भारतमा सलहको सन्त्रास

राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश, पन्जाब, दिल्ली र उत्तरप्रदेशमा सलहका कारण ठूलो मात्रामा बालीनाली नष्ट भएको छ ।
सुरेशराज न्यौपाने

नयाँदिल्ली — कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) को महामारीले त्रसित बनाइरहेका भारतमा सलहले थप त्रास बढाएको छ । अफ्रिकी मुलुकबाट इरान र पाकिस्तान हुँदै भारत भित्रिएको सलह फट्यांग्रा प्रजातिअन्तर्गतको कीरा हो ।

सलहले खाद्यान्न बालीलगायतका कृषि उपजलाई क्षति पुर्‍याउने भएकाले सलहलाई फौजी कीराकै वर्गमा राखिन्छ । विगतका वर्षहरुमा सलहको हुल भारतलगायतका दक्षिण एसियाको भागमा असारको दोस्रो सातातिर आउने गरेकोमा यस वर्ष केही पहिले नै आएको छ । जसले गर्दा कोरोना महामारीका कारण अर्थतन्त्रनै धरासायी हुने हो कि भन्ने चिन्ता व्यक्त भइरहेका बेला सलहको प्रकोपले खाद्यान्न बालीमा क्षति हुन गई संकट थप गहिरिने त्रास बढेको छ ।

भारतमा सामान्यत: गर्मीयाममा पाकिस्तानको सीमा हुँदै पश्चिम राजस्थान र गुजरातमा सलह प्रवेश गर्ने गर्छ । तर, यस वर्ष भने चैतको अन्त्यतिर नै सलह देखिएको थियो । हाल भारतका राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश, पन्जाब, दिल्ली र उत्तरप्रदेशमा सलहले ठूलो मात्रामा बालीनाली नष्ट पारेको छ ।

भारतमा अहिले देखिएको सलह अफ्रिकी मूलको भएको र पछि इरान र पाकिस्तानमा प्रजनन हुँदै गएको बुझिएको छ । सलहको एउटा सामान्य हुल एक वर्गकिमि देखि कैयौं वर्ग किमि क्षेत्रफलसम्म फैलने गर्छ । एक वर्गकिमिमा फैलिएको बथानमा ४ करोडदेखि ८ करोडवटासम्म सलह हुने गरेको अनुमान छ । अझ ठूला हुलमा त त्यो संख्या अरबसम्म पुग्ने गर्छ । भारतीय सञ्चरामाध्यमहरुले विभिन्न अनुसन्धानलाई उद्धृत गर्दै एउटा सलहले हरेक दिन आफ्नो तौलबराबर करिब २ ग्रामबराबर खानेगर्छ । एउटा सानो हुलले हरेक दिन २ हजार ५ सय जनाले खानेबराबरको खाद्यबाली खान सक्छन् । हुल बाँधेर हिँड्ने यो कीराले हजारौं किलोमिटर यात्रा गर्न सक्छ ।

सामान्यत: भारतमा आउने सलह एकपटक वर्षाका बेला प्रजनन भएर र असोज लाग्दासँगै बाहिरिने गरेकोमा गत वर्ष वर्षा ढिलोसम्म भएको र यस वर्ष प्रिमनसुन पनि धेरै भएकाले तीनपटकसम्म प्रजनन भएको हुँदा संख्यामा पनि उल्लेख्य वृद्धि भएको दाबी गरिएको छ । जसका कारण यस वर्षको सलहको हुल अघिल्ला वर्षहरुभन्दा निकै ठूलो भएको बताइएको छ ।

यसैले पनि भारतका विज्ञहरुले अघिल्ला वर्षको तुलनामा खाद्यान्न बालीमा ठूलो क्षति पुग्ने अनुमान गरेका छन् । यस वर्ष वैशाखको सुरुवातमै भारत र पाकिस्तानको सीमा देखिएको बताइएको छ । राजस्थानमा एक महिनाअघि यसले त्रासदी मच्चाइसकेको छ । राजस्थान, हरियाणा र मध्यप्रदेशमा गहुँलगायतका कृषि बालीमा ठूलो मात्रामा क्षति पुर्‍याएको छ ।

राजस्थान र गुजरातका केही भागमा त मंसिर र पुस महिनामै सलहको प्रकोप देखिएको बताइएको छ । तर, पछिल्लो समय सलहको हुल निकै बढेको र उत्तरप्रदेश, दिल्ली, पन्जाबतिर बढिरहेको बताइएको छ । उत्तरप्रदेश र पन्जाब कृषि उपजका लागि चिनिएका राज्य हुन् ।

विभिन्न अध्ययनहरुले वर्षाका कारण सुक्खा क्षेत्रमा पनि हरियाली बढ्दा सलहको प्रजनन र हुर्कनमा सघाउने गर्छ । यस वर्ष प्रिमनुसनका कारण हरियो चरण क्षेत्रमा वृद्धि भएकाले सलहका लागि थप अनुकूल मानिएको छ । सलहबाट हुने क्षतिको अनुसन्धान र नियन्त्रणका लागि भारतमा कृषि मन्त्रालयअन्तर्गत लोकस्ट वार्निङ अर्गनाइजेसन (एलडब्लूओ) नामको विशेष इकाई नै स्थापना गरिएको छ । विभिन्न अध्ययनले हालसम्म सलहका दस प्रजाति पहिचान भएकोमा भारतमा मरुभूमि, प्रवासी, रूख सलहमात्र देखिएको छ । हालै भारतमा देखिएको सलह मरुभूमि प्रजातिको भएको बताइएको छ ।

सलहले कृषि बालीलाई क्षति पुर्‍याउने भए पनि अहिलेसम्मको अनुसन्धानले यिनीहरुले मानिसलाई असर पार्ने कुनै पनि रोगको संक्रमण नगराएको विभिन्न अध्ययनहरुलाई उद्धृत गर्दै भारतीय सञ्चारमाध्यमहरुले जनाएका छन् । विश्व खाद्य संगठनले सलहको प्रकटका कारण कृषि उत्पादनमा असर पर्ने चेतावनी दिएको थियो । साथै एलडब्लूओले पनि यस वर्ष सलहको प्रजनन अत्यधिक हुने अनुमानसँगै राज्य सरकारलाई यसलाई नियन्त्रणको कदम तत्काल चाल्न पनि भनेको छ ।

सलहको सम्भावित प्रकोपलाई ध्यानमा राख्दै भारतका विभिन्न राज्य सरकारहरुले किसानहरुलाई पूर्वसावधानी अपनाउन आग्रह गरेका छन् । सलहको हुल राज्यस्थान हुँदै दिल्लीतर्फ सोझिन थालेपछि दिल्ली राज्य सरकारले सलहको सम्भावित आक्रमणबाट बच्न एड्भाइजरी जारी गरेको छ । विशेषगरी खाद्यान्न बालीलाई हुन सक्ने क्षतिलाई मध्येनजर गर्दै उक्त एड्भाइजरी जारी गरिएको हो । जसअन्तर्गत सलहको हुललाई रोकिन नदिन विभिन्न उपायहरु अवलम्बन गर्न सुझाइएको छ । त्यसैगरी सलहको आक्रमणबाट खाद्यान्न बालीमा हुने क्षति रोक्नका लागि विभिन्न विषादीको प्रयोग गर्न राज्य सरकारले किसानहरुलाई आग्रह गरेको छ । त्यसैगरी कृषि उत्पादनका लागि भारतकै अग्रणी राज्यमा चिनिने पन्जाबले पनि सम्भावित सलह प्रकोपका लागि सतर्क रहन आग्रह गरेको छ ।

सलहको हुल नेपाल प्रवेश गर्ने नगर्ने अझै यकिन हुन सकेको छैन । तर, पछिल्ला दिनहरुमा नेपालका तराई क्षेत्रमा गर्मी अत्यधिक बढेका कारण उत्तरप्रदेशतिर र दिल्लीतर्फ अगाडि बढेको सलहको हुल नेपालतर्फ पनि सोझिन सक्ने खतरा रहेको छ । वैज्ञानिकहरुका अनुसार उच्च तापक्रमले हावामा चप न्यून हुँदा उड्न सहज हुने भएकाले सलहको हुल अत्यधिक गर्मी भागतर्फ जाने सम्भावना बढी रहन्छ । यसलाई आधार मान्दा पनि नेपाल पनि सलहको प्रकोपको जोखिममा रहेको देखिन्छ ।

सम्बन्धित समाचार

के नेपाल आइपुग्ला सलह ?

प्रकाशित : जेष्ठ १६, २०७७ ०६:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सप्तकोसीमा भारतीयद्वारा सम्झौताविपरीत उत्खनन, नेपाली प्रशासन मौन

भारतीय ठेकेदारले पश्चिमी तटबन्ध जोखिममा पर्ने गरी माटो निकालिरहेका छन् । यो बर्खामा उक्त तटबन्ध कटान भयो भने डेढ लाखभन्दा बढी नेपालीको उठीबास हुनेछ ।
अवधेशकुमार झा

राजविराज — सप्तकोसी नदीमा भारतीय ठेकेदारले अवैध उत्खनन गरेको पाइएको छ । पश्चिमी तटबन्धलाई नै जोखिममा पार्ने गरी तटबन्ध छेउबाटै उनीहरुले माटो कटान गरिरहेका छन् ।

एकपक्षीय रुपमा भारतीय ठेकेदारले नियमविपरीत कार्य गरिरहे पनि सप्तरी प्रशासन भने मौन बसेको छ ।

कोसी पश्चिमी तटबन्धमा भारत सरकारअन्तर्गत कोसी योजनाले यस वर्ष विभिन्न टेन्डर गरेको छ । जसमध्ये सप्तरीको हनुमाननगर कंकालिनी नगरपालिकाको रम्पुरामा तटबन्ध भइरहेको हो । त्यहाँ सडक पुर्नका लागि तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिका-५ कुसहामा तटबन्धको छेउबाटै माटो कटान गर्न थालेपछि पश्चिमी तटबन्धमा जोखिम बढेको हो । यसरी माटो कटान भइरहेका कारण एक किलोमिटर पूर्वबाट बगिरहेको कोसी नदी तटबन्धलाई नै कटान गर्ने खतरा बढेको स्थानीय बासिन्दाले बताएका छन् ।

‘मध्यबाट बग्दै गरेको कोसीलाई तटबन्ध छेउमा ल्याएर बस्तीलाई खतरामा पार्ने कार्य भइरहेको छ,’ स्थानीय सुनिलकुमार सिंहले भने, ‘यहाँ अन्याय भइरहँदा स्थानीय प्रशासनलाई पटकपटक जानकारी गरायौं तर केही जवाफ आएको छैन ।’ कोसी नियन्त्रण गर्ने नाममा झन् पश्चिमी तटबन्धलाई जोखिममा पार्ने काम भइरहेको अन्य स्थानीयको पनि गुनासो छ ।

भारतीय स्वामित्वको कोसी योजनाका पदाधिकारीहरु पनि कोसी तटबन्धको छेउबाट माटो काट्ने काम गैरकानुनी रहेको बताउँदै आएका छन् । कोसी योजना वीरपुरका एसडीओ दीपक कुमारले कोसी तटबन्धभन्दा डेढ किलोमिटर क्षेत्रबाट माटो खन्ने काम गैरकानुनी रहेको बताए । मातहतका ठेकेदारहरुलाई यसबारे पटकपटक सचेत पार्ने काम भइरहेको उनको भनाइ छ । ‘हामीले आफ्नोतर्फबाट ठेकेदारलाई निर्देशन दिँदै आएका छौं । यद्यपि ठेकेदारले स्थानीय ठेकेदार तथा राजनीतिककर्मीलाई पेटीमा काम दिने गरेका कारण समस्या ज्यूँका त्यूँ छ,' उनले भने, ‘नेपालतर्फको क्षेत्रमा काम भइरहेका कारण हामीले आफ्नो सुरक्षाकर्मी खटाउने वा अन्य कडा कारबाही थाल्न सक्ने अवस्था हुँदैन, यस्तो कार्य नेपाली प्रशासनले गर्नुपर्ने हुन्छ ।’

यद्यपि भारतीय ठेकेदारहरुले नेपालतर्फका प्रशासनिक तथा सुरक्षा निकायका प्रमुख एवं स्थानीय जनप्रतिनिधिलाई समेत आर्थिक प्रलोभनमा पारेका कारण नेपालतर्फ गैरकानुनी उत्खनन हुँदासमेत स्थानीय प्रशासन चुप लागेको स्थानीय बासिन्दाको आरोप छ ।

हाल हुँदै गरेको उत्खननलाई तत्काल रोकिएन भने यस वर्षको वर्षायाममा कोसी पश्चिमी तटबन्धन कटान हुने जोखिम बढेको स्थानीय वडा प्रतिनिधि बताउँछन् । हाल माटो उत्खनन भइरहेको स्थानमा बाँध कटान भयो भने नेपालतर्फका तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिका, हनुमाननगर नगरपालिका, राजविराज नगरपालिकाका केही भूभागमा बसोबास गर्ने डेढ लाखभन्दा बढी सर्वसाधारणको उठीबास हुने उनीहरुको भनाइ छ ।

‘स्थानीय प्रशासन पनि मिलेका छन्’, स्थानीय युवा राजदेव दासले भने, ‘हामीले यस्तो गैरकानुनी कामको विरोध गर्दा हाम्रोतर्फका सुरक्षाकर्मी नै उल्टै हामीलाई हप्काउने गर्छन्, तर भारतीयले सम्झौताविपरीत नेपाली भूमि उत्खनन गर्दा हाम्रो प्रशासनसँग अनुगमन गर्ने फुर्सद छैन ।’

जिल्ला प्रशासन कार्यालय सप्तरीका प्रवक्ता आनन्दकुमार ठाकुरले कोसीमा अनियमित तरिकाले काम भइरहेको बारे कतैबाट औपचारिक जानकारी आएमात्र केही गर्न सक्ने बताए । ‘कोसीमा राम्रो वा नराम्रो काम के भइरहेको छ, हामीलाई औपचारिक जानकारी छैन,' उनले भने, 'आधिकारिक जानकारी नआएसम्म केही गर्न सकिन्न ।’


प्रकाशित : जेष्ठ १५, २०७७ २२:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×