न्युयोर्क — ओमानको मस्कटमा शुक्रबार अमेरिकी र इरानी प्रतिनिधिबीच भएको अप्रत्यक्ष वार्ता सकारात्मक रूपमा टुंगिएको छ । दुवै देशका अधिकारीले वार्ता निकै राम्रो भएको प्रतिक्रिया दिएका छन् ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँगको वार्ता सकारात्मक भएको बताएका छन् । इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराग्चीले पनि वार्ता निकै राम्रो सुरुवात भएको जानकारी दिएका छन् । इरानी टेलिभिजनसँगको अन्तर्वार्तामा उनले अमेरिकाले इरानसँगको अविश्वास कम गर्दै लैजानुपर्ने धारणा राखे । 

ओमानका विदेशमन्त्री बद्र बिन हमाद अल बुसैदीले शुक्रबार इरानी र अमेरिकी अधिकारीहरूसँग मस्कटमा बेग्लाबेग्लै भेटवार्ता गरेका हुन् । उनले दुवै पक्षलाई एकअर्काका सन्देश सुनाउँदै मध्यस्थता प्रयास गरेका थिए । इरानी मिडियाका अनुसार शुक्रबार अराग्चीले अल बुसैदीसामु अहिलेको संकट व्यवस्थापन गर्ने प्रारम्भिक योजना प्रस्तुत गरेका थिए । इरानका शीर्ष कूटनीतिज्ञले अमेरिकासँगको वार्ता इरानको आणविक कार्यक्रममा केन्द्रित रहेको अलजजिरासँग बताएका छन् । 

त्यस्तै, मध्यपूर्व एसियाका लागि अमेरिकी दूत स्टिफ विटकोफ र ट्रम्पका ज्वाइँ जरेद कुश्नरले अल बुसैदीलाई भेटेका थिए । ओमानको सरकारी समाचार एजेन्सीले जारी गरेका तस्बिरहरूमा अमेरिकी सेनाको केन्द्रीय कमान्ड (सेन्टकम) का कमान्डर एडमिरल ब्राड कुपर पनि बैठकहरूमा उपस्थित देखिन्छन् । 

गत जुनमा इरान–इजरायलबीचको १२ दिने युद्धअघि दुई देशबीच पाँच चरणमा आणविक वार्ता भएका थिए । त्यसबेला पनि ओमानी मध्यस्थकर्ताहरूले अमेरिकी र इरानी प्रतिनिधिमण्डलहरूबीच भेटघाट गराएका थिए । तर, युद्ध भड्किएपछि वासिङ्टनले प्रमुख इरानी आणविक केन्द्रहरूमा आक्रमण गर्‍यो, जवाफमा इरानले पनि कतारमा रहेको अमेरिकी वायुसेनाको अखडामा आक्रमण गर्‍यो । 

यी सबै गतिविधिले दुई देशबीच संवादहीनताको अवस्था सिर्जना भयो । अक्टोबरमा ट्रम्पले फेरि एक पटक इरानलाई वार्तामा बोलाएका थिए । इजरायलको संसद्लाई सम्बोधन गर्दै उनले इरान तयार भएमा अमेरिकाले वार्ता गर्ने बताएका थिए । यस पटक अमेरिकाले मध्यपूर्वमा आफ्नो युद्धपोत तैनाथ गरेसँगै इरान वार्ताका लागि तयार भएको हो । ट्रम्पले आणविक वार्ताको प्रयाससँगै इरानलाई निरन्तर चेतावनी दिइरहेका छन् । ‘इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रममा सम्झौता नगरे अवस्था निकै कठिन हुनेछ,’ उनले भने । 

युरेनियम संवर्द्धनमा रोकिएको वार्ता 

इरान र ट्रम्प प्रशासनबीच विगतका सबै वार्ता युरेनियम संवर्द्धनको मुद्दामा पुगेर अड्किएका छन् । इरानले युरेनियम संवर्द्धन गतिविधि पूर्णतः अन्त्य गर्नुपर्ने माग ट्रम्प प्रशासनले राख्दै आएको छ । युरेनियमको संवर्द्धनलाई सीमित गर्न इरान तयार छ । तर शून्यमा झार्न तयार छैन । इरानले सन् २०१५ को आणविक सम्झौताअनुसार अघि बढ्ने इच्छा व्यक्त गरेको थियो । 

अस्ट्रियाको भियनामा भएको उक्त सम्झौतामा अमेरिका, बेलायत, रुस, चीन, फ्रान्स, जर्मनी र इरानले यस सम्झौतापत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए । इरानले युरेनियम संवर्द्धनलाई ३.६७ प्रतिशत र युरेनियम भण्डारणलाई ३ सय केजीमा सीमित गर्नुपर्ने उक्त सम्झौतामा उल्लेख थियो । यो स्तर ऊर्जा र चिकित्सा प्रयोजनका लागि पर्याप्त हुन्छ । तर हतियार बनाउन पुग्दैन । हतियार निर्माणका लागि (८०–९० प्रतिशत) युरेनियम संवर्द्धन हुनुपर्ने वैज्ञानिकहरू बताउँछन् ।

यस सम्झौताको कार्यान्वयनबारे अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु ऊर्जा एजेन्सी (आईएईए) ले निगरानी गरिरहेको थियो । जसका लागि इरानका सबै आणविक केन्द्रमा चौबीसै घण्टा चल्ने क्यामरा लगाइएको थियो । सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेर आणविक हतियार निर्माण गर्ने महत्त्वाकांक्षा त्यागेबापत इरानलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सहज र न्यायोचित पहुँच दिइने सहमति शक्ति राष्ट्रहरूले गरेका थिए । 

तर, २०१८ मा ट्रम्प राष्ट्रपति भएपछि यस सम्झौताबाट अमेरिका बाहिरिएको घोषणा गरे । अर्को वर्ष इरानले युरेनियम संवर्द्धनलाई ४.५ प्रतिशतमा पुर्‍यायो । २०२३ देखि इरानले क्यामरा हटाएर आफ्नो आणविक कार्यक्रमबारे जानकारी दिन छाड्यो । उसले त्यसयता आणविक कार्यक्रमलाई तीव्र बनाएको छ । २०२५ मा भएका ५ चरणका वार्तामा इरान २०१५ को अवस्था (संवर्द्धन स्तर ३.६७ प्रतिशत) मा फर्कन तयार रहेको बताएको थियो । अमेरिकाले शून्य संवर्द्धनको माग गर्‍यो । तर, इरान–इजरायल युद्ध भड्किएसँगै वार्ता विफल भयो ।