काठमाडौँ — खेलले पूरा देशलाई एकबद्ध बनाउँछ । अझ नेपालमा हेर्ने हो भने जेन–जी आन्दोलनपछिको अन्योलपूर्ण राजनीति र प्राकृतिक प्रकोपले अप्ठ्यारो स्थितिमा पुगेको देशलाई वेस्ट इन्डिजसँग ‘युनिटी कप’ खेलिरहेको नेपाली राष्ट्रिय क्रिकेट टोलीले एकजुट बनाउँदै आशाको सञ्चार गरेको थियो ।

यसै साता भारतमा सुरु हुन लागेको ट्वान्टी–२० विश्वकप क्रिकेटले नेपाल मात्र नभएर पूरै दक्षिण एसियामा उत्सवमय वातावरण बन्ने विश्वास गरिएको थियो । नेपालसमेत सहभागी भइरहेको बहुप्रतीक्षित विश्वकपमा यतिबेला छिमेकी मुलुकबीचको सम्बन्ध र भूराजनीतिक द्वन्द्वको छाया परेको छ । 

विश्व क्रिकेट सम्भवतः यति अप्ठ्यारो स्थितिबाट यसअघि गुज्रिनुपरेको थिएन । दक्षिण एसियामा क्रिकेटलाई ‘धर्म’ सरह मानिन्छ, त्यही खेल अहिले विवादको ‘इपिसेन्टर’ बनेको छ । क्रिकेटले चिनिएका देशहरूबीचको कटुतापूर्ण सम्बन्धले विश्व क्रिकेटमै संकट देखिएको त छ नै, छोटो समयमा लोकप्रिय बनेको ट्वान्टी–२० विश्वकप ओझेलमा परेको छ ।

औपचारिक उद्घाटन हुन तीन दिन मात्र बाँकी रहे पनि ट्वान्टी–२० विश्वकप कुन स्थितिमा सुरु भई कसरी टुंगिने अझै निश्चित छैन । यसले विश्वकपलाई लिएर क्रिकेटप्रेमीहरूको उत्साहमा समेत कमी आउने हो कि भन्नेमा खेल विश्लेषकहरू चिन्तित देखिएका छन् ।

विश्व क्रिकेटको शक्ति राष्ट्रमध्येको एक पाकिस्तानले आइतबार विश्वकपको समूह चरणमा भारतसँग निर्धारित खेल नखेल्ने निर्णय गरेपछि क्रिकेटप्रेमीलाई थप निराश बनाएको छ । भारत र पाकिस्तान ‘ए’ समूहमा छन् । दुवै देशबीच राजनीतिक रूपमा सुमधुर सम्बन्ध छैन । तर, यी दुईबीच क्रिकेट मैदानमा हुने खेल विश्व क्रिकेटकै रोमाञ्चक प्रतिस्पर्धा मानिँदै आएको छ । तर, भारतसँग नखेल्ने पाकिस्तान सरकारको पछिल्लो निर्णयले क्रिकेटप्रेमी यी दुई देशबीचको रोमाञ्चक प्रतिस्पर्धा हेर्नबाट वञ्चित हुनेछन् । यसले विश्वकप प्रतियोगिताको रौनकमै समेत असर पुग्ने निश्चित छ ।

यस पटक विश्वकपलाई विवादमा तान्ने कामको सुरुआत भने इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपीएल) बाट भएको थियो । भारतीय क्रिकेट नियन्त्रण बोर्ड (बीसीसीआई) को निर्देशनमा आईपीएल फ्रेन्चाइज टोली कोलकाता नाइट राइडर्सले बंगलादेशी तीव्र बलर मुस्ताफिजुर रहमानलाई आफ्नो टोलीबाट हटाएपछि विवादको बीजारोपण भएको थियो । उनै मुस्ताफिजुरलाई कोलकाताले डिसेम्बरमा मात्र १० लाख डलरमा मेघा अक्सनबाट लिएको थियो ।

मुस्लिम बाहुल्य रहेको बंगलादेशमा अल्पसंख्यक समुदायमाथि दमन भइरहेको पृष्ठभूमिमा भारतले यो निर्णय गरेको थियो । सन् २०२४ मा ढाकामा भएको जनआन्दोलनपछि भारतनिकट बंगलादेशकी प्रधानमन्त्री शेख हसिना पदच्युत हुन पुगेकी थिइन् । त्यसयता हसिना भारतमा शरण लिएर बसिरहेकी छन् । यसले भारत र बंगलादेशको राजनीतिक सम्बन्धमा चिसोपन आएको छ । भारतका विदेशमन्त्रीले गत महिना मुस्लिम बहुसंख्यक भएको बंगलादेशमा अल्पसंख्यकप्रति निरन्तर शत्रुतापूर्ण व्यवहार भइरहेको भनेर निन्दा गरेका थिए ।

मुस्ताफिजुरलाई आईपीएलको टोलीबाट हटाउने निर्णय भएपछि बंगलादेशले सुरक्षाको कारण देखाई भारतमा गएर ट्वान्टी–२० विश्वकप खेल्न अस्वीकार गरी श्रीलंकामा आफ्नो खेल सार्न अनुरोध गरेको थियो । कोलकाता र मुम्बईमा समूह चरणको खेल खेल्नुपर्ने तालिका सार्वजनिक भई टिकट बिक्री भइसकेको अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) बंगलादेशको अनुरोध स्वीकार्ने स्थितिमा थिएन ।

बंगलादेशको सुरक्षा चुनौतीको दाबी विश्वसनीय नभएको भन्दै आईसीसीले श्रीलंकामा खेल सार्न अस्वीकार गरेको थियो । आखिर बंगलादेशले विश्व क्रिकेटको सर्वोच्च निकायसँग त्यस्तो लडाइँ लडेको थियो, जुन ऊ जित्नै सक्दैनथ्यो । 

त्यसपछि बंगलादेशलाई विश्वकपबाट हटाउने निर्णय आईसीसीले गर्‍यो, जुन निर्णयको प्रभाव उसको क्रिकेट टोलीमा लामो समय पर्ने निश्चित छ । तत्काललाई हेर्ने हो भने विश्वकपमा सहभागिता जनाएबापत पाउने ५ लाख डलर बंगलादेशले गुमाइसकेको छ । भविष्यमा उसको वरीयतामा पनि असर पर्नेछ र आउँदो विश्वकपमा बंगलादेशले छनोट प्रतियोगिता खेल्नुपर्ने स्थिति आउन सक्छ । आईसीसीको पटक–पटकको अनुरोधलाई बंगलादेशले सुन्नै चाहेन र कठोर निर्णय लिएको थियो ।

आईसीसीले बंगलादेशको स्थानमा उच्च वरीयताको हिसाबमा स्कटल्यान्डलाई ट्वान्टी–२० विश्वकपमा समावेश गरेको छ । प्रतियोगिता सुरु हुन १५ दिनअघि मात्र सहभागिता निश्चित भएकाले स्कटल्यान्ड ‘किट’ प्रायोजकबिनै भारत पुगेको छ । आईसीसी र स्कटल्यान्डका लागि यस्तो पहिलो घटना भने होइन ।

यसअघि इंग्ल्यान्डले राष्ट्रपति रोबर्टो मुगाबेको तानाशाही प्रवृत्तिको विरोध गर्दै सन् २००३ को आयोजकमध्ये एक जिम्बावेमा गएर विश्वकप खेल्न अस्वीकार गरेको थियो । जवाफमा जिम्बावे पनि सन् २००९ मा इंग्ल्यान्डले आयोजना गरेको ट्वान्टी–२० विश्वकपमा सहभागी नै भएन । जिम्बावेले प्रतियोगिताबाट हात झिकेपछि अन्तिम समयमा स्कटल्यान्डले अवसर पाएको थियो । यस पटक बंगलादेशले भारतमा नखेल्ने निर्णय गर्दा स्कटल्यान्डले १७ वर्षपछि फेरि त्यस्तै अवसर पाएको हो ।

जबकि ट्वान्टी–२० विश्वकपको युरोपको छनोटमा स्कटल्यान्डलाई नेदरल्यान्ड्स र इटालीले उछिनेका थिए । अहिले स्कटल्यान्डले त्यही इटालीसहित नेपाल, इंग्ल्यान्ड र वेस्ट इन्डिजसँग समूह चरणको खेल खेल्नेछ । आईसीसीको भर्चुअल बैठकले बंगलादेशलाई ट्वान्टी–२० विश्वकपबाट हटाएको थियो । यसमा अन्य सहभागीले सहमति जनाए पनि पाकिस्तान क्रिकेट बोर्डले बंगलादेशको समर्थन गरेको थियो ।

पाकिस्तान र भारत दुवैले एकअर्काको देशमा गएर खेल्न अस्वीकार गर्दै आएका छन् । त्यसैले पाकिस्तानले यस ट्वान्टी–२० विश्वकप भारतमा गएर नखेल्ने भएको हो । निर्धारित तालिकाअनुसार भारतको अहमदाबादमा फाइनल हुनेछ तर पाकिस्तान फाइनलमा पुगेमा यो श्रीलंकाको कोलम्बोमा हुनेछ । बंगलादेश र पाकिस्तान दुवैको आवाज एउटै बनेको थियो, पाकिस्तानले जस्तै ‘हाइब्रिड’ संरचनामा बंगलादेशले पनि आफ्नो खेल भारतमा नभएर श्रीलंकामा खेल्न पाउनुपर्नेछ ।

बंगलादेशलाई प्रतियोगिताबाट हटाउने आईसीसीको निर्णयमा पुनर्विचार गरिरहेको पाकिस्तानले जनाएको थियो । अहिले विश्वकपमा सहभागी भए पनि भारतसँग नखेल्ने निर्णय पाकिस्तानले गरेको हो । लगत्तै आईसीसीलाई चेतावनी दिँदै भनेको छ, ‘पाकिस्तान क्रिकेट बोर्डलाई आपसी रूपमा स्वीकार्य समाधान खोज्न अपेक्षा गर्छ । जसले सबै सरोकारवालाको हित संरक्षण गर्दछ ।’

पाकिस्तान सरकारले विश्वकपमा भारतसँग नखेल्ने निर्णय गरेको केही क्षणमा पाकिस्तानको यू–१९ टोली दक्षिण अफ्रिकामा भइरहेको यू–१९ विश्वकपमा भारत यू–१९ सँग पराजित भएको थियो । यू–१९ मा भारतसँग खेले पनि राष्ट्रिय टोलीमा भने नखेल्ने निर्णयमा पाकिस्तान पुगेको हो ।

विश्वकपमा भारत र पाकिस्तानका लागि गरिएको खेल तालिकाको ‘डिजाइन’ लाई लिएर त्यसै पनि आईसीसीको आलोचना हुँदै आएको छ । अपवाद छाड्ने हो भने अधिकांश विश्वकपमा भारत र पाकिस्तानलाई एकै समूहमा राखिँदै आएको छ । त्यसपछि सुपर ‘एट’ मा पुनः यी दुई टोलीको भेट हुनेछ भने फाइनल पनि यी दुई चिरप्रतिद्वन्द्वीको भिड्ने सम्भावना बलियो हुने गर्छ ।

 भारत र पाकिस्तानलाई खेलाउँदा उनीहरूबीचको प्रतिस्पर्धा र ठूलो ‘फ्यान बेस’ का कारण आईसीसीलाई ठूलो आर्थिक लाभ हुने गरेको छ । यस्तोमा आईसीसी विश्वकपमा भारत र पाकिस्तानको एक पटक होइन, तीन पटक खेल होस् भन्ने चाहन्छ । तर यस पटक भारत र पाकिस्तानबीच समूह चरणको खेल भने नहुने निश्चित भएको छ । पछिका चरणका खेलबारे भने पाकिस्तानले हालसम्म केही खुलाएको छैन ।