काठमाडौँ — आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) ले प्रविधि क्षेत्रमा क्रान्ति ल्याउने ठानेर ठूला ‘टेक’ कम्पनीहरूबीच लगानीको होड चलिरहेको छ । तर, पछिल्लो समय एआई कम्पनीको बजार मूल्य निरन्तर ओरालो लागेपछि ‘एआई बबल बर्स्ट’ को चर्चा एकाएक चुलिएको छ । यसले आर्थिक अस्थिरता त निम्त्याउने होइन भन्ने चिन्तासमेत व्यक्त हुन थालेको छ ।

असाध्यै उत्साहित भएर एआईमा अन्धाधुन्ध लगानी गर्दै ‘बबल’ (फोका) सिर्जना गरिएको हुँदा यो कुनै पनि बेला बर्स्ट (फुट्न) हुन सक्ने आशंका गरिँदै आएको थियो । ‘एआई बबल बर्स्ट’ को चर्चासँगै प्रविधि क्षेत्रमा यसले पार्ने प्रभावका बारेमा विभिन्न कोणबाट विश्लेषणसमेत भइरहेका छन् । 

यसैबीच मंगलबार गुगलको प्यारेन्ट कम्पनी अल्फाबेटका प्रमुख सुन्दर पिचाईको एउटा टिप्प्णीले ‘एआई बबल बर्स्ट’ को चर्चालाई थप सघन बनाएको छ । उनले ‘एआई बबल’ विस्फोट भए गुगलसहित विश्वका सबै कम्पनी प्रभावित हुने बताएका छन् । बीबीसी न्युजसँगको विशेष कुराकानीमा उनले एआईमा भइरहेको लगानी ‘अभूतपूर्ण’ भए पनि यसमा केही हदसम्म ‘अनावश्यक उन्माद’ देखिएको अभिव्यक्ति दिए ।

सम्भावित एआई बबल बर्स्टबारे प्रविधि क्षेत्रमा चर्चा सुरु भइरहेकै बेला पिचाईको यस्तो भनाइ आउनुलाई अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ । ‘त्यसको असर झेल्न हामीसहित कुनै पनि कम्पनी अछुतो रहने छैनन्,’ उनले भनेका छन्, ‘तर, गुगलले त्यो सम्भावित आँधी–बेहरीको सामना गर्न सक्ने क्षमता भने राख्छ ।’

के हो 'एआई बबल बर्स्ट’ ?

सन् २०२२ को नोभेम्बरमा ओपेनएआईले च्याटजीपीटी सार्वजनिक गरेपछि अब एआईले प्रविधि क्षेत्रमा क्रान्ति ल्याउँछ भन्ने विश्वासका साथ विश्वभर लगानीको बाढी नै आयो । सन् २०२४ मा मात्रै अमेजनले एन्थ्रोपिकमा करिब ४ अर्ब डलर, माइक्रोसफ्टले ओपनएआईमा ६.६ अर्ब, एनभिडिया र माइक्रोसफ्टले इलन मस्कको एक्सएआईमा ६ अर्ब डलर लगानी गरे ।

अमेरिकाले एआईका लागि करिब १०१.१ अर्ब डलर, चीनले ९.३ अर्ब डलर, युरोपले १२.८ डलर लगानी गरेको बुझिन्छ । यसले कम्पनीहरूको बजार मूल्यांकन पनि ह्वात्तै बढाइदियो । तर, यस्तो अधिक मूल्यांकन उनीहरूको वास्तविक आम्दानी, मुनाफा र दिगो व्यावसायिक सफलताका आधारमा नभई पानीको फोका (बबल) जस्तै बाहिरबाट हेर्दा सुन्दर तर भित्र खोक्रो रहेकाले कुनै पनि बेला प्वाट्ट फुट्ने आशंका गरिएको छ । 

ब्लुमबर्ग इन्टेलिजेन्सका अनुसार सन् २०२२ यता एआईसम्बन्धी कम्पनीहरूको बजार मूल्यमा करिब १७.५ ट्रिलियन डलर (करिब १८ खर्ब रुपैयाँ) थपिएको छ । चिप उत्पादक एनभिडियाको सेयर मूल्य सन् २०२३ को सुरुदेखि नै १३ गुणाले बढेको थियो । माइक्रोसफ्ट र अल्फाबेटको सेयर मूल्य पनि क्रमशः २.१ गुणा र ३.२ गुणाले वृद्धि भयो ।

मेटाजस्ता कम्पनीहरूले सन् २०२५ भित्र एआई पूर्वाधारमा ७० अर्ब डलरभन्दा बढी खर्च गर्ने योजना सार्वजनिक गरेका छन् । एआई उछालको मुख्य स्तम्भ मानिने, एनभिडिया त करिब ५० खर्ब अमेरिकी डलरको बजार मूल्यांकन पार गर्ने पहिलो कम्पनी बन्न पुग्यो । अब यो उत्साहमा दरार देखिन थालेपछि लगानीकर्ताहरू चिन्तित बनेका छन् ।

पछिल्ला घटनाक्रम र संकेतहरूले एआई बबल अर्थात् कृत्रिम वृद्धिबाट अत्यधिक ठूलो भएको बजार, कुनै पनि बेला फुट्न सक्नेतर्फ इंगित गरेको समाचार र विश्लेषणहरू बाक्लिएका छन् । अहिले अमेरिका–युरोपदेखि भारतसम्मका मिडियामा गएको वर्ष एआईमा भएको लगानी र अकासिएको बजार मूल्यबारे चर्चा बढेको छ ।

‘एआई बबल’ भन्नाले यस्तो अवस्था बुझिन्छ जब एआईसँग जोडिएका कम्पनीहरूको मूल्यांकन नाफा, आम्दानी वृद्धि वा वास्तविक मागजस्ता आधारभूत तत्त्वबाट भन्दा पनि हल्लीखल्ली, अतिआशावाद र भविष्यमा असीम विस्तारको कल्पना गरिन्छ । तर, सोचेभन्दा फरक नतिजा आएमा त्यो बर्स्ट भएको वा फोका फुटेको रूपमा लिइन्छ । 

इतिहास हेर्दा धेरैले अहिलेको अवस्थालाई सन् २००० को दशकमा भएको ‘डट–कम बबल’ सँग दाँजेर हेर्ने गरेका छन् । त्यसबेला इन्टरनेटकेन्द्रित कम्पनीहरूको मूल्य नाफाभन्दा वाचा र हल्लामै उक्सियो अनि अन्ततः त्यो एकाएक ओर्लंदा ५० खर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढीको बजार ध्वस्त भएको थियो । त्यसले विश्व अर्थतन्त्रमा लामो समयसम्म असर पार्‍यो । एआईमा पनि अब त्यस्तै दुर्घटना निम्तिन सक्ने कतिपयको बुझाइ छ । यसले गर्दा ‘एआई बबल बर्स्ट’ अर्थात् एआई कम्पनीहरूको बजार मूल्य ठूलो मात्रामा खस्किने चर्चा हुन थालेको हो । 

पछिल्ला हप्ताहरूमा प्रविधि र एआई कम्पनीहरूको सेयर मूल्य निरन्तर घटिरहेको छ । गत बिहीबार एकै दिन अमेरिकी प्रविधि कम्पनीका सेयर लगानीकर्ताहरूले लगभग १५ खर्ब अमेरिकी डलर गुमाएका थिए । प्रविधि कम्पनीहरूको वर्चस्व भएका प्रमुख सूचकांकहरूले झन्डै ३ प्रतिशत अर्थात् पछिल्ला केही महिनाको सबैभन्दा गहिरो गिरावट सामना गरे । न्यासड्याक कम्पोजिट २.३ प्रतिशतले ओरालो लाग्यो भने एसएन्डपी ५०० ले १.७ प्रतिशत गुमाएको थियो । एसियाली बजारहरू पनि प्रभावित बने । जापानको निक्केई २२५ र दक्षिण कोरियाको कोस्पी पनि क्रमशः १.७ र २.२ प्रतिशतले खस्किए ।

यो साता पनि प्रविधि कम्पनीका सेयर मूल्य अस्थिर देखिएका छन् । गत वर्ष लगातार उकालो लाग्दै कीर्तिमानी उचाइमा पुगेका टेक कम्पनीहरूको मूल्य अहिले लगातार घटिरहँदा यसले सन् २००० को डट–कम बबल बर्स्टको स्मरण गराएको हो । सन् १९९० को दशकमा ‘डट–कम’ कम्पनी खोल्ने लहर चलेको थियो ।

इन्टरनेटको विकास र सम्भाव्यतालाई लिएर लगानीकर्ताहरू पनि अधिक उत्साहित थिए । त्यसकारण उनीहरूले डट–कम कम्पनीहरूमा मनग्गे लगानी गरे । सन् २००० को मार्चमा नासड्याक कम्पोजिट इन्डेक्स ५ हजार ४८ बिन्दुमा पुग्यो, त्यो अघिल्लो वर्षको भन्दा दोब्बर रहेको इन्ट्युसन ल्याब्समा प्रकाशित ‘एआई बबल भर्सेस डट–कम बबल’ प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । 

सन् २००० को सुरुवातमा अमेरिकी केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर बढाउने घोषणा गरेपछि लगानी पुँजी महँगो हुन पुग्यो । त्यसपछि डट–कम कम्पनीहरूको अधिक मूल्यांकन वा ओभरभ्यालुएसन भएको भन्दै यसमाथि प्रश्न उठ्न थाल्यो । डट–कम कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्था र मुनाफाको सम्भाव्यताबारे शंका उब्जिएपछि सेयर बेचेर उम्किन खोज्ने माहोल बनेको थियो ।

मार्च २००० देखि अक्टोबर २००२ को बीचमा नासड्याक इन्डेक्स ५ हजार ४८ बाट घटेर १ हजार १ सय ३९ मा झरेको ‘एआई बलल भर्सेस डट–कम बलल’ प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । यसलाई पहिलो इन्टरनेट बबल बर्स्टका रूपमा पनि लिइन्छ । त्यो बेला कतिपय कम्पनीहरूको बजार मूल्यमा ८० प्रतिशतभन्दा धेरैको गिरावट आएको थियो । लगानीकर्ताहरूले करिब ५ खर्ब डलर गुमाएको अनुमान गरिन्छ । 

चिन्ता र चेतावनी

द फाइनान्सिल टाइम्सको समाचारअनुसार गोल्डम्यान स्याक्सका विश्लेषक डोमिनिक विल्सन र भिकी चाङले आफ्ना क्लाइन्टलाई पठाएको सन्देशमा एआईमा गरिएको अत्यधिक लगानीले ‘१९९० को दशकका असन्तुलनहरू फेरि दोहिरिने’ जोखिम बढ्दै गएको चेतावनी दिएका छन् । सन् २००८ को वित्तीय संकटको भविष्यवाणी गरेर चर्चा कमाएका लगानीकर्ता माइकल बरीले त एआई बबल बर्स्टको सम्भावना औंल्याउँदै आफ्नो हेज फन्ड नै बन्द गर्ने घोषणा गरेका छन् ।

उनले भनेका छन्, ‘सुरक्षाको दृष्टिले हेर्दा मेरो मूल्यांकन अहिलेको बजारसँग मेल खाँदैन ।’ उनले अमेरिकी सरकारी निकायले प्रयोग गर्ने एआई पूर्वाधार निर्माता प्यालन्टिर र एआई चिप निर्माता एनभिडियाजस्ता ठूला एआई कम्पनीहरूको सेयर उल्लेख्य घट्ने बाजी नै लगाएका छन् । जेपी मोर्गन चेजका प्रमुख जेमी डिमोन र अन्य बैंक प्रमुखहरूले पनि आगामी दुई वर्षभित्र बजारमा गम्भीर परिवर्तन आउन सक्ने चेतावनी दिएका छन् ।

अहिले धेरै कन्टेन्ट क्रिएटर, प्रविधि विश्लेषक र बजारका जानकारहरूले पनि एआई ट्याग लागेका कम्पनीहरूले आफ्नो भव्य सफलताको कथा दोहोर्‍याउन लागेको हो कि भन्ने बलियो आशंका सुरु गरेका छन् । उनीहरूले अहिलेको लहर अत्यधिक अकासिएको र आम्दानी–खर्चको सन्तुलन र सम्भाव्यताको हिसाबले पनि यो प्राक्तृिक नदेखिएको चेतावनी दिइरहेका छन् ।

उदाहरणका लागि चर्चित धनाढ्य बिल गेट्सले समेत वर्तमान अवस्था मूल्यांकन गर्दा आफूलाई डट–कम युगको याद आएको भन्दै ‘मूल्य अत्यन्तै उच्च भएको र यीमध्ये केही कम्पनीहरू अन्ततः डुब्ने’ प्रतिक्रिया दिएका छन् । गएका केही महिनामा गेट्स संलग्न फाउन्डेसनले झन्डै ९ अर्ब अमेरिकी डलरको १ करोड ७० लाख एआई कम्पनीहरूसँग सम्बन्धित सेयर बिक्री गरेको थियो । यसले पनि एआई बजारमा तत्कालै केही हुन सक्ने आकलन गर्न सकिन्छ । 

एआई उद्योगसम्बन्धी टिप्पणीहरूमा ब्लुमबर्गले प्रस्तुत गरेको एउटा ग्राफिक चर्चित बनेको छ । त्यसमा एआई कम्पनीहरूले कसरी एकआपसमा नै सेवा उत्पादन र आपूर्ति गरी एकअर्काको बजार मूल्य बढाउन सघाएका छन् भन्ने देखाइएको छ । एउटा कमजोर कडी च्यातिँदा पूरै शृंखलामा असर पर्ने जोखिम बढ्ने र अकासिएको मूल्यांकन, अन्योलपूर्ण व्यावसायिक मोडेलसँगै अन्धाधुन्ध गरिएको खर्चले ठूलो दुर्घटना नित्म्याउन सक्ने संकेत गरेको ब्लुमबर्गको निष्कर्ष छ । 

कर्पोरेटस्तरमा एआईको वास्तविक प्रयोग वा अडप्सन सुस्त हुनु, खर्च अत्यधिक बढिरहनु र त्यस अनुपातमा नाफा नआउनु नै मुख्य समस्या रहेको मानिन्छ । बेलायतको अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक कार्ल–बेनेडिक्ट फ्रेले डीडब्लूलाई बताएअनुसार एआई पूर्वाधारमा ठूलो लगानी गरिएको छ तर धेरै अमेरिकी सर्वेक्षणहरूले एआई उपकरणको प्रयोग वास्तवमा गर्मीयामदेखि घटेको देखाउँछन् । उनले नयाँ र बलियो उपयोगिताका क्षेत्रहरू छिट्टै देखा नपरेमा बबल फुट्न सक्ने उल्लेख गरेका छन् ।

डीडब्लूसँगै कुराकानीमा लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्सका वरिष्ठ फेलो, स्टुअर्ट मिल्सले पनि एआईमा गरिएको लगानी र त्यसबाट भइरहेको आम्दानीबीचको अन्तरले आफूलाई चिन्तित बनाएको बताएका छन् । ओपनएआईले गत वर्ष ८ देखि ९ अर्ब डलर खर्च गरेर जम्मा ३.७ अर्ब डलर मात्र आम्दानी कमाएको थियो ।