झापा — हात्ती–बाँदरलगायत जंगली जनावरको आतंकबाट झापाका किसान आजित छन् ।  धान, मकैजस्ता परम्परागत अन्नबालीमा निरन्तर क्षति व्यहोर्दै आएका किसान पछिल्लो समय रबर खेतीतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन् । 

बुद्धशान्ति–३ स्थित आदर्श नमुना सामुदायिक वन आसपासका किसान जंगली जनावरबाट हुने बाली क्षतिबाट जोगिन रबर खेतीलाई विकल्पका रूपमा रोज्न थालेका हुन् । स्थानीय किसान सिताराम बास्तोलाले धान–मकै छाडेर रबर खेती थालेको करिब १२ वर्ष भयो । उनले १० कठ्ठा जमिनमा रबर खेती गरेका छन् । ‘धान र मकै लगाउँदा हात्ती र बाँदरले वाली भित्र्याउँनै दिदैनथ्यो, त्यसपछि रबर खेती सुरु गरें,’ बास्तोलाले भने, ‘अहिले मासिक ३५ देखि ४० हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी भइरहेको छ ।’

उनका अनुसार रबर खेतीमा जंगली जनावरबाट हुने क्षति अत्यन्त न्यून छ । जनावर आए पनि रबरका बोटमा क्षति नगर्ने भएकाले किसानलाई राहत मिलेको छ ।

सोही गाउँका पुण्यप्रसाद खतिवडाले पनि धान–मकै छाडेर रबर खेती थालेका छन् । उनले २०६९ सालदेखि रबर खेती सुरु गरेको बताए । ‘रबर लगाएको सात वर्षपछि उत्पादन सुरु भयो,’ खतिवडाले भने, ‘अहिले घरमै बसेर राम्रो आम्दानी भइरहेको छ ।’

उनले करिब नौ कठ्ठा जमिनमा डेढ सय रबरका बोट लगाएका छन् । रबरले वर्षमा आठ महिना उत्पादन दिन्छ । एक बोटबाट आठ महिनामा करिब १५ लिटर चोप (लेटेक्स) उत्पादन हुने उनले बताए । उनका अनुसार अढाइ लिटर चोपबाट एक किलो रबर तयार हुन्छ । ‘हिउँद लागेपछि चोप पातलो हुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यतिबेला चार किलो चोपबाट मात्रै एक किलो रबर उत्पादन हुन्छ ।’ किसानले उत्पादित रबर प्रतिकिलो ३०० रुपैयाँमा बिक्री गर्दै आएका छन् ।

साना किसान प्राकृतिक रबर उत्पादक संघका अध्यक्ष चन्द्र अधिकारीका अनुसार जंगली जनावरको बढ्दो आतंकका कारण झापाका केही क्षेत्रमा परम्परागत अन्नबाली खेती संकटमा पर्दै गएको छ । यस्तो अवस्थामा रबर खेती किसानका लागि प्रभावकारी विकल्पका रूपमा स्थापित हुँदै गएको उनले बताए । ‘विशेषगरी हात्ती प्रभावित क्षेत्रमा रबर खेतीले बाली क्षतिको जोखिम घटाउनुका साथै नियमित आम्दानीको आधारसमेत निर्माण गरिरहेको छ,’ अधिकारीले भने । 

उनका अनुसार झापा, मोरङ, सुनसरी, उदयपुर र इलाममा गरी करिव पाँच सय हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा रबर खेती भइरहेको छ । झापामा मात्र सामुदायिक वनसहित करिब १ सय ३० हेक्टर क्षेत्रफलमा रबर खेती विस्तार भएको छ । मेचीनगर, बुद्धशान्ति, अर्जुनधारा, कनकाई, कचनकवल र बाह्रदशी, दमकलगायत पालिकामा यसको खेती हुँदै आएको छ ।

आदर्श नमुना सामुदायिक वन (बुद्धशान्ति), कालिका सामुदायिक वन (धाइजन) र जामुनखाडी सामुदायिक वन (कनकाई) मा मात्रै १५ हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा रबर खेती गरिएको छ ।

अधिकारीका अनुसार जंगली जनावर प्रभावित क्षेत्रमा रबर खेती विशेष रूपमा फस्टाएको छ । ‘जंगली जनावरले क्षति गर्न नसक्ने भएकाले प्रभावित क्षेत्रहरूमा यसको खेती तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ,’ उनले भने ।
किसानले उत्पादन गरेको रबर बिर्तामोडका व्यवसायी दिलीप गोस्वामीले खरिद गर्दै आएका छन् । उनी किसानका घर–घर पुगेर रबर संकलन गर्ने भएकाले बजारको समस्या नरहेको किसान बताउँछन् । ‘कम्तीमा उत्पादन बेच्ने समस्या किसानलाई छैन,’ गोश्वामीले भने, ‘हामी घरबाटै लैजान्छौं ।’

गोस्वामीका अनुसार झापाबाट मात्रै एक सिजनमा १ हजार ५ लिटरभन्दा बढी चोप उत्पादन हुन्छ, जसबाट करिब ५ सय किलोभन्दा बढी रबर तयार हुन्छ । उनले किसानबाट खरिद गरेको रबर विभिन्न टायर उद्योगमा बिक्री गर्ने गरेका छन् । ‘अर्जुनधाराको रबर गोल्डस्टार जुत्ता उद्योगले खरिद गर्दै आएको छ,’ उनले भने, ‘हामीले संकलन गरेको रबर भने चितवन र मोरङको रंगेलीस्थित टायर उद्योगमा पठाउने गरेका छौं ।’

उनका अनुसार झापाका किसानले रबर खेतीबाट एक सिजनमै पाँच करोड रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी गर्दै आएका छन् । खेतीको क्षेत्र विस्तार गर्न सके आम्दानी अझ बढ्न सक्ने उनको दाबी छ । ‘रबर खेतीको सम्भावना धेरै छ,’ उनले भने, ‘मेहनतका साथ गर्ने हो भने घरमै बसेर मनग्य आम्दानी गर्न सकिन्छ ।’