लगाउने अत्याधुनिक सेन्सर जडान गरिएको छ । कुनै असामान्य अवस्था देखिए हाइड्रोजन आपूर्ति स्वतः बन्द हुने प्रणाली राखिएको छ । 

आकस्मिक अवस्थामा रेललाई सुरक्षित स्थानसम्म लैजान सकिने सुविधा तथा सम्पूर्ण प्रणालीको अवस्थाबारे वास्तविक समयमै जानकारी दिने डिजिटल निगरानी प्रणाली पनि उपलब्ध गराइएको छ । भारतको राष्ट्रिय हरित हाइड्रोजन अभियान तथा दीर्घकालीन शून्य कार्बन उत्सर्जनको लक्ष्य हासिल गर्ने दिशामा महत्त्वपूर्ण कदमका रूपमा हेरिएको छ ।

भारतमा हाइड्रोजन रेल सञ्चालनमा आउँदा यता नेपालमा पनि पूर्वाधार विकास मन्त्रालयले मुलुकमा हाइड्रोजनमा आधारित सवारी साधनको सुरक्षित, दिगो तथा प्रभावकारी विकास, सञ्चालन र नियमन गर्न आवश्यक नीतिगत, कानुनी तथा प्राविधिक आधार तयार गर्न सुझाव मागेको छ । 

‘मुलुकमा हाइड्रोजनमा आधारित सवारीको सुरक्षित, दिगो तथा प्रभावकारी विकास, सञ्चालन र नियमनका लागि आवश्यक नीतिगत, कानुनी तथा प्राविधिक आधार तयार गर्ने उद्देश्यले अन्तर्राष्ट्रिय उत्कृष्ट अभ्यास, नियामक व्यवस्था, सुरक्षा मापदण्ड तथा दिशानिर्देश, हाइड्रोजन प्रविधिमा रूपान्तरणको सम्भावना र आवश्यक जनशक्ति विकाससम्बन्धी सुझाव आमन्त्रण गरेको,’ मन्त्रालयद्वारा जारी सूचनामा उल्लेख छ ।